গণপতি সহস্রনাম স্তোত্রম্
गणपति सहस्रनाम स्तोत्रम् in Bengali · বাংলা
আপনার ভাষা/লিপিতে পড়ুন
উৎপত্তি ও কাহিনি
Ganesha Purana, Upasana Khanda, chapter 46 (Ishvara-Ganesha samvada) · Traditionally revealed by Maha Ganapati himself; recorded in the Ganesha Purana · c. 600-1300 CE (Puranic period)
When Shiva set out to destroy the three cities of the demons, his chariot axle broke — he had begun the greatest of battles without worshipping Ganesha, the remover of obstacles. Realising the cause, Shiva worshipped Maha Ganapati with full devotion, and the pleased Lord himself taught the thousand names that destroy every obstacle and grant every desire. The hymn that Ganapati revealed sweeps through all of reality: his elephant form and his cosmic body, the alphabet from the vowels to the visarga, the numbers from one to the thirty-three crore gods, the planets, the sciences, the scriptures of every school, and time from the smallest instant to the great dissolution — declaring that all of it is Ganesha.
✦ শাস্ত্রে যেমন বলা হয়েছে
This sahasranama contains an entire map of Indian knowledge inside a hymn: the names run systematically through the letters of the Sanskrit alphabet, then through the numbers — two, three, four, up through eighteen Puranas, twenty-seven stars, sixty-four arts, eighty-four lakh species and thirty-three crore gods — presenting Ganesha as the deity of language and mathematics itself. Its frame story carries a striking teaching: even Shiva, the supreme god, faced obstacles when he skipped the worship of Ganesha — no one, human or divine, begins well without bowing to the Lord of beginnings.
অর্থসহ সম্পূর্ণ পাঠ
যেকোনো পঙ্ক্তি বা ▶ বোতাম ছুঁয়ে শুনুন
মুনিরুবাচ কথং নাম্নাং সহস্রং তং গণেশ উপদিষ্টবান্ । শিবদং তন্মমাচক্ষ্ব লোকানুগ্রহতত্পর ॥ 1 ॥ ব্রহ্মোবাচ দেবঃ পূর্বং পুরারাতিঃ পুরত্রযজযোদ্যমে । অনর্চনাদ্গণেশস্য জাতো বিঘ্নাকুলঃ কিল ॥ 2 ॥ মনসা স বিনির্ধার্য দদৃশে বিঘ্নকারণম্ । মহাগণপতিং ভক্ত্যা সমভ্যর্চ্য যথাবিধি ॥ 3 ॥ বিঘ্নপ্রশমনোপাযমপৃচ্ছদপরিশ্রমম্ । সন্তুষ্টঃ পূজযা শম্ভোর্মহাগণপতিঃ স্বযম্ ॥ 4 ॥ সর্ববিঘ্নপ্রশমনং সর্বকামফলপ্রদম্ । ততস্তস্মৈ স্বযং নাম্নাং সহস্রমিদমব্রবীত্ ॥ 5 ॥ অস্য শ্রীমহাগণপতিসহস্রনামস্তোত্রমালামন্ত্রস্য । গণেশ ঋষিঃ, মহাগণপতির্দেবতা, নানাবিধানিচ্ছন্দাংসি । হুমিতি বীজম্, তুঙ্গমিতি শক্তিঃ, স্বাহাশক্তিরিতি কীলকম্ । সকলবিঘ্নবিনাশনদ্বারা শ্রীমহাগণপতিপ্রসাদসিদ্ধ্যর্থে জপে বিনিযোগঃ ।
