ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ
ਜਗਤ ਦਾ ਦੂਜਾ ਯੁਗ — ਭਗਵਾਨ ਰਾਮ ਅਤੇ ਮਹਾਯਜਨਾਂ ਦਾ ਯੁਗ
ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਜਗਤ ਦੇ ਚਾਰ ਮਹਾਯੁਗਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਦੂਜਾ ਹੈ, ਜੋ ਸੁਨਹਿਰੀ ਸਤਯ ਯੁਗ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਤੇ ਦ੍ਵਾਪਰ ਯੁਗ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। 1,296,000 ਸਾਲ ਤੱਕ ਚੱਲਣ ਵਾਲਾ ਇਹ ਯੁਗ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਧਰਮ — ਜਿਸ ਨੂੰ ਬਲਦ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ — ਆਪਣੇ ਚਾਰ ਵਿੱਚੋਂ ਤਿੰਨ ਪੈਰਾਂ ਉੱਤੇ ਖੜ੍ਹਾ ਸੀ, ਭਾਵ ਪੁੰਨ ਘਟ ਕੇ ਤਿੰਨ-ਚੌਥਾਈ ਰਹਿ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਯਜਨ (ਪਵਿੱਤਰ ਅਗਨੀ-ਯਜਨ) ਦਾ, ਪਹਿਲੇ ਮਹਾਨ ਰਾਜਿਆਂ ਦਾ, ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੇ ਤਿੰਨ ਅਵਤਾਰਾਂ — ਵਾਮਨ, ਪਰਸ਼ੁਰਾਮ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀਰਾਮ — ਦਾ ਯੁਗ ਹੈ। ਰਾਮਾਯਣ ਦੀ ਕਥਾ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਹੀ ਘਟਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Interesting Facts
- ✦ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ 1,296,000 ਸਾਲ ਤੱਕ ਚੱਲਿਆ — ਦੂਜਾ ਯੁਗ ਅਤੇ ਚਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਦੂਜਾ ਸਭ ਤੋਂ ਲੰਮਾ।
- ✦"ਤ੍ਰੇਤਾ" ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ "ਤਿੰਨ": ਧਰਮ ਰੂਪੀ ਬਲਦ ਹੁਣ ਤਿੰਨ ਪੈਰਾਂ ਉੱਤੇ ਖੜ੍ਹਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਤਿੰਨ-ਚੌਥਾਈ ਪੁੰਨ ਬਾਕੀ ਸੀ।
- ✦ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੇ ਤਿੰਨ ਅਵਤਾਰ ਹੋਏ — ਵਾਮਨ (ਵਾਮਨ ਰੂਪ), ਪਰਸ਼ੁਰਾਮ (ਯੋਧਾ-ਰਿਸ਼ੀ) ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀਰਾਮ।
- ✦ਰਾਮਾਯਣ ਦੀ ਕਥਾ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਯੁਗ ਸਦਾ ਰਾਮ-ਰਾਜ, ਸ਼੍ਰੀਰਾਮ ਦੇ ਆਦਰਸ਼ ਰਾਜ, ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੈ।
- ✦ਯਜਨ (ਅਗਨੀ-ਯਜਨ) ਧਰਮ ਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਾਧਨ ਬਣ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਰਾਜਤੰਤਰ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਚਾਤੁਰਵਰਣ ਵਿਵਸਥਾ ਸੁਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਹੋਈ।
- ✦ਪੁਰਾਣਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਮਨੁੱਖ ਲਗਭਗ 10,000 ਸਾਲ ਜਿਉਂਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਕੱਦ-ਕਾਠੀ ਅਤੇ ਧਰਮਨਿਸ਼ਠਾ ਵਾਲੇ ਸਨ, ਭਾਵੇਂ ਸਤਯ ਯੁਗ ਨਾਲੋਂ ਕੁਝ ਘੱਟ।
ਚਾਰ ਯੁਗਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਦੂਜਾ
