ਦੁਆਪਰ ਯੁੱਗ
ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਤੀਜਾ ਯੁੱਗ — ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਤੇ ਮਹਾਂਭਾਰਤ ਦਾ ਯੁੱਗ
ਦੁਆਪਰ ਯੁੱਗ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਚਾਰ ਯੁੱਗਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਤੀਜਾ ਹੈ, ਜੋ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁੱਗ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਤੇ ਸਾਡੇ ਮੌਜੂਦਾ ਕਲਯੁੱਗ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। 864,000 ਸਾਲ ਚੱਲਣ ਵਾਲਾ ਇਹ ਉਹ ਯੁੱਗ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਧਰਮਰੂਪੀ ਬਲਦ ਆਪਣੀਆਂ ਚਾਰ ਵਿੱਚੋਂ ਕੇਵਲ ਦੋ ਲੱਤਾਂ ਉੱਤੇ ਖੜ੍ਹਾ ਸੀ, ਪੁੰਨ ਘਟ ਕੇ ਅੱਧਾ ਰਹਿ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦਾ, ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੇ ਅੱਠਵੇਂ ਅਵਤਾਰ ਦਾ, ਕੁਰੂਕਸ਼ੇਤਰ ਵਿੱਚ ਮਹਾਂਭਾਰਤ ਦੇ ਮਹਾਂਯੁੱਧ ਦਾ, ਅਤੇ ਭਗਵਦ ਗੀਤਾ ਦੇ ਗਾਨ ਦਾ ਯੁੱਗ ਹੈ। ਇਸੇ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ੀ ਵਿਆਸ ਨੇ ਇੱਕ ਵੇਦ ਨੂੰ ਚਾਰ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ।
Interesting Facts
- ✦ਦੁਆਪਰ ਯੁੱਗ 864,000 ਸਾਲ ਚੱਲਿਆ — ਤੀਜਾ ਯੁੱਗ, ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁੱਗ ਦੀ ਅੱਧੀ ਲੰਬਾਈ।
- ✦"ਦੁਆਪਰ" ਨਾਮ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ "ਦੋ": ਧਰਮ (ਬਲਦ) ਹੁਣ ਕੇਵਲ ਦੋ ਲੱਤਾਂ ਉੱਤੇ ਖੜ੍ਹਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਪੁੰਨ ਦਾ ਕੇਵਲ ਅੱਧਾ ਹਿੱਸਾ ਬਾਕੀ ਰਿਹਾ।
- ✦ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੇ ਅੱਠਵੇਂ ਅਵਤਾਰ ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੁਆਪਰ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਅਵਤਰਿਤ ਹੋਏ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਨਾਲ ਇਸ ਦਾ ਅੰਤ ਅਤੇ ਕਲਯੁੱਗ ਦਾ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
- ✦ਕੁਰੂਕਸ਼ੇਤਰ ਦੀ ਮਹਾਂਭਾਰਤ ਜੰਗ ਅਤੇ ਭਗਵਦ ਗੀਤਾ ਦੁਆਪਰ ਯੁੱਗ ਦੀਆਂ ਹਨ।
- ✦ਰਿਸ਼ੀ ਵੇਦਵਿਆਸ ਨੇ ਯੁੱਗ ਦੀ ਘਟਦੀ ਬੁੱਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇੱਕ ਵੇਦ ਨੂੰ ਚਾਰ ਭਾਗਾਂ — ਰਿਗ, ਯਜੁਰ, ਸਾਮ ਅਤੇ ਅਥਰਵ — ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ।
- ✦ਉਪਾਸਨਾ ਹੁਣ ਮੰਦਰਾਂ, ਦੇਵ-ਮੂਰਤੀਆਂ ਅਤੇ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਉੱਤੇ ਕੇਂਦਰਿਤ ਹੋ ਗਈ; ਮਨੁੱਖੀ ਉਮਰ ਘਟ ਕੇ ਲਗਭਗ 1,000 ਸਾਲ ਰਹਿ ਗਈ।
ਚਾਰ ਯੁੱਗਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਤੀਜਾ
ਲੰਮੇ ਸਤਯੁੱਗ ਅਤੇ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁੱਗਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੁਆਪਰ ਯੁੱਗ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਕਾਲ ਦੇ ਮਹਾਨ ਪਹੀਏ ਦਾ ਤੀਜਾ ਚੱਕਰ। ਇਹ 864,000 ਮਨੁੱਖੀ ਸਾਲ ਚੱਲਦਾ ਹੈ — ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁੱਗ ਦੀ ਅੱਧੀ ਲੰਬਾਈ। ਇਸ ਦਾ ਨਾਮ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦੇ "ਦੋ" ਤੋਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਦਾ ਬਲਦ ਆਪਣੀਆਂ ਚਾਰ ਵਿੱਚੋਂ ਕੇਵਲ ਦੋ ਲੱਤਾਂ ਉੱਤੇ ਖੜ੍ਹਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਠੀਕ ਅੱਧਾ ਧਰਮ ਬਾਕੀ ਰਿਹਾ।
ਹੁਣ ਪੁੰਨ ਅਤੇ ਪਾਪ ਬਰਾਬਰ ਸੰਤੁਲਿਤ ਸਨ। ਸੱਚ ਅਜੇ ਵੀ ਪੂਜਨੀਕ ਸੀ, ਪਰ ਸ਼ੰਕਾ, ਇੱਛਾ ਅਤੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਪ੍ਰਬਲ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਪਿਛਲੇ ਯੁੱਗਾਂ ਦੀ ਪੂਰਨ ਸਮਰਸਤਾ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਲੋਕ ਹੁਣ ਨਾ ਕੇਵਲ ਧਿਆਨ ਨਾਲ, ਨਾ ਕੇਵਲ ਯੱਗ ਨਾਲ ਈਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਪਾ ਸਕਦੇ ਸਨ, ਇਸ ਲਈ ਮੰਦਰਾਂ, ਮੂਰਤੀਆਂ ਅਤੇ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਦੁਆਰਾ ਈਸ਼-ਉਪਾਸਨਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹੋ ਗਈ।
ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਤੇ ਮਹਾਂਭਾਰਤ