Muniruvacha Katham namnam sahasram tam ganesha upadishtavan | Shivadam tanmamachakshva lokanugrahatatpara || 1 || Brahmovacha Devah purvam puraratih puratrayajayodyame | Anarchanadganeshasya jato vighnakulah kila || 2 || Manasa sa vinirdharya dadrishe vighnakaranam | Mahaganapatim bhaktya samabhyarchya yathavidhi || 3 || Vighnaprashamanopayamaprichchhadaparishramam | Santushtah pujaya shambhormahaganapatih svayam || 4 || Sarvavighnaprashamanam sarvakamaphalapradam | Tatastasmai svayam namnam sahasramidamabravit || 5 || Asya shrimahaganapatisahasranamastotramalamantrasya | Ganesha rishih, mahaganapatirdevata, nanavidhanichchhandamsi | Humiti bijam, tungamiti shaktih, svahashaktiriti kilakam | Sakalavighnavinashanadvara shrimahaganapatiprasadasiddhyarthe jape viniyogah |
অর্থ:स्तोत्र का आरम्भ गणेश पुराण की कथा से होता है। मुनि ब्रह्मा जी से पूछते हैं कि यह सहस्रनाम किसे और कैसे उपदिष्ट हुआ। ब्रह्मा जी बताते हैं कि त्रिपुर-विजय के उद्यम में स्वयं शिव भी गणेश की अर्चना न करने से विघ्नों से व्याकुल हो गए; तब उन्होंने भक्तिपूर्वक महागणपति की विधिवत् पूजा की, और प्रसन्न होकर महागणपति ने स्वयं यह सर्वविघ्ननाशक, सर्वकामफलप्रद सहस्रनाम कहा। विनियोग में गणेश ऋषि, महागणपति देवता, 'हुम्' बीज, 'तुङ्गम्' शक्ति बताकर सकल विघ्नों के विनाश द्वारा श्रीमहागणपति की प्रसाद-सिद्धि के लिए जप का संकल्प किया गया है।
অথ করন্যাসঃ গণেশ্বরো গণক্রীড ইত্যঙ্গুষ্ঠাভ্যাং নমঃ । কুমারগুরুরীশান ইতি তর্জনীভ্যাং নমঃ ॥ ব্রহ্মাণ্ডকুম্ভশ্চিদ্ব্যোমেতি মধ্যমাভ্যাং নমঃ । রক্তো রক্তাম্বরধর ইত্যনামিকাভ্যাং নমঃ সর্বসদ্গুরুসংসেব্য ইতি কনিষ্ঠিকাভ্যাং নমঃ । লুপ্তবিঘ্নঃ স্বভক্তানামিতি করতলকরপৃষ্ঠাভ্যাং নমঃ ॥ অথ অঙ্গন্যাসঃ ছন্দশ্ছন্দোদ্ভব ইতি হৃদযায নমঃ । নিষ্কলো নির্মল ইতি শিরসে স্বাহা । সৃষ্টিস্থিতিলযক্রীড ইতি শিখাযৈ বষট্ । জ্ঞানং বিজ্ঞানমানন্দ ইতি কবচায হুম্ । অষ্টাঙ্গযোগফলভৃদিতি নেত্রত্রযায বৌষট্ । অনন্তশক্তিসহিত ইত্যস্ত্রায ফট্ । ভূর্ভুবঃ স্বরোং ইতি দিগ্বন্ধঃ । অথ ধ্যানম্ গজবদনমচিন্ত্যং তীক্ষ্ণদংষ্ট্রং ত্রিনেত্রং বৃহদুদরমশেষং ভূতিরাজং পুরাণম্ । অমরবরসুপূজ্যং রক্তবর্ণং সুরেশং পশুপতিসুতমীশং বিঘ্নরাজং নমামি ॥
