ગજેન્દ્રમોક્ષ સ્તોત્રમ્
கஜேந்திர மோக்ஷ ஸ்தோத்திரம் in Gujarati · ગુજરાતી
તમારી ભાષા/લિપિમાં વાંચો
✦ અર્થ
ગજેન્દ્રમોક્ષ સ્તોત્ર શ્રીમદ્ભાગવત મહાપુરાણના અષ્ટમ સ્કંધમાં વર્ણિત ગજરાજ ગજેન્દ્રની પ્રસિદ્ધ પ્રાર્થના છે. એક બળવાન મગર દ્વારા પકડાઈને અને હજારો વર્ષના સંઘર્ષથી થાકીને ગજેન્દ્ર પોતાના બળનો ભરોસો છોડીને પૂર્ણ રૂપે ભગવાનની શરણમાં આવી જાય છે અને તેમને અરૂપ, સર્વવ્યાપી સૃષ્ટિમૂલ રૂપે સ્તુતિ કરે છે. જેવી તેમની પ્રાર્થના સમસ્ત સ્વાર્થથી રહિત થઈ જાય છે, ભગવાન વિષ્ણુ ગરુડ પર પ્રકટ થઈને તેમને મુક્ત કરી દે છે. તે શરણાગતિ તથા ભગવાનની અચૂક રક્ષાનું પરમ સ્તોત્ર મનાય છે.
ઉત્પત્તિ અને કથા
Srimad Bhagavata Purana, Eighth Canto (chapters 2-4) · Veda Vyasa (as narrated by Shuka to King Parikshit) · Puranic
ગજેન્દ્રમોક્ષ શ્રીમદ્ભાગવત મહાપુરાણના અષ્ટમ સ્કંધમાં શુકદેવ ગોસ્વામી દ્વારા રાજા પરીક્ષિતને સંભળાવાયેલ છે. ગજરાજ ગજેન્દ્ર પૂર્વજન્મમાં પવિત્ર રાજા ઇન્દ્રદ્યુમ્ન હતા, જેમને ઋષિ અગસ્ત્યે હાથીની દેહ ધારણ કરવાનો શાપ આપ્યો હતો. તળાવ પર જળ પીતી વખતે એક મગર (દેવલ ઋષિના શાપથી પડેલ હૂહૂ નામક ગંધર્વ) દ્વારા પકડાઈને ગજેન્દ્ર હજારો વર્ષ સુધી પૂર્ણ રૂપે થાકવા સુધી લડતા રહ્યા. દરેક બીજી આશા ત્યજીને તેમણે આ પ્રાર્થના કરી — તે પરમ જાપ્ય જે તેમણે પૂર્વજન્મમાં શીખ્યું હતું — પ્રભુને કોઈ સંપ્રદાયગત નામથી નહીં, પણ અરૂપ, સર્વવ્યાપી સૌના સ્રોત રૂપે સંબોધતા. એવી શુદ્ધ, નિષ્કામ શરણાગતિથી પ્રસન્ન થઈને શ્રીહરિ ગરુડ પર પ્રકટ થયા, પોતાના સુદર્શન ચક્રથી મગરના જડબાં કાપ્યાં, અને ગજેન્દ્રને જળમાંથી ઉઠાવ્યા, તેમને અને મગર બંનેને મુક્તિ પ્રદાન કરી.
✦ શાસ્ત્રોમાં કહ્યા પ્રમાણે
ભાગવત ઘોષણા કરે છે કે જે ક્ષણે ગજેન્દ્રની પ્રાર્થના સમસ્ત સ્વાર્થથી રહિત થઈ અને તેણે કેવળ પ્રભુને પોકાર્યા, સૌના હૃદયમાં નિવાસ કરનારા શ્રીહરિ પોતાનું ધામ છોડીને ગરુડ પર તળાવ તરફ દોડી પડ્યા — કોઈ અન્ય દેવતા પ્રતિક્રિયા કરે તે પહેલાં જ હાથીનો ઉદ્ધાર કરી દીધો. ભક્તગણ માને છે કે પ્રભુ આજે પણ એ જ શીઘ્રતાથી તે આત્માની પાસે આવે છે, જે દરેક અન્ય સાધન સમાપ્ત કરીને પૂર્ણ સમર્પણમાં તેમને પોકારે છે.
