ശ്രീ ഭഗവദ്ധ്യാനസോപാനമ്
श्री भगवद्ध्यानसोपानम् in Malayalam · മലയാളം
നിങ്ങളുടെ ഭാഷ/ലിപിയിൽ വായിക്കൂ
ഉത്ഭവം & കഥ
Stotras of Swami Vedanta Desika (one of his three hymns on Lord Ranganatha of Srirangam) · Swami Vedanta Desika (Venkatanatha / Venkateshacharya) · 13th–14th century CE
Swami Vedanta Desika composed the Bhagavad Dhyana Sopanam at Srirangam in adoration of Lord Ranganatha, the great reclining Vishnu on Adishesha. Patterned after the Tamil Amalanadipiran of Tiruppanazhwar — who beheld the Lord from feet to face and refused to look upon anything else thereafter — Desika's hymn sets the same paadaadi-kesa (feet-to-crown) vision into elegant Sanskrit verse. Each verse rests the contemplating mind upon one part of the Lord's form, so that the whole becomes a 'staircase' of meditation by which the devotee ascends toward loving union with the Lord.
✦ ശാസ്ത്രങ്ങളിൽ പറഞ്ഞതുപോലെ
It is told of Tiruppanazhwar — whose vision inspired this hymn — that, being carried into the Srirangam sanctum upon the shoulders of the temple priest at the Lord's own command, he sang the Lord's beauty from His feet to His face and, declaring he would never let his eyes fall on anything lesser, merged then and there into Ranganatha; Desika's Dhyana Sopanam invites every devotee onto that same ascending path of vision.
അർഥസഹിതം പൂർണ പാഠം
ഏതെങ്കിലും വരിയിലോ ▶ ബട്ടണിലോ തൊട്ട് കേൾക്കൂ
അന്തര്ജ്യോതിഃ കിമപി യമിനാമഞ്ജനം യോഗദൃഷ്ടേ- ശ്ചിന്താരത്നം സുലഭമിഹ നഃ സിദ്ധിമോക്ഷാനുരൂപമ് । ദീനാനാഥവ്യസനശമനം ദൈവതം ദൈവതാനാം ദിവ്യം ചക്ഷുഃ ശ്രുതിപരിഷദാം ദൃശ്യതേ രങ്ഗമധ്യേ ॥ ൧ ॥
antarjyotiḥ kimapi yaminām añjanaṃ yogadṛṣṭe- ścintāratnaṃ sulabhamiha naḥ siddhimokṣānurūpam | dīnānāthavyasanaśamanaṃ daivataṃ daivatānāṃ divyaṃ cakṣuḥ śrutipariṣadāṃ dṛśyate raṅgamadhye || 1 ||
അർഥം:वहाँ श्रीरंगम के मध्य दर्शन होता है — किसी अनिर्वचनीय अन्तर्ज्योति का, जो यमी (संयमी) मुनियों की योगदृष्टि का अञ्जन है, जो हमें यहाँ सुलभ चिन्तामणि है और सिद्धि एवं मोक्ष दोनों के अनुरूप है, जो दीन-अनाथों के दुःख का शमन करने वाला, देवों का भी देव तथा श्रुति-परिषद् का दिव्य नेत्र है। (1)
വേദാതീതശ്രുതിപരിമലം വേധസാം മൌലിസേവ്യം പ്രാദുര്ഭൂതം കനകസരിതഃ സൈകതേ ഹംസജുഷ്ടേ । ലക്ഷ്മീഭൂമ്യോഃ കരസരസിജൈര്ലാലിതം രങ്ഗഭര്തുഃ പാദാമ്ഭോജം പ്രതിഫലതി മേ ഭാവനാദീര്ഘികായാമ് ॥ ൨ ॥
vedātītaśrutiparimalaṃ vedhasāṃ maulisevyaṃ prādurbhūtaṃ kanakasaritaḥ saikate haṃsajuṣṭe | lakṣmībhūmyoḥ karasarasijairlālitaṃ raṅgabhartuḥ pādāmbhojaṃ pratiphalati me bhāvanādīrghikāyām || 2 ||
അർഥം:मेरी भावना-रूपी दीर्घिका (सरोवर) में श्रीरंगनाथ के चरण-कमल प्रतिफलित होते हैं — जो वेद से भी परे की सुगन्ध एवं वेदों के परिमल-स्वरूप हैं, ब्रह्मादि के मुकुटों से सेव्य हैं, स्वर्ण-सरिता (कावेरी) के हंस-सेवित पुलिन पर प्रादुर्भूत हैं, तथा लक्ष्मी एवं भूमि के कर-कमलों से लालित हैं। (2)
ചിത്രാകാരാം കടകരുചിഭിശ്ചാരുവൃത്താനുപൂര്വാം കാലേ ദൂത്യദ്രുതതരഗതിം കാന്തിലീലാകലാചീമ് । ജാനുച്ഛായാദ്വിഗുണസുഭഗാം രങ്ഗഭര്തുര്മദാത്മാ ജങ്ഘാം ദൃഷ്ട്വാ ജനനപദവീജാങ്ഘികത്വം ജഹാതി ॥ ൩ ॥
citrākārāṃ kaṭakarucibhiścāruvṛttānupūrvāṃ kāle dūtyadrutataragatiṃ kāntilīlākalācīm | jānucchāyādviguṇasubhagāṃ raṅgabharturmadātmā jaṅghāṃ dṛṣṭvā jananapadavījāṅghikatvaṃ jahāti || 3 ||
അർഥം:रंगनाथ की जंघाओं को देखकर — जो विचित्र आकृति वाली, सुन्दर-वृत्त एवं क्रमशः तनी हुई, समय पर दूत-समान द्रुतगामी, कान्ति एवं लीला से कलित, तथा घुटनों की आभा से द्विगुणित सुभग हैं — मेरा मुग्ध मन जन्म-पथ पर भटकने का स्वभाव त्याग देता है। (3)
കാമാരാമസ്ഥിരകദലികാസ്തമ്ഭസമ്ഭാവനീയം ക്ഷൌമാശ്ലിഷ്ടം കിമപി കമലാഭൂമിനീലോപധാനമ് । ന്യഞ്ചത്കാഞ്ചീകിരണരുചിരം നിര്വിശത്യൂരുയുഗ്മം ലാവണ്യൌഘദ്വയമിവ മതിര്മാമികാ രങ്ഗയൂനഃ ॥ ൪ ॥
kāmārāmasthirakadalikāstambhasambhāvanīyaṃ kṣaumāśliṣṭaṃ kimapi kamalābhūminīlopadhānam | nyañcatkāñcīkiraṇaruciraṃ nirviśatyūruyugmaṃ lāvaṇyaughadvayamiva matirmāmikā raṅgayūnaḥ || 4 ||
അർഥം:मेरी बुद्धि युवा रंगनाथ की ऊरु-युगल में प्रवेश करती है — जो काम के उद्यान के स्थिर कदली-स्तम्भों के समान सम्भावनीय, क्षौम (रेशम) से आवृत, लक्ष्मी के लिए अनिर्वचनीय नील उपधान (तकिया), तथा नीचे झरती मेखला की किरणों से रुचिर हैं — मानो दो लावण्य-धाराओं में। (4)
സമ്പ്രീണാതി പ്രതികലമസൌ മാനസം മേ സുജാതാ ഗമ്ഭീരത്വാത്ക്വചന സമയേ ഗൂഢനിക്ഷിപ്തവിശ്വാ । നാലീകേന സ്ഫുരിതരജസാ വേധസോ നിര്മിമാണാ രമ്യാവര്തദ്യുതിസഹചരീ രങ്ഗനാഥസ്യ നാഭിഃ ॥ ൫ ॥