ਦੁਆਪਰ ਯੁੱਗ ਸਦਾ ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦਾ ਯੁੱਗ ਹੈ, ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੇ ਅੱਠਵੇਂ ਅਵਤਾਰ — ਵ੍ਰਿੰਦਾਵਨ ਦੇ ਗਵਾਲੇ, ਪਾਂਡਵਾਂ ਦੇ ਮਿੱਤਰ, ਅਤੇ ਭਗਵਦ ਗੀਤਾ ਦੇ ਪਰਮ ਗੁਰੂ। ਜ਼ਾਲਮ ਕੰਸ ਦੇ ਸੰਹਾਰ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਦਾ ਭਾਰ ਹਰਨ ਲਈ ਅਵਤਰਿਤ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਇਸ ਯੁੱਗ ਦੇ ਠੀਕ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹੇ ਹਨ।
ਮਹਾਂਭਾਰਤ ਦਾ ਮਹਾਂਯੁੱਧ, ਜੋ ਕੁਰੂਕਸ਼ੇਤਰ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਪਾਂਡਵਾਂ ਅਤੇ ਕੌਰਵਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਲੜਿਆ ਗਿਆ, ਦੁਆਪਰ ਯੁੱਗ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਜੰਗ ਦੀ ਪੂਰਵ-ਸੰਧਿਆ ਉੱਤੇ, ਜਦੋਂ ਯੋਧਾ ਅਰਜੁਨ ਵਿਸ਼ਾਦ ਨਾਲ ਅਭਿਭੂਤ ਹੋ ਗਿਆ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਭਗਵਦ ਗੀਤਾ ਸੁਣਾਈ — ਕਰਤੱਵ, ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਅਮਰ ਆਤਮਾ ਦਾ ਗਾਨ। ਇਹ ਅੱਜ ਵੀ ਹਿੰਦੂ ਜਗਤ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਿਆਰਾ ਸ਼ਾਸਤਰ ਹੈ, ਦੁਆਪਰ ਯੁੱਗ ਦੀ ਹਰ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਯੁੱਗ ਨੂੰ ਦੇਣ।
ਵੇਦਾਂ ਦੀ ਵੰਡ ਅਤੇ ਯੁੱਗ ਦਾ ਅੰਤ
ਜਿਉਂ-ਜਿਉਂ ਯੁੱਗ ਬੀਤਣ ਨਾਲ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਘਟਦੀ ਗਈ, ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਵੇਦ ਨੂੰ ਸੰਪੂਰਨ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਧਾਰਨ ਅਤੇ ਸਮਝਣਾ ਔਖਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸ ਲਈ ਰਿਸ਼ੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦ੍ਵੈਪਾਇਨ — ਜੋ ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਦਾ ਵੇਦਵਿਆਸ, "ਵੇਦ ਦੇ ਵਿਭਾਜਕ", ਕਹਾਏ — ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਚਾਰ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ: ਰਿਗ, ਯਜੁਰ, ਸਾਮ ਅਤੇ ਅਥਰਵ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਚੇਲਿਆਂ ਨੂੰ ਸਿਖਾਇਆ ਤਾਂ ਜੋ ਪਵਿੱਤਰ ਗਿਆਨ ਲੁਪਤ ਨਾ ਹੋਵੇ।
ਦੁਆਪਰ ਯੁੱਗ ਦਾ ਅੰਤ ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਨਾਲ ਹੋਇਆ। ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ, ਜਿਸ ਪਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਨਾਸ਼ਵਾਨ ਸਰੀਰ ਤਿਆਗਿਆ, ਉਸੇ ਪਲ ਕਲਯੁੱਗ — ਸਾਡਾ ਮੌਜੂਦਾ ਯੁੱਗ — 3102 ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਦੇ ਅਨੁਰੂਪ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਆਰੰਭ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਤੇ ਗੀਤਾ ਦਾ ਯੁੱਗ ਚਾਰੇ ਯੁੱਗਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਅੰਤਿਮ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਅੰਧਕਾਰਮਈ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਰਹਿੰਦੇ ਹਾਂ।
Related Mantras & Stotras
Frequently Asked Questions
How long did the Dvapara Yuga last?
The Dvapara Yuga lasted 864,000 human years — the third of the four ages, half the length of the Treta Yuga. It ended with the departure of Sri Krishna, around 3102 BCE, which began the Kali Yuga.
Which avatar of Vishnu came in the Dvapara Yuga?
Sri Krishna, the eighth avatar of Vishnu, lived in the Dvapara Yuga — the cowherd of Vrindavan, friend and charioteer of the Pandavas, and the teacher of the Bhagavad Gita. His elder brother Balarama is also counted among the avatars of this age.
Did the Mahabharata happen in the Dvapara Yuga?
Yes. The great war of the Mahabharata at Kurukshetra and the speaking of the Bhagavad Gita took place at the close of the Dvapara Yuga, just before the present Kali Yuga began.
Why is it called Dvapara Yuga?
"Dvapara" comes from the Sanskrit for "two". In this age the bull of dharma stood on only two of its four legs — one half of righteousness remained — so virtue and vice were evenly balanced.