Atha karanyasah Ganeshvaro ganakrida ityangushthabhyam namah | Kumaragururishana iti tarjanibhyam namah || Brahmandakumbhashchidvyometi madhyamabhyam namah | Rakto raktambaradhara ityanamikabhyam namah Sarvasadgurusamsevya iti kanishthikabhyam namah | Luptavighnah svabhaktanamiti karatalakaraprishthabhyam namah || Atha anganyasah Chhandashchhandodbhava iti hridayaya namah | Nishkalo nirmala iti shirase svaha | Srishtisthitilayakrida iti shikhayai vashat | Jnanam vijnanamananda iti kavachaya hum | Ashtangayogaphalabhriditi netratrayaya vaushat | Anantashaktisahita ityastraya phat | Bhurbhuvah svarom iti digbandhah | Atha dhyanam Gajavadanamachintyam tikshnadamshtram trinetram Brihadudaramashesham bhutirajam puranam | Amaravarasupujyam raktavarnam suresham Pashupatisutamisham vighnarajam namami ||
অর্থ:पाठ से पूर्व अनुष्ठान की तैयारी है: करन्यास में भगवान के नाम-युगल अँगूठों, अङ्गुलियों और करतल-करपृष्ठ पर स्थापित होते हैं, और अङ्गन्यास में हृदय, शिर, शिखा, कवच, नेत्रत्रय और अस्त्र पर; 'भूर्भुवः स्वरों' से दिग्बन्ध किया जाता है। फिर ध्यान-श्लोक उपास्य का चित्र खींचता है: गजवदन, अचिन्त्य, तीक्ष्णदंष्ट्र, त्रिनेत्र, विशाल उदर वाले, समस्त ऐश्वर्य के पुरातन राजा, रक्तवर्ण, देवश्रेष्ठों से सुपूज्य — पशुपति-पुत्र, विघ्नराज को मैं प्रणाम करता हूँ।
শ্রীগণপতিরুবাচ ওঁ গণেশ্বরো গণক্রীডো গণনাথো গণাধিপঃ । একদন্তো বক্রতুণ্ডো গজবক্ত্রো মহোদরঃ ॥ 1 ॥ লম্বোদরো ধূম্রবর্ণো বিকটো বিঘ্ননাশনঃ । সুমুখো দুর্মুখো বুদ্ধো বিঘ্নরাজো গজাননঃ ॥ 2 ॥ ভীমঃ প্রমোদ আমোদঃ সুরানন্দো মদোত্কটঃ । হেরম্বঃ শম্বরঃ শম্ভুর্লম্বকর্ণো মহাবলঃ ॥ 3 ॥ নন্দনো লম্পটো ভীমো মেঘনাদো গণঞ্জযঃ । বিনাযকো বিরূপাক্ষো বীরঃ শূরবরপ্রদঃ ॥ 4 ॥ মহাগণপতির্বুদ্ধিপ্রিযঃ ক্ষিপ্রপ্রসাদনঃ । রুদ্রপ্রিযো গণাধ্যক্ষ উমাপুত্রোঽঘনাশনঃ ॥ 5 ॥ কুমারগুরুরীশানপুত্রো মূষকবাহনঃ । সিদ্ধিপ্রিযঃ সিদ্ধিপতিঃ সিদ্ধঃ সিদ্ধিবিনাযকঃ ॥ 6 ॥ অবিঘ্নস্তুম্বুরুঃ সিংহবাহনো মোহিনীপ্রিযঃ । কটঙ্কটো রাজপুত্রঃ শাকলঃ সম্মিতোমিতঃ ॥ 7 ॥ কূষ্মাণ্ডসামসম্ভূতির্দুর্জযো ধূর্জযো জযঃ । ভূপতির্ভুবনপতির্ভূতানাং পতিরব্যযঃ ॥ 8 ॥ বিশ্বকর্তা বিশ্বমুখো বিশ্বরূপো নিধির্গুণঃ । কবিঃ কবীনামৃষভো ব্রহ্মণ্যো ব্রহ্মবিত্প্রিযঃ ॥ 9 ॥ জ্যেষ্ঠরাজো নিধিপতির্নিধিপ্রিযপতিপ্রিযঃ । হিরণ্মযপুরান্তঃস্থঃ সূর্যমণ্ডলমধ্যগঃ ॥ 10 ॥
Shriganapatiruvacha Om ganeshvaro ganakrido gananatho ganadhipah | Ekadanto vakratundo gajavaktro mahodarah || 1 || Lambodaro dhumravarno vikato vighnanashanah | Sumukho durmukho buddho vighnarajo gajananah || 2 || Bhimah pramoda amodah suranando madotkatah | Herambah shambarah shambhurlambakarno mahabalah || 3 || Nandano lampato bