ପୁରୁଷ ସୂକ୍ତମ୍
पुरुष सूक्तम्
Also known as: sahasra shirsha purushah · om sahasra seersha purushah · purusha suktam lyrics
Read in your language / script
Origin & Story
Rigveda (Mandala 10, Hymn 90) · Rishi Narayana · 1500-1200 BCE
The Purusha Suktam is attributed to Rishi Narayana and appears in the 10th Mandala of the Rigveda. It describes a cosmic sacrifice where the primordial being (Purusha) offers himself to create the universe. The hymn is one of the most philosophically profound texts in the Vedas — it addresses the fundamental question of how the one becomes the many, how unity gives rise to diversity.
✦ As told in scripture
The Purusha Suktam contains one of the most remarkable statements in ancient literature: 'Purusha Evedam Sarvam' — the Cosmic Being IS all this, all that has been AND all that will be. This 3000-year-old text anticipated modern physics' concept that all matter and energy originated from a single source (the Big Bang). The hymn's description of a universe that extends 'ten fingers beyond' the physical — implying dimensions beyond the visible — resonates with modern theories of higher dimensions.
Listen & Chant Along
Complete Text with Meaning
Tap any line — or the ▶ button — to hear it recited
हरिः ॐ सहस्रशीर्षा पुरुषः सहस्राक्षः सहस्रपात् । स भूमिꣳ सर्वत स्पृत्वाऽत्यतिष्ठद्दशाङ्गुलम् ॥
Harih Om sahasrashirsha purushah sahasrakshah sahasrapat Sa bhumiꣳ sarvata spritvatyatishthaddashangulam
Meaning:ବିରାଟ ପୁରୁଷଙ୍କ ସହସ୍ର ଶୀର୍ଷ, ସହସ୍ର ନେତ୍ର ଓ ସହସ୍ର ଚରଣ ଅଛି; ସେ ସମସ୍ତ ପୃଥିବୀକୁ ସବୁ ଦିଗରୁ ବ୍ୟାପ୍ତ କରି ମଧ୍ୟ ତା'ଠାରୁ ଦଶ ଅଙ୍ଗୁଳି ଆଗକୁ ବିସ୍ତୃତ ଅଛନ୍ତି।
पुरुष एवेदꣳ सर्वं यद्भूतं यच्च भाव्यम् । उतामृतत्वस्येशानो यदन्नेनातिरोहति ॥
Purusha evedaꣳ sarvam yadbhutam yachcha bhavyam Utamritatvasyeshano yadannenatirohati
Meaning:ଏସବୁ କିଛି ପୁରୁଷ ହିଁ — ଯାହା ହୋଇଯାଇଛି ଓ ଯାହା ହେବ ତାହା ସବୁ; ସେ ଅମରତ୍ୱର ସ୍ୱାମୀ, ଯିଏ ଅନ୍ନ (ଯଜ୍ଞ) ଦ୍ୱାରା ଆହୁରି ମହାନ ହୁଅନ୍ତି।
एतावानस्य महिमातो ज्यायाँश्च पूरुषः । पादोऽस्य विश्वा भूतानि त्रिपादस्यामृतं दिवि ॥
Etavanasya mahimato jyayanshcha purushah Padosya vishva bhutani tripadasyamritam divi
Meaning:ଏହା ତାଙ୍କ ମହିମା, ଆଉ ପୁରୁଷ ଏଥିରୁ ମଧ୍ୟ ଅଧିକ ମହାନ; ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ତାଙ୍କର ଏକ ଚତୁର୍ଥାଂଶ ମାତ୍ର, ଆଉ ତିନି ଚତୁର୍ଥାଂଶ ସ୍ୱର୍ଗରେ ଅମର ରୂପେ ସ୍ଥିତ।
