ପ୍ରଶ୍ନୋତ୍ତରରତ୍ନମାଲିକା
प्रश्नोत्तररत्नमालिका in Odia · ଓଡ଼ିଆ
ଆପଣଙ୍କ ଭାଷା/ଲିପିରେ ପଢ଼ନ୍ତୁ
ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ କଥା
Didactic prakarana ascribed to Adi Shankaracharya · Adi Shankaracharya (traditional attribution) · Classical (traditionally 8th century CE)
The Prasnottara Ratna Malika is a beloved short work of Sanskrit gnomic verse cast as a dialogue of questions and answers. Tradition attributes it to Adi Shankaracharya, who is said to have composed it as a 'garland of gems' of wisdom that any seeker might wear at the throat — that is, keep ever in memory. Each crisp answer crystallizes a lesson of ethics, discrimination or the spiritual path. Its blend of worldly prudence and Vedantic insight has kept it popular for centuries as a guide for students and seekers alike; some manuscripts also associate it with the Jain teacher Vimala or with King Amoghavarsha, but the Advaita tradition holds it as Shankara's.
✦ ଶାସ୍ତ୍ରରେ କୁହାଯାଇଥିବା ପରି
It is traditionally said that whoever keeps this 'gem-garland' at the throat — committing its question-and-answer verses to heart — is adorned more truly than by any jewel, for its wisdom quietly guards him from folly and ripens, verse by verse, into the discrimination that leads to liberation.
ଅର୍ଥ ସହିତ ସମ୍ପୂର୍ଣ ପାଠ
ଯେକୌଣସି ଧାଡ଼ି କିମ୍ବା ▶ ବଟନ୍ ଛୁଇଁ ଶୁଣନ୍ତୁ
କଃ ଖଲୁ ନାଲଙ୍କ୍ରିଯତେ ଦୃଷ୍ଟାଦୃଷ୍ଟାର୍ଥସାଧନପଟୀଯାନ୍। ଅମୁଯା କଣ୍ଠସ୍ଥିତଯା ପ୍ରଶ୍ନୋତ୍ତରରତ୍ନମାଲିକଯା॥୧॥
kaḥ khalu nālaṅkriyate dṛṣṭādṛṣṭārtha-sādhana-paṭīyān | amuyā kaṇṭha-sthitayā praśnottara-ratna-mālikayā ||1||
ଅର୍ଥ:इस लोक और परलोक दोनों के साधनों में निपुण ऐसा कौन है जो कण्ठ में धारण की हुई (कण्ठस्थ) इस प्रश्नोत्तर-रत्नमालिका से अलंकृत (सुशोभित) नहीं होता? (१)
ଭଗଵନ୍ କିମୁପାଦେଯଂ ଗୁରୁଵଚନଂ ହେଯମପି କିମକାର୍ଯମ୍। କୋ ଗୁରୁରଧିଗତତତ୍ତ୍ଵଃ ଶିଷ୍ଯହିତାଯୋଦ୍ଯତଃ ସତତମ୍॥୨॥
bhagavan kim upādeyaṃ guru-vacanaṃ heyam api kim akāryam | ko gurur adhigata-tattvaḥ śiṣya-hitāyodyataḥ satatam ||2||
ଅର୍ଥ:हे भगवन्! ग्रहण करने योग्य क्या है? — गुरु का वचन। त्यागने योग्य क्या है? — प्रत्येक अकार्य (न करने योग्य कर्म)। सच्चा गुरु कौन है? — जो तत्त्व को जान चुका है और सदा शिष्यों के हित में तत्पर रहता है। (२)
ତ୍ଵରିତଂ କିଂ କର୍ତଵ୍ଯଂ ଵିଦୁଷାଂ ସଂସାରସନ୍ତତିଚ୍ଛେଦଃ। କିଂ ମୋକ୍ଷତରୋର୍ବୀଜଂ ସମ୍ଯଗ୍ଜ୍ଞାନଂ କ୍ରିଯାସିଦ୍ଧମ୍॥୩॥