ਹਿੰਦੂ ਬ੍ਰਹਮੰਡ-ਵਿਗਿਆਨ ਮਹਾਨ ਕਾਲ-ਚੱਕਰ (ਚਤੁਰਯੁਗ ਜਾਂ ਮਹਾਯੁਗ) ਨੂੰ ਚਾਰ ਯੁਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਦਾ ਹੈ: ਸਤਯ, ਤ੍ਰੇਤਾ, ਦ੍ਵਾਪਰ ਅਤੇ ਕਲਿ। ਹਰ ਯੁਗ ਪਿਛਲੇ ਨਾਲੋਂ ਛੋਟਾ ਅਤੇ ਘੱਟ ਧਰਮਨਿਸ਼ਠ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਪਹੀਆ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਆਪਣਾ ਸੰਤੁਲਨ ਗੁਆ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ। ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਦੂਜਾ ਹੈ, ਜੋ 1,296,000 ਮਨੁੱਖੀ ਸਾਲ ਤੱਕ ਚੱਲਿਆ — ਸਤਯ ਯੁਗ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਦਾ ਤਿੰਨ-ਚੌਥਾਈ।
ਯੁਗ ਦਾ ਮਾਪ ਧਰਮ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਬਲਦ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਤਯ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਰੂਪੀ ਬਲਦ ਆਪਣੇ ਚਾਰੇ ਪੈਰਾਂ ਉੱਤੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਨਾਲ ਖੜ੍ਹਾ ਸੀ। ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਉਹ ਤਿੰਨ ਪੈਰਾਂ ਉੱਤੇ ਖੜ੍ਹਾ ਸੀ: ਸੱਚ, ਤਪ ਅਤੇ ਕਰੁਣਾ ਪ੍ਰਬਲ ਰਹੇ, ਪਰ ਪੁੰਨ ਦਾ ਇੱਕ-ਚੌਥਾਈ ਭਾਗ ਲੁਪਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸ ਲਈ "ਤ੍ਰੇਤਾ" ਨਾਮ — ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਿੱਚ "ਤਿੰਨ" ਤੋਂ — ਯੁਗ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਪੈਰਾਂ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਅੰਕਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਹੁਣ ਸਦਗੁਣ ਟਿਕਿਆ ਸੀ।
ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਧਰਮ
ਜਿਵੇਂ ਸਤਯ ਯੁਗ ਸ਼ੁੱਧ ਧਿਆਨ ਦਾ ਯੁਗ ਸੀ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਯਜਨ — ਪਵਿੱਤਰ ਅਗਨੀ-ਯਜਨ — ਦਾ ਯੁਗ ਬਣਿਆ। ਜਿੱਥੇ ਪਹਿਲਾਂ ਲੋਕ ਕੇਵਲ ਅੰਦਰੂਨੀ ਤਪ ਨਾਲ ਜਿਉਂਦੇ ਸਨ, ਹੁਣ ਧਰਮ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ, ਆਹੂਤੀ ਅਤੇ ਆਪੋ-ਆਪਣੇ ਕਰਤੱਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਖੇਤੀਬਾੜੀ, ਰਾਜਤੰਤਰ ਅਤੇ ਚਾਤੁਰਵਰਣ ਦਾ ਵਿਵਸਥਿਤ ਜੀਵਨ ਸੁਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਸਮਰਾਟਾਂ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਮਹਾਨ ਵੈਦਿਕ ਯਜਨ ਕੀਤੇ ਗਏ।
ਭਾਵੇਂ ਪੁੰਨ ਇੱਕ-ਚੌਥਾਈ ਘਟ ਚੁੱਕਾ ਸੀ, ਫਿਰ ਵੀ ਇਹ ਅਸਾਧਾਰਣ ਧਰਮਨਿਸ਼ਠਾ ਦਾ ਯੁਗ ਸੀ। ਰਾਜੇ ਧਰਮ ਦੇ ਸੇਵਕ ਵਜੋਂ ਸ਼ਾਸਨ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਰਿਸ਼ੀ ਮਹਾਨ ਤਪ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਸਵਰਗ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਵਿਚਕਾਰ ਬੰਧਨ ਘਨਿਸ਼ਟ ਸੀ। ਮਨੁੱਖੀ ਉਮਰ ਦੀਰਘ ਸੀ — ਪੁਰਾਣਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਲਗਭਗ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ — ਅਤੇ ਲੋਕ ਉੱਚੇ, ਬਲਵਾਨ ਅਤੇ ਸਤਯਨਿਸ਼ਠ ਸਨ। ਇਸੇ ਯੁਗ ਦੀ ਯਾਦ ਸਾਨੂੰ "ਰਾਮ-ਰਾਜ" ਦਾ ਆਦਰਸ਼ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਪੂਰਨ ਨਿਆਂ ਅਤੇ ਕਰੁਣਾ ਨਾਲ ਸ਼ਾਸਿਤ ਰਾਜ ਸੀ।
ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਦੇ ਅਵਤਾਰ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਘਟਨਾਵਾਂ
ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੇ ਦਸ ਅਵਤਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਤਿੰਨ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਅਵਤਰਿਤ ਹੋਏ। ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਮਨ ਆਏ, ਵਾਮਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਤਿੰਨ ਕਦਮਾਂ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨੇ ਲੋਕ ਮਾਪ ਲਏ ਅਤੇ ਉਦਾਰ ਦੈਤਰਾਜ ਬਲਿ ਨੂੰ ਵਿਨਮਰ ਕਰ ਸਵਰਗ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਮੋੜ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਪਰਸ਼ੁਰਾਮ ਆਏ, ਕੁਹਾੜਾਧਾਰੀ ਰਿਸ਼ੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਸ਼ੱਤਰੀ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਅਹੰਕਾਰੀ ਅਤੇ ਜ਼ਾਲਮ ਹੋ ਜਾਣ ਤੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਅੱਤਿਆਚਾਰ-ਮੁਕਤ ਕੀਤਾ।
ਸਭ ਤੋਂ ਮਹਾਨ, ਇਹ ਯੁਗ ਸ਼੍ਰੀਰਾਮ — ਸੱਤਵੇਂ ਅਵਤਾਰ — ਦੇ ਅਵਤਰਣ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੈ, ਜੋ ਅਯੋਧਿਆ ਦੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰ, ਆਦਰਸ਼ ਪੁੱਤਰ, ਪਤੀ ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਸਨ। ਰਾਮਾਯਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਨਵਾਸ, ਰਾਕਸ਼ਸ ਰਾਵਣ ਦੁਆਰਾ ਸੀਤਾ-ਹਰਣ, ਹਨੁਮਾਨ ਅਤੇ ਵਾਨਰਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਲੰਕਾ ਤੱਕ ਸੇਤੁ-ਨਿਰਮਾਣ, ਅਤੇ ਅਧਰਮ ਉੱਤੇ ਧਰਮ ਦੀ ਅੰਤਿਮ ਜਿੱਤ ਦੀ ਕਥਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਸ਼੍ਰੀਰਾਮ ਦੇ ਸ਼ਾਸਨ ਨਾਲ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਆਪਣੇ ਸਿਖਰ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਯੁਗ ਦੇ ਅਵਸਾਨ ਨਾਲ ਇਹ ਅੱਗੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਦ੍ਵਾਪਰ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਗਿਆ।
Related Mantras & Stotras
Frequently Asked Questions
How long did the Treta Yuga last?
The Treta Yuga lasted 1,296,000 human years — three-quarters the length of the Satya Yuga. It is the second of the four yugas in the great cycle of time (chaturyuga), which together span 4,320,000 years.
Which avatars of Vishnu appeared in the Treta Yuga?
Three avatars descended in the Treta Yuga: Vamana (the dwarf who subdued King Bali), Parashurama (the warrior-sage), and Sri Rama (the prince of Ayodhya, hero of the Ramayana).
Why is it called Treta Yuga?
"Treta" comes from the Sanskrit word for "three". In this age the bull of dharma stood on three of its four legs — three-quarters of righteousness remained — so the name records both its place as the second age and the threefold support of virtue.
Is the Ramayana set in the Treta Yuga?
Yes. The Ramayana, the story of Sri Rama, takes place in the Treta Yuga. The age is forever associated with Rama-rajya — the ideal kingdom of Rama, ruled in perfect justice, truth and compassion.