त्रिपादूर्ध्व उदैत्पुरुषः पादोऽस्येहाभवत् पुनः । ततो विष्वङ् व्यक्रामत्साशनानशने अभि ॥
Tripadurdhva udaitpurushah padosyehabhavat punah Tato vishvan vyakramatsashananashane abhi
Meaning:ତିନି ଚତୁର୍ଥାଂଶ ସହ ପୁରୁଷ ଉପରକୁ ଉଠିଲେ; ତାଙ୍କର ଏକ ଚତୁର୍ଥାଂଶ ପୁନଃ ଏଠାରେ ପ୍ରକଟ ହେଲା; ସେଠାରୁ ସେ ଖାଉଥିବା ଓ ନ ଖାଉଥିବା ସବୁଥିରେ ସବୁ ଦିଗକୁ ବ୍ୟାପିଗଲେ।
ततो विराडजायत विराजो अधि पूरुषः । स जातो अत्यरिच्यत पश्चाद्भूमिमथो पुरः ॥
Tato viradajayata virajo adhi purushah Sa jato atyarichyata pashchadbhumimatho purah
Meaning:ତାଙ୍କଠାରୁ ବିରାଟ (ବିଶ୍ୱରୂପ) ଜନ୍ମ ନେଲା, ଆଉ ବିରାଟରୁ ପୁରୁଷ (ସମଷ୍ଟି-ପୁରୁଷ); ଜନ୍ମ ନେଇ ସେ ପୃଥିବୀଠାରୁ ଆଗକୁ, ପଛକୁ ଓ ସମ୍ମୁଖକୁ ବିସ୍ତୃତ ହେଲେ।
तस्माद्यज्ञात् सर्वहुतः सम्भृतं पृषदाज्यम् । पशूँस्ताँश्चक्रे वायव्यानारण्या ग्राम्याश्च ये ॥
Tasmadyajnat sarvahutah sambhritam prishadajyam Pashunstanshchakre vayavyanaranya gramyashcha ye
Meaning:ସେହି ସର୍ବହୁତ ଯଜ୍ଞରୁ ଦହି ଓ ଘିଅ ସଂଗୃହୀତ ହେଲା; ତାହାରୁ ସେ ବାୟୁ, ବନ ଓ ଗ୍ରାମର ପଶୁମାନଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ।
तस्माद्यज्ञात् सर्वहुतः ऋचः सामानि जज्ञिरे । छन्दाꣳसि जज्ञिरे तस्माद्यजुस्तस्मादजायत ॥
Tasmadyajnat sarvahutah richah samani jajnire Chhandaꣳsi jajnire tasmadyajustasmadajayata
Meaning:ସେହି ସର୍ବହୁତ ଯଜ୍ଞରୁ ଋକ୍ ଓ ସାମ ମନ୍ତ୍ର ଜନ୍ମ ନେଲା; ତାହାରୁ ଛନ୍ଦ ଜନ୍ମ ନେଲା, ଆଉ ତାହାରୁ ଯଜୁଃ ଜନ୍ମ ନେଲା।
तस्मादश्वा अजायन्त ये के चोभयादतः । गावो ह जज्ञिरे तस्मात्तस्माज्जाता अजावयः ॥
Tasmadashva ajayanta ye ke chobhayadatah Gavo ha jajnire tasmattasmajjata ajavayah
Meaning:ତାହାରୁ ଅଶ୍ୱ ଜନ୍ମ ନେଲା, ଆଉ ଦୁଇ ଧାଡ଼ି ଦାନ୍ତଯୁକ୍ତ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ; ତାହାରୁ ଗାଈମାନେ ଜନ୍ମ ନେଲେ, ଆଉ ତାହାରୁ ଛେଳି ଓ ମେଣ୍ଢା।
तं यज्ञं बर्हिषि प्रौक्षन् पुरुषं जातमग्रतः । तेन देवा अयजन्त साध्या ऋषयश्च ये ॥
Tam yajnam barhishi praukshan purusham jatamagratah Tena deva ayajanta sadhya rishayashcha ye
Meaning:ଆଦିରେ ଜନ୍ମିତ ସେହି ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଦେବତାମାନେ ପବିତ୍ର କୁଶ ଉପରେ ଯଜ୍ଞ ରୂପେ ଅଭିଷିକ୍ତ କଲେ; ତାଙ୍କ ସହ ଦେବତାମାନେ, ସାଧ୍ୟମାନେ ଓ ଋଷିମାନେ ଯଜ୍ଞ କଲେ।
यत्पुरुषं व्यदधुः कतिधा व्यकल्पयन् । मुखं किमस्यासीत् किं बाहू किमूरू पादा उच्येते ॥
Yatpurusham vyadadhuh katidha vyakalpayan Mukham kimasyasit kim bahu kimuru pada uchyete
Meaning:ଯେତେବେଳେ ସେମାନେ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ବିଭାଜିତ କଲେ, ତାଙ୍କୁ କେତେ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କଲେ? ତାଙ୍କ ମୁଖ କଅଣ ହେଲା, ବାହୁ କଅଣ, ଜଙ୍ଘ ଓ ଚରଣ କଅଣ ହେଲା?