tvaritaṃ kiṃ kartavyaṃ viduṣāṃ saṃsāra-santati-cchedaḥ | kiṃ mokṣa-taror bījaṃ samyag-jñānaṃ kriyā-siddham ||3||
ଅର୍ଥ:विद्वानों को शीघ्र क्या करना चाहिए? — संसार की परम्परा (जन्म-मरण की शृंखला) को काटना। मोक्षरूपी वृक्ष का बीज क्या है? — क्रिया से सिद्ध सम्यक् ज्ञान। (३)
କଃ ପଥ୍ଯତରୋ ଧର୍ମଃ କଃ ଶୁଚିରିହ ଯସ୍ଯ ମାନସଂ ଶୁଦ୍ଧମ୍। କଃ ପଣ୍ଡିତୋ ଵିଵେକୀ କିଂ ଵିଷମଵଧୀରଣା ଗୁରୁଷୁ॥୪॥
kaḥ pathyataro dharmaḥ kaḥ śucir iha yasya mānasaṃ śuddham | kaḥ paṇḍito vivekī kiṃ viṣam avadhīraṇā guruṣu ||4||
ଅର୍ଥ:सबसे हितकर धर्म कौन-सा है? (जो किसी को पीड़ा न दे)। यहाँ शुद्ध (पवित्र) कौन है? — जिसका मन शुद्ध है। पण्डित कौन है? — विवेकी। विष क्या है? — गुरुजनों का अनादर। (४)
କିଂ ସଂସାରେ ସାରଂ ବହୁଶୋଽପି ଵିଚିନ୍ତ୍ଯମାନମିଦମେଵ। କିଂ ମନୁଜେଷ୍ଵିଷ୍ଟତମଂ ସ୍ଵପରହିତାଯୋଦ୍ଯତଂ ଜନ୍ମ॥୫॥
kiṃ saṃsāre sāraṃ bahuśo'pi vicintyamānam idam eva | kiṃ manujeṣv iṣṭatamaṃ sva-para-hitāyodyataṃ janma ||5||
ଅର୍ଥ:बार-बार विचार करने पर भी संसार में सार क्या है? — यही (यहाँ बताया गया ज्ञान)। मनुष्यों में सबसे इष्ट क्या है? — अपने और दूसरों के हित में लगा हुआ जन्म। (५)
ମଦିରେଵ ମୋହଜନକଃ କଃ ସ୍ନେହଃ କେ ଚ ଦସ୍ଯଵୋ ଵିଷଯାଃ। କା ଭଵଵଲ୍ଲୀ ତୃଷ୍ଣା କୋ ଵୈରୀ ଯସ୍ତ୍ଵନୁଦ୍ଯୋଗଃ॥୬॥
madireva moha-janakaḥ kaḥ snehaḥ ke ca dasyavo viṣayāḥ | kā bhava-vallī tṛṣṇā ko vairī yas tv anudyogaḥ ||6||
ଅର୍ଥ:मदिरा के समान मोह उत्पन्न करने वाला स्नेह (आसक्ति) कौन है? — अत्यधिक प्रेम। दस्यु (चोर) कौन हैं? — विषय। संसाररूपी लता क्या है? — तृष्णा। शत्रु कौन है? — अनुद्योग (आलस्य)। (६)
କସ୍ମାଦ୍ଭଯମିହ ମରଣାଦନ୍ଧାଦିହ କୋ ଵିଶିଷ୍ଯତେ ରାଗୀ। କଃ ଶୂରୋ ଯୋ ଲଲନାଲୋଚନବାଣୈର୍ନ ଚ ଵ୍ଯଥିତଃ॥୭॥
kasmād bhayam iha maraṇād andhād iha ko viśiṣyate rāgī | kaḥ śūro yo lalanā-locana-bāṇair na ca vyathitaḥ ||7||
ଅର୍ଥ:यहाँ किससे भय करना चाहिए? — मरण (बन्धन) से। अन्धे से भी अधिक अन्धा कौन है? — रागी (विषयासक्त) पुरुष। शूर कौन है? — जो स्त्रियों के नेत्र-बाणों से व्यथित नहीं होता। (७)
ପାତୁଂ କର୍ଣାଞ୍ଜଲିଭିଃ କିମମୃତମିହ ଯୁଜ୍ଯତେ ସଦୁପଦେଶଃ। କିଂ ଗୁରୁତାଯା ମୂଲଂ ଯଦେତଦପ୍ରାର୍ଥନଂ ନାମ॥୮॥
pātuṃ karṇāñjalibhiḥ kim amṛtam iha yujyate sad-upadeśaḥ | kiṃ gurutāyā mūlaṃ yad etad aprārthanaṃ nāma ||8||
ଅର୍ଥ:कानों की अञ्जलि से पीने योग्य अमृत क्या है? — सदुपदेश। गुरुता (महत्ता) का मूल क्या है? — अप्रार्थन अर्थात् किसी से कुछ न माँगना। (८)
କିଂ ଗହନଂ ସ୍ତ୍ରୀଚରିତଂ କଶ୍ଚତୁରୋ ଯୋ ନ ଖଣ୍ଡିତସ୍ତେନ। କିଂ ଦୁଃଖମସନ୍ତୋଷଃ କିଂ ଲାଘଵମଧମତୋ ଯାଚ୍ଞା॥୯॥