અર્થ સહિત સંપૂર્ણ પાઠ
કોઈપણ પંક્તિ અથવા ▶ બટન દબાવી સાંભળો
શ્રીશુક ઉવાચ - એવં વ્યવસિતો બુદ્ધ્યા સમાધાય મનો હૃદિ । જજાપ પરમં જાપ્યં પ્રાગ્જન્મન્યનુશિક્ષિતમ્ ॥
śrī-śuka uvāca - evaṃ vyavasito buddhyā samādhāya mano hṛdi | jajāpa paramaṃ jāpyaṃ prāg-janmany-anuśikṣitam ||
અર્થ:શ્રીશુકદેવ બોલ્યા — આ પ્રકારે બુદ્ધિથી નિશ્ચય કરીને અને પોતાના મનને હૃદયમાં સ્થિર કરીને ગજેન્દ્રે તે પરમ જપ કરવાનો આરંભ કર્યો, જે તેણે પૂર્વજન્મમાં શીખ્યો હતો.
શ્રીગજેન્દ્ર ઉવાચ - ૐ નમો ભગવતે તસ્મૈ યત એતચ્ચિદાત્મકમ્ । પુરુષાયાદિબીજાય પરેશાયાભિધીમહિ ॥
śrī-gajendra uvāca - oṃ namo bhagavate tasmai yata etac-cid-ātmakam | puruṣāyādi-bījāya pareśāyābhidhīmahi ||
અર્થ:ગજેન્દ્ર બોલ્યા — ૐ. તે ભગવાનને મારા નમસ્કાર છે, જેમનાથી આ સંપૂર્ણ ચિન્મય સૃષ્ટિ પ્રકટ થઈ છે. અમે તે આદિપુરુષ, સૌના આદિબીજ, પરમેશ્વરનું ધ્યાન કરીએ છીએ.
યસ્મિન્નિદં યતશ્ચેદં યેનેદં ય ઇદં સ્વયમ્ । યોઽસ્માત્પરસ્માચ્ચ પરસ્તં પ્રપદ્યે સ્વયમ્ભુવમ્ ॥
yasminn-idaṃ yataś-cedaṃ yenedaṃ ya idaṃ svayam | yo'smāt-parasmāc-ca paras-taṃ prapadye svayambhuvam ||
અર્થ:જેમનામાં આ જગત સ્થિત છે, જેમનાથી આ ઉત્પન્ન થાય છે, જેમના દ્વારા આ છે, અને જે સ્વયં આ જગત છે — તે સ્વયંભૂ, પરાત્પર પ્રભુની હું શરણ ગ્રહણ કરું છું.
યઃ સ્વાત્મનીદં નિજમાયયાર્પિતં ક્વચિદ્વિભાતં ક્વ ચ તત્તિરોહિતમ્ । અવિદ્ધદૃક્સાક્ષ્યુભયં તદીક્ષતે સ આત્મમૂલોઽવતુ માં પરાત્પરઃ ॥
yaḥ svātmanīdaṃ nija-māyayārpitaṃ kvacid-vibhātaṃ kva ca tat-tirohitam | aviddha-dṛk-sākṣy-ubhayaṃ tad-īkṣate sa ātma-mūlo'vatu māṃ parāt-paraḥ ||
અર્થ:આ સૃષ્ટિ તેમની પોતાની માયા દ્વારા તેમના જ આત્મામાં પ્રકટ કરાઈ છે — ક્યારેક પ્રકટ, ક્યારેક લીન. તે નિર્મળ દૃષ્ટિવાળા સાક્ષી બંને અવસ્થાઓને જુએ છે. તે આત્મમૂલ પરાત્પર પ્રભુ મારી રક્ષા કરે.