ब्राह्मणोऽस्य मुखमासीद्बाहू राजन्यः कृतः । ऊरू तदस्य यद्वैश्यः पद्भ्याꣳ शूद्रो अजायत ॥
Brahmanosya mukhamasidbahu rajanyah kritah Uru tadasya yadvaishyah padbhyaꣳ shudro ajayata
Meaning:ବ୍ରାହ୍ମଣ ତାଙ୍କ ମୁଖ ହେଲେ; ରାଜନ୍ୟ (କ୍ଷତ୍ରିୟ) ତାଙ୍କ ବାହୁ ହେଲେ; ତାଙ୍କ ଜଙ୍ଘ ବୈଶ୍ୟ ହେଲା; ତାଙ୍କ ଚରଣରୁ ଶୂଦ୍ର ଜନ୍ମ ନେଲେ।
चन्द्रमा मनसो जातश्चक्षोः सूर्यो अजायत । श्रोत्राद्वायुश्च प्राणश्च मुखादग्निरजायत ॥
Chandrama manaso jatashchakshoh suryo ajayata Shrotradvayushcha pranashcha mukhadagnirajayata
Meaning:ତାଙ୍କ ମନରୁ ଚନ୍ଦ୍ର ଜନ୍ମ ନେଲେ; ତାଙ୍କ ନେତ୍ରରୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଆସିଲେ; ତାଙ୍କ ମୁଖରୁ ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଅଗ୍ନି ଆସିଲେ; ତାଙ୍କ ପ୍ରାଣରୁ ବାୟୁ ଜନ୍ମ ନେଲା।
नाभ्या आसीदन्तरिक्षꣳ शीर्ष्णो द्यौः समवर्तत । पद्भ्यां भूमिर्दिशः श्रोत्रात्तथा लोकाँऽकल्पयन् ॥
Nabhya asidantarikshaꣳ shirshno dyauh samavartata Padbhyam bhumirdishah shrotrattatha lokankalpayan
Meaning:ତାଙ୍କ ନାଭିରୁ ଅନ୍ତରିକ୍ଷ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ତାଙ୍କ ଶୀର୍ଷରୁ ସ୍ୱର୍ଗ ବିକଶିତ ହେଲା; ତାଙ୍କ ଚରଣରୁ ପୃଥିବୀ, ଆଉ ତାଙ୍କ କର୍ଣରୁ ଦିଗସମୂହ — ଏହିପରି ସେମାନେ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ।
यत्पुरुषेण हविषा देवा यज्ञमतन्वत । वसन्तोऽस्यासीदाज्यं ग्रीष्म इध्मः शरद्धविः ॥
Yatpurushena havisha deva yajnamatanvata Vasantosyasidajyam grishma idhmah sharaddhavih
Meaning:ଯେତେବେଳେ ଦେବତାମାନେ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଆହୁତି କରି ଯଜ୍ଞ ବିସ୍ତାର କଲେ — ବସନ୍ତ ଥିଲା ତାହାର ଘିଅ, ଗ୍ରୀଷ୍ମ ତାହାର ଇନ୍ଧନ, ଆଉ ଶରତ ତାହାର ଆହୁତି।
सप्तास्यासन् परिधयस्त्रिः सप्त समिधः कृताः । देवा यद्यज्ञं तन्वाना अबध्नन् पुरुषं पशुम् ॥
Saptasyasan paridhayastrih sapta samidhah kritah Deva yadyajnam tanvana abadhnan purusham pashum
Meaning:ସାତ ଥିଲା ତାହାର ପରିଧି; ତିନିଗୁଣ ସାତ ସମିଧ ତିଆରି ହେଲା, ଯେତେବେଳେ ଦେବତାମାନେ ଯଜ୍ଞ କରି ପୁରୁଷଙ୍କୁ ପଶୁ ରୂପେ ବାନ୍ଧିଲେ।
यज्ञेन यज्ञमयजन्त देवास्तानि धर्माणि प्रथमान्यासन् । ते ह नाकं महिमानः सचन्त यत्र पूर्वे साध्याः सन्ति देवाः ॥
Yajnena yajnamayajanta devastani dharmani prathamanyasan Te ha nakam mahimanah sachanta yatra purve sadhyah santi devah
Meaning:ଯଜ୍ଞ ଦ୍ୱାରା ଦେବତାମାନେ ଯଜ୍ଞସ୍ୱରୂପ (ପୁରୁଷ)ଙ୍କ ଉପାସନା କଲେ; ଏହାହିଁ ପ୍ରଥମ ଧର୍ମ (ବିଧାନ) ଥିଲା। ଏହି ମହାନ ଶକ୍ତିମାନେ ସେହି ସ୍ୱର୍ଗରେ ପହଞ୍ଚିଲେ ଯେଉଁଠାରେ ପ୍ରାଚୀନ ସାଧ୍ୟ ଓ ଦେବତାମାନେ ବାସ କରନ୍ତି।
Word-by-Word Meaning
Click any word to hear its pronunciation
Benefits of Chanting ପୁରୁଷ ସୂକ୍ତମ୍
The most important Vedic creation hymn — describes the origin of the universe
Chanted during major Vedic rituals, temple consecrations, and homas
Reveals the cosmic nature of the Supreme Being (Purusha/Vishnu)
One of the foundational texts of Hindu philosophy and cosmology
Chanting connects one to the primordial creative energy
Used in all major temple rituals across South India
How to Chant ପୁରୁଷ ସୂକ୍ତମ୍
The Purusha Suktam is traditionally chanted in Vedic meter with precise pronunciation. Listen to a trained Vedic priest's recitation first. Chant slowly and clearly, focusing on each verse's cosmic imagery. In temples, it is chanted during abhishekam (ritual bathing) of the deity. For personal practice, 11 recitations is standard.
Frequently Asked Questions
You May Also Like
ॐ
Explore more sacred mantras with complete meaning and chanting guides