દ્વા સુપર્ણા
த்வா ஸுபர்ணா (ஒரே மரத்தில் இரு பறவைகள்) in Gujarati · ગુજરાતી
તમારી ભાષા/લિપિમાં વાંચો
✦ અર્થ
દ્વા સુપર્ણા એટલે 'બે પક્ષી', વેદાંતની સૌથી સુંદર અને પ્રસિદ્ધ ઉપમાઓમાંની એક છે, જે મુંડક અને શ્વેતાશ્વતર બંને ઉપનિષદોમાં આવે છે. બે શાશ્વત મિત્ર પક્ષી એક જ વૃક્ષ પર બેઠાં છે — એક વૃક્ષનાં મીઠાં-કડવાં ફળ ખાય છે, બીજું શાંત ભાવે કેવળ જુએ છે. ફળ ખાનારું પક્ષી અનુભવ અને કર્મફળમાં બંધાયેલ જીવાત્મા છે, અને જોનારું પક્ષી પરમાત્મા છે; જ્યારે જીવ તે શાંત સાક્ષીને જોઈને તેને પોતાનું જ સ્વરૂપ ઓળખી લે છે, ત્યારે મોક્ષ થાય છે.
ઉત્પત્તિ અને કથા
Mundaka Upanishad, Verse 3.1.1 (also Shvetashvatara Upanishad 4.6) · Traditional (Upanishadic) · Vedic / Upanishadic
ત્રીજા મુંડકને આરંભ કરતાં ઋષિ એક અવિસ્મરણીય ચિત્ર આલેખે છે: સ્વર્ણિમ પાંખોવાળાં બે પક્ષી, ઘનિષ્ઠ મિત્રો, એક જ વૃક્ષ પર બેઠાં છે. એક તે વૃક્ષનાં મીઠાં-કડવાં ફળનો સ્વાદ લે છે; બીજું કંઈ ખાધા વિના શાંત વૈભવમાં જોતું રહે છે. વૃક્ષ શરીર અને અનુભવનું જગત છે; ફળ ખાનારું પક્ષી સુખ-દુઃખમાં બંધાયેલ જીવાત્મા છે, અને કેવળ જોનારું પક્ષી પરમ આત્મા છે. ઉપનિષદ આગળ કહે છે કે જ્યારે શોકગ્રસ્ત જીવ તે બીજા પક્ષી — પૂજ્ય ઈશ્વર — ને જુએ અને તેની મહાનતાને જાણી લે, ત્યારે તેનો શોક મટી જાય છે — આમ આ ચિત્ર મોક્ષનું દ્વાર બની જાય છે.
✦ શાસ્ત્રોમાં કહ્યા પ્રમાણે
ઉપનિષદ ઘોષણા કરે છે કે જે ક્ષણે જીવ, પોતાના બંધનમાં શોકમગ્ન, વળીને તે બીજા પક્ષી — તે પ્રભુ જે તેનું પોતાનું જ વાસ્તવિક સ્વરૂપ છે — ને જુએ છે અને તેની મહિમામાં આનંદિત થાય છે, તે જ ક્ષણે તે સમસ્ત શોકથી પાર થઈ જાય છે; આમ સાક્ષી આત્માનું આ એક દર્શન જીવને મુક્ત કરી દે છે.
મંત્ર
કોઈપણ પંક્તિ અથવા ▶ બટન દબાવી સાંભળો
દ્વા સુપર્ણા સયુજા સખાયા સમાનં વૃક્ષં પરિષસ્વજાતે । તયોરન્યઃ પિપ્પલં સ્વાદ્વત્ત્યનશ્નન્નન્યો અભિચાકશીતિ ॥
dvā suparṇā sayujā sakhāyā samānaṁ vṛkṣaṁ pariṣasvajāte tayoranyaḥ pippalaṁ svādvattyanaśnannanyo abhicākaśīti
અર્થ:સુંદર પાંખોવાળાં બે પક્ષી, સદા સાથે રહેનારા મિત્રો, એક જ વૃક્ષ પર બેઠાં છે. તેમાંથી એક તે વૃક્ષનું મીઠું ફળ સ્વાદપૂર્વક ખાય છે, અને બીજું ખાધા વિના કેવળ જોતું રહે છે. (એક પક્ષી જીવાત્મા છે જે કર્મફળોનો ભોગ કરે છે; બીજું પરમાત્મા છે જે સાક્ષીમાત્ર બનીને શાંત ભાવે જુએ છે.)
શબ્દ-શબ્દ અર્થ
ઉચ્ચારણ સાંભળવા કોઈપણ શબ્દ પર ક્લિક કરો
த்வா ஸுபர்ணா (ஒரே மரத்தில் இரு பறவைகள்) પાઠના લાભ
જીવ (જીવાત્મા) અને પરમ આત્મા (પરમાત્મા)નું એક જ વૃક્ષ પર બેઠેલાં બે પક્ષીઓનું ગહન વેદાંતિક ચિત્ર પ્રસ્તુત કરે છે.
વૈરાગ્ય શીખવે છે — સુખ-દુઃખમાં ફસાયેલા 'ભોક્તા'થી પાછા હટીને શાંત સાક્ષી રૂપે સ્થિત થવાનું.
ધ્યાનમાં ઓળખને અનુભવતા અહંથી મૌન, સદા જોતા રહેતા આત્મા તરફ વાળવા માટે પ્રયોગ થાય છે.
કર્મફળથી અછૂતી સાક્ષી-ચેતનાને પ્રગટ કરી શાંતિ અને શોકથી મુક્તિ લાવે છે.
આ બોધ જગાડે છે કે વ્યક્તિગત આત્મા અને પરમ આત્મા અંતે એક જ છે, જે મોક્ષ તરફ લઈ જાય છે.
આત્મા, ઈશ્વર અને જગતના સંબંધ પર ચિંતન માટે એક પ્રિય શ્લોક.
த்வா ஸுபர்ணா (ஒரே மரத்தில் இரு பறவைகள்) જપ વિધિ
'દ્વા સુપર્ણા'ને ધીમે ધીમે વાંચો અને એક જ વૃક્ષ પર બે પક્ષીઓનું ચિત્ર મનમાં લાવો. તમારા જ અનુભવમાં 'ફળ ખાનારા પક્ષી'ને જુઓ — તે ભાગ જે સુખ, દુઃખ અને કર્મફળોમાં ડૂબેલો છે — અને પછી 'જોનારા પક્ષી'ને, તે શાંત ચેતના જે પ્રભાવિત થયા વિના આ બધું કેવળ જુએ છે. તમારી 'હું'-ભાવનાને તે સાક્ષીમાં સ્થિર કરો. ઉપનિષદ શીખવે છે કે જેવો જીવ શોકથી વળીને આ શાંત પ્રભુને જુએ છે, તેવો જ તે પરમ શાંતિ અને મુક્તિ પ્રાપ્ત કરે છે.
વારંવાર પુછાતા પ્રશ્નો
આ પણ વાંચો
ॐ
સંપૂર્ણ த்வா ஸுபர்ணா (ஒரே மரத்தில் இரு பறவைகள்) શ્લોક-શ્લોક અર્થ સહિત વાંચો, અથવા વધુ પવિત્ર પાઠ જુઓ