કાલેન પઞ્ચત્વમિતેષુ કૃત્સ્નશો લોકેષુ પાલેષુ ચ સર્વહેતુષુ । તમસ્તદાસીદ્ ગહનં ગભીરં યસ્તસ્ય પારેઽભિવિરાજતે વિભુઃ ॥
kālena pañcatvam-iteṣu kṛtsnaśo lokeṣu pāleṣu ca sarva-hetuṣu | tamas-tadāsīd gahanaṃ gabhīraṃ yas-tasya pāre'bhivirājate vibhuḥ ||
અર્થ:જ્યારે સમય આવતા સમસ્ત લોક, તેમના પાલક તથા સર્વ કારણ એકત્વમાં લીન થઈ જાય છે, ત્યારે કેવળ ગહન-ગંભીર અંધકાર શેષ રહે છે; પરંતુ તે વિભુ પ્રભુ તે અંધકારની પેલે પાર પ્રકાશમાન રહે છે. તે મારી રક્ષા કરે.
ન યસ્ય દેવા ઋષયઃ પદં વિદુ- ર્જન્તુઃ પુનઃ કોઽર્હતિ ગન્તુમીરિતુમ્ । યથા નટસ્યાકૃતિભિર્વિચેષ્ટતો દુરત્યયાનુક્રમણઃ સ માવતુ ॥
na yasya devā ṛṣayaḥ padaṃ vidur- jantuḥ punaḥ ko'rhati gantum-īritum | yathā naṭasyākṛtibhir-viceṣṭato duratyayānukramaṇaḥ sa māvatu ||
અર્થ:જેમના સ્વરૂપને દેવતા અને ઋષિ પણ જાણી શકતા નથી, પછી સાધારણ પ્રાણી તેમને કેવી રીતે જાણી કે વર્ણવી શકે? જેમ નટ અનેક રૂપ ધારે છે, તેમ તેમની ગતિ દુર્જ્ઞેય છે. તે પ્રભુ મારી રક્ષા કરે.
નમો નમસ્તુભ્યમસહ્યવેગ- શક્તિત્રયાયાખિલધીગુણાય । પ્રપન્નપાલાય દુરન્તશક્તયે કદિન્દ્રિયાણામનવાપ્યવર્ત્મને ॥
namo namas-tubhyam-asahya-vega- śakti-trayāyākhila-dhī-guṇāya | prapanna-pālāya duranta-śaktaye kad-indriyāṇām-anavāpya-vartmane ||
અર્થ:આપને વારંવાર નમસ્કાર છે, જે અસહ્ય વેગવાળી ત્રિગુણાત્મક શક્તિના સ્વામી છે, સમસ્ત બુદ્ધિના મૂળ છે, શરણાગતોના રક્ષક છે, અનંત શક્તિવાળા છે, અને જેમનો માર્ગ અનિયંત્રિત ઇન્દ્રિયોને ક્યારેય પ્રાપ્ત થતો નથી.
યં ધર્મકામાર્થવિમુક્તિકામા ભજન્ત ઇષ્ટાં ગતિમાપ્નુવન્તિ । કિં ચાશિષો રાત્યપિ દેહમવ્યયં કરોતુ મેઽદભ્રદયો વિમોક્ષણમ્ ॥
yaṃ dharma-kāmārtha-vimukti-kāmā bhajanta iṣṭāṃ gatim-āpnuvanti | kiṃ cāśiṣo rāty-api dehama-vyayaṃ karotu me'dabhra-dayo vimokṣaṇam ||
અર્થ:ધર્મ, કામ, અર્થ અથવા મોક્ષની કામના કરનારા જેમની ઉપાસના કરીને પોતાનું અભીષ્ટ પ્રાપ્ત કરી લે છે, અને જે અવિનાશી દેહ સુધી પ્રદાન કરે છે — તે અપાર દયાવાળા પ્રભુ મને મોક્ષ પ્રદાન કરે.