samprīṇāti pratikalamasau mānasaṃ me sujātā gambhīratvātkvacana samaye gūḍhanikṣiptaviśvā | nālīkena sphuritarajasā vedhaso nirmimāṇā ramyāvartadyutisahacarī raṅganāthasya nābhiḥ || 5 ||
അർഥം:प्रत्येक क्षण रंगनाथ की सुजात नाभि मेरे मानस को आनन्दित करती है — जो इतनी गम्भीर है कि प्रलयकाल में समस्त विश्व को गूढ़ रूप से अपने भीतर रख लेती है, जो विकसित पराग वाले कमल से ब्रह्मा का निर्माण करती है, तथा रम्य आवर्त की द्युति की सहचरी है। (5)
ശ്രീവത്സേന പ്രഥിതവിഭവം ശ്രീപദന്യാസധന്യം മധ്യം ബാഹ്വോര്മണിവരരുചാ രഞ്ജിതം രങ്ഗധാമ്നഃ । സാന്ദ്രച്ഛായം തരുണതുലസീചിത്രയാ വൈജയന്ത്യാ സന്താപം മേ ശമയതി ധിയശ്ചന്ദ്രികോദാരഹാരമ് ॥ ൬ ॥
śrīvatsena prathitavibhavaṃ śrīpadanyāsadhanyaṃ madhyaṃ bāhvormaṇivararucā rañjitaṃ raṅgadhāmnaḥ | sāndracchāyaṃ taruṇatulasīcitrayā vaijayantyā santāpaṃ me śamayati dhiyaścandrikodārahāram || 6 ||
അർഥം:रंगधाम के मध्य भाग (कटि) — जो श्रीवत्स से विभव-प्रसिद्ध, श्री के चरण-न्यास से धन्य, भुजाओं के बीच श्रेष्ठ मणियों की आभा से रंजित, ताज़ी तुलसी से विचित्र वैजयन्ती माला से सान्द्र-छाया वाला, तथा चन्द्रिका-समान उदार हार से युक्त है — मेरे मन के सन्ताप का शमन करता है। (6)
ഏകം ലീലോപഹിതമിതരം ബാഹുമാജാനുലമ്ബം പ്രാപ്തൌ രങ്ഗേ ശയിതുരഖിലപ്രാര്ഥനാപാരിജാതമ് । ദൃപ്താ സേയം ദൃഢനിയമിതാ രശ്മിഭിര്ഭൂഷണാനാം ചിന്താഹസ്തിന്യനുഭവതി മേ ചിത്രമാലാനയന്ത്രമ് ॥ ൭ ॥
ekaṃ līlopahitamitaraṃ bāhumājānulambaṃ prāptau raṅge śayiturakhilaprārthanāpārijātam | dṛptā seyaṃ dṛḍhaniyamitā raśmibhirbhūṣaṇānāṃ cintāhastinyanubhavati me citramālānayantram || 7 ||
അർഥം:शयन करते रंगनाथ की दो भुजाएँ — एक लीला से रखी, दूसरी घुटनों तक लम्बित, समस्त प्रार्थनाओं को पूर्ण करने वाला पारिजात — गर्वित होकर भी आभूषणों की किरणों से दृढ़तापूर्वक बँधी हैं; मेरी चिन्ता-रूपी हस्तिनी उन्हें विचित्र आलान-स्तम्भ के रूप में अनुभव करती है। (7)
സാഭിപ്രായസ്മിതവികസിതം ചാരുബിമ്ബാധരോഷ്ഠം ദുഃഖാപായപ്രണയിനി ജനേ ദൂരദത്താഭിമുഖ്യമ് । കാന്തം വക്ത്രം കനകതിലകാലങ്കൃതം രങ്ഗഭര്തുഃ സ്വാന്തേ ഗാഢം വിലഗതി മമ സ്വാഗതോദാരനേത്രമ് ॥ ൮ ॥
sābhiprāyasmitavikasitaṃ cārubimbādharoṣṭhaṃ duḥkhāpāyapraṇayini jane dūradattābhimukhyam | kāntaṃ vaktraṃ kanakatilakālaṅkṛtaṃ raṅgabhartuḥ svānte gāḍhaṃ vilagati mama svāgatodāranetram || 8 ||
അർഥം:रंगनाथ का कान्त मुख — सार्थक मुस्कान से विकसित, सुन्दर बिम्ब-समान अधरोष्ठ वाला, दूर से ही दुःखी भक्त की ओर अभिमुख, स्वर्ण-तिलक से अलंकृत — अपने स्वागतपूर्ण उदार नेत्रों सहित मेरे हृदय में गाढ़ रूप से लग जाता है। (8)
മാല്യൈരന്തഃസ്ഥിരപരിമലൈര്വല്ലഭാസ്പര്ശമാന്യൈഃ കുപ്യച്ചോലീവചനകുടിലൈഃ കുന്തലൈഃ ശ്ലിഷ്ടമൂലേ । രത്നാപീഡദ്യുതിശബലിതേ രങ്ഗഭര്തുഃ കിരീടേ രാജന്വത്യഃ സ്ഥിതിമധിഗതാ വൃത്തയശ്ചേതസോ മേ ॥ ൯ ॥
mālyairantaḥsthiraparimalairvallabhāsparśamānyaiḥ kupyaccolīvacanakuṭilaiḥ kuntalaiḥ śliṣṭamūle | ratnāpīḍadyutiśabalite raṅgabhartuḥ kirīṭe rājanvatyaḥ sthitimadhigatā vṛttayaścetaso me || 9 ||
അർഥം:रंगनाथ के किरीट में — जिसका मूल उनके कुन्तलों (केशों) से वेष्टित है, तथा जो रत्नापीड की द्युति से शबल है — मेरे चित्त की वृत्तियाँ राजन्वती (सुशासित) होकर स्थिति को प्राप्त हो गई हैं। (9)
പാദാമ്ഭോജം സ്പൃശതി ഭജതേ രങ്ഗനാഥസ്യ ജങ്ഘാ- മൂരുദ്വന്ദ്വേ വിലഗതി ശനൈരൂര്ധ്വമഭ്യേതി നാഭിമ് । വക്ഷസ്യാസ്തേ വലതി ഭുജയോര്മാമികേയം മനീഷാ വക്ത്രാഭിഖ്യാം പിബതി വഹതേ വാസനാം മൌലിബന്ധേ ॥ ൧൦ ॥
pādāmbhojaṃ spṛśati bhajate raṅganāthasya jaṅghā- mūrudvandve vilagati śanairūrdhvamabhyeti nābhim | vakṣasyāste valati bhujayormāmikeyaṃ manīṣā vaktrābhikhyāṃ pibati vahate vāsanāṃ maulibandhe || 10 ||
അർഥം:मेरी यह बुद्धि रंगनाथ के चरण-कमल का स्पर्श एवं सेवन करती है, जंघा एवं ऊरु-युगल में लगती है, धीरे-धीरे ऊपर नाभि तक जाती है, वक्ष पर ठहरती है, भुजाओं पर विचरती है, मुख की शोभा का पान करती है, और किरीट-बन्ध में वासना (अनुराग) धारण करती है। (10)
കാന്തോദാരരയൈരിഹ ഭുജൈഃ കങ്കണജ്യാകിണാങ്കൈ- ര്ലക്ഷ്മീധാമ്നഃ പൃഥുലപരിഘൈര്ലക്ഷിതാ ഭീതിഹേതിഃ । അഗ്രേ കിഞ്ചിദ്ഭുജഗശയനഃ സ്വാത്മനൈവാത്മനഃ സന് മധ്യേരങ്ഗം മമ ച ഹൃദയേ വര്തതേ സാവരോധഃ ॥ ൧൧ ॥
kāntodāararayairiha bhujaiḥ kaṅkaṇajyākiṇāṅkai- rlakṣmīdhāmnaḥ pṛthulaparighairlakṣitā bhītihetiḥ | agre kiñcidbhujagaśayanaḥ svātmanaivātmanaḥ san madhyeraṅgaṃ mama ca hṛdaye vartate sāvarodhaḥ || 11 ||
അർഥം:यहाँ सर्पशायी भगवान् विराजमान हैं — उनकी भुजाएँ कान्त, उदार-वेग वाली, ज्या (धनुष-डोरी) के किणांक (घट्टे) से चिह्नित, लक्ष्मी-धाम के विशाल अर्गल-समान, तथा भय से रक्षा करने वाली आयुध-स्वरूप हैं; अपने ही आत्मा से अपने ही लिए विद्यमान वे श्रीरंगम के मध्य, और अब अपने परिवार सहित मेरे हृदय में भी, वास करते हैं। (11)
രങ്ഗാസ്ഥാനേ രസികമഹിതേ രഞ്ജിതാശേഷചിത്തേ വിദ്വത്സേവാവിമലമനസാ വേങ്കടേശേന കൢപ്തമ് । അക്ലേശേന പ്രണിഹിതധിയാമാരുരുക്ഷോരവസ്ഥാം ഭക്തിം ഗാഢാം ദിശതു ഭഗവദ്ധ്യാനസോപാനമേതത് ॥ ൧൨ ॥
raṅgāsthāne rasikamahite rañjitāśeṣacitte vidvatsevāvimalamanasā veṅkaṭeśena kḷptam | aktleśena praṇihitadhiyāmārurukṣoravasthāṃ bhaktiṃ gāḍhāṃ diśatu bhagavaddhyānasopānametat || 12 ||
അർഥം:यह भगवद्ध्यानसोपानम् — जिसे विद्वानों की सेवा से विमल-मन वेङ्कटेश (वेदान्त देशिक) ने श्रीरंगम के रसिक-पूजित, समस्त चित्त को रंजित करने वाले स्थान में रचा — उन प्रणिहित-बुद्धि वालों को, जो उस अवस्था तक चढ़ना चाहते हैं, अनायास ही गाढ़ भक्ति प्रदान करे। (12)
॥ ഇതി ശ്രീമദ്വേങ്കടേശാര്യപ്രണീതം ഭഗവദ്ധ്യാനസോപാനം സമ്പൂര്ണമ് ॥
|| iti śrīmadveṅkaṭeśāryapraṇītaṃ bhagavaddhyānasopānaṃ sampūrṇam ||
അർഥം:इस प्रकार श्रीमद् वेङ्कटेशार्य (वेदान्त देशिक) द्वारा रचित भगवद्ध्यानसोपानम् सम्पूर्ण हुआ।
പദം-പദം അർഥം
ഉച്ചാരണം കേൾക്കാൻ ഏതെങ്കിലും പദത്തിൽ ക്ലിക്ക് ചെയ്യൂ
श्री भगवद्ध्यानसोपानम् പാരായണ ഫലങ്ങൾ
Guides the devotee in dhyana (meditation) on Lord Ranganatha's divine form from feet to crown
Composed by Swami Vedanta Desika, one of the greatest Sri Vaishnava acharyas
Cultivates intense, focused bhakti as a step-by-step 'staircase' to the Lord
Calms the burning of the mind and stills the restless wandering through samsara
Its phala-shruti promises deep devotion and an easy ascent toward union (yoga) with the Lord
Deepens love for Sri Ranganatha of Srirangam, the foremost of the 108 Divya Desams
श्री भगवद्ध्यानसोपानम् പാരായണ വിധി
This hymn is itself a meditation. Sit quietly after bathing, calm the breath, and recite the twelve verses slowly, letting the mind rest on each part of Lord Ranganatha's form in turn — beginning at His lotus feet (verse 2) and rising, as if climbing a staircase, up to His crown (verse 9), then surveying the whole form (verses 10-11). Conclude with the phala-shruti (verse 12), praying for deep devotion. Best chanted unhurriedly, in a contemplative mood.
പതിവായി ചോദിക്കുന്ന ചോദ്യങ്ങൾ
ഇവയും വായിക്കൂ
ॐ
പൂർണ श्री भगवद्ध्यानसोपानम् ശ്ലോകം-ശ്ലോകം അർഥസഹിതം വായിക്കൂ, അല്ലെങ്കിൽ കൂടുതൽ പവിത്ര പാഠങ്ങൾ കാണൂ