kiṃ gahanaṃ strī-caritaṃ kaś caturo yo na khaṇḍitas tena | kiṃ duḥkham asantoṣaḥ kiṃ lāghavam adhamato yācñā ||9||
ଅର୍ଥ:गहन (दुर्बोध) क्या है? — स्त्री-चरित्र। चतुर कौन है? — जो उससे खण्डित (ठगा) न जाए। दुःख क्या है? — असन्तोष। लाघव (अपमान) क्या है? — नीच से याचना। (९)
କିଂ ଜୀଵିତମନଵଦ୍ଯଂ କିଂ ଜାଡ୍ଯଂ ପାଠତୋଽପ୍ଯନଭ୍ଯାସଃ। କୋ ଜାଗର୍ତି ଵିଵେକୀ କା ନିଦ୍ରା ମୂଢତା ଜନ୍ତୋଃ॥୧୦॥
kiṃ jīvitam anavadyaṃ kiṃ jāḍyaṃ pāṭhato'py anabhyāsaḥ | ko jāgarti vivekī kā nidrā mūḍhatā jantoḥ ||10||
ଅର୍ଥ:निर्दोष जीवन क्या है? (जो दोषरहित हो)। जड़ता क्या है? — पढ़कर भी अभ्यास न करना। जागता हुआ कौन है? — विवेकी। प्राणी की निद्रा क्या है? — उसकी मूढ़ता। (१०)
ନଲିନୀଦଲଗତଜଲଵତ୍ତରଲଂ କିଂ ଯୌଵନଂ ଧନଂ ଚାଯୁଃ। କଥଯ ପୁନଃ କେ ଶଶିନଃ କିରଣସମାଃ ସଜ୍ଜନା ଏଵ॥୧୧॥
nalinī-dala-gata-jalavat taralaṃ kiṃ yauvanaṃ dhanaṃ cāyuḥ | kathaya punaḥ ke śaśinaḥ kiraṇa-samāḥ sajjanā eva ||11||
ଅର୍ଥ:कमल के पत्ते पर पड़े जल के समान चंचल क्या है? — यौवन, धन और आयु। और फिर कहो, चन्द्रमा की किरणों के समान (शीतल) कौन हैं? — सज्जन ही। (११)
ଶବ୍ଦ-ଶବ୍ଦ ଅର୍ଥ
ଉଚ୍ଚାରଣ ଶୁଣିବାକୁ ଯେକୌଣସି ଶବ୍ଦରେ କ୍ଲିକ୍ କରନ୍ତୁ
प्रश्नोत्तररत्नमालिका ପାଠର ଲାଭ
Imparts practical wisdom and ethical discrimination (viveka) in an easy question-and-answer form
Each verse is a memorable maxim, ideal for daily reflection on right conduct and values
Guides the seeker toward the 'seed of liberation' — right knowledge fulfilled in action
Cultivates contentment, self-effort and dispassion by naming the real enemy, foe and sorrow
Excellent for teaching children and students the essentials of dharma and discernment
Steadies the mind in sattvic values and turns it gently toward the goal of moksha
प्रश्नोत्तररत्नमालिका ପାଠ ବିଧି
Read or recite the question-and-answer verses slowly, pausing after each to absorb the lesson it teaches. Because the work is meant to be 'worn at the throat' (kept in memory), it is best learned by heart a few verses at a time and recalled through the day as a guide to conduct. Reflect on each answer and apply it to your own life; a single thoughtful reading is more valuable than rapid repetition.
ବାରମ୍ବାର ପଚରାଯାଉଥିବା ପ୍ରଶ୍ନ
ଏଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟ ପଢ଼ନ୍ତୁ
ॐ
ସମ୍ପୂର୍ଣ प्रश्नोत्तररत्नमालिका ଶ୍ଳୋକ-ଶ୍ଳୋକ ଅର୍ଥ ସହିତ ପଢ଼ନ୍ତୁ, କିମ୍ବା ଅଧିକ ପବିତ୍ର ପାଠ ଦେଖନ୍ତୁ