એકાન્તિનો યસ્ય ન કઞ્ચનાર્થં વાઞ્છન્તિ યે વૈ ભગવત્પ્રપન્નાઃ । અત્યદ્ભુતં તચ્ચરિતં સુમઙ્ગલં ગાયન્ત આનન્દસમુદ્રમગ્નાઃ ॥
ekāntino yasya na kañcanārthaṃ vāñchanti ye vai bhagavat-prapannāḥ | aty-adbhutaṃ tac-caritaṃ su-maṅgalaṃ gāyanta ānanda-samudra-magnāḥ ||
અર્થ:જે તેમના અનન્ય ભક્ત છે અને ભગવાનના પૂર્ણ શરણાગત છે, તે કંઈ પણ ઇચ્છતા નથી; આનંદના સમુદ્રમાં ડૂબેલા તેઓ તેમના અત્યંત અદ્ભુત અને પરમ મંગલમય ચરિત્રોનું ગાન કરે છે.
તસ્મૈ નમઃ પરેશાય બ્રહ્મણેઽનન્તશક્તયે । અરૂપાયોરુરૂપાય નમ આશ્ચર્યકર્મણે ॥
tasmai namaḥ pareśāya brahmaṇe'nanta-śaktaye | arūpāyoru-rūpāya nama āścarya-karmaṇe ||
અર્થ:તે પરમેશ્વરને નમસ્કાર છે, જે અનંત શક્તિવાળા બ્રહ્મ છે, જે અરૂપ હોવા છતાં અનેક રૂપવાળા છે — તે આશ્ચર્યકર્મા પ્રભુને નમસ્કાર છે.
શબ્દ-શબ્દ અર્થ
ઉચ્ચારણ સાંભળવા કોઈપણ શબ્દ પર ક્લિક કરો
கஜேந்திர மோக்ஷ ஸ்தோத்திரம் પાઠના લાભ
પ્રભુ પ્રત્યે પૂર્ણ સમર્પણ (શરણાગતિ) નું પરમ સ્તોત્ર મનાય છે
ઘોર સંકટ અને વિપત્તિના ક્ષણોમાં પ્રભુની તાત્કાલિક રક્ષાનું આવાહન કરનાર મનાય છે
મનને ભય, અસહાયતા અને પોતાના સીમિત બળ પર નિર્ભરતાથી મુક્ત કરે છે
રોગ, ઋણ, શત્રુ અને પ્રાણઘાતક સંકટોથી મુક્તિ માટે પરંપરાગત રીતે વંચાય છે
શુદ્ધ, નિષ્કામ ભક્તિ વિકસાવે છે જે કેવળ પ્રભુને ચાહે છે, તેમના ઉપહારોને નહીં
જીવનના અંતે મોક્ષ પ્રદાન કરનાર કહેવાય છે, જેમ ગજેન્દ્રને મળ્યો
પ્રાતઃકાળનો પાઠ સંચિત પાપોના ભારને દૂર કરનાર મનાય છે
கஜேந்திர மோக்ஷ ஸ்தோத்திரம் જપ વિધિ
સ્નાન કરીને ભગવાન વિષ્ણુના ચિત્રની સામે પૂર્વ તરફ મુખ રાખીને બેસો. દીપક પ્રગટાવો અને ગજેન્દ્રના પૂર્ણ સમર્પણનું ચિંતન કરતા ગજેન્દ્રમોક્ષ સ્તોત્રનો ધીમે-ધીમે પૂર્ણ ધ્યાનથી પાઠ કરો. ભાગવત કહે છે કે ભક્તના અન્ય સર્વ આશ્રય ત્યજતા જ પ્રભુ અસહાયની રક્ષા માટે ઊભા થાય છે, તેથી એવા હૃદયથી જપો જે કેવળ તેમના પર નિર્ભર હોય. તેને પ્રતિદિન જપી શકાય, અથવા રોગ, સંકટ કે અસહાયતાના ક્ષણોમાં પૂર્ણ રૂપે વાંચી શકાય, તથા પરંપરાગત રીતે દિવંગતોના કલ્યાણ માટે વંચાય છે.
વારંવાર પુછાતા પ્રશ્નો
આ પણ વાંચો
ॐ
સંપૂર્ણ கஜேந்திர மோக்ஷ ஸ்தோத்திரம் શ્લોક-શ્લોક અર્થ સહિત વાંચો, અથવા વધુ પવિત્ર પાઠ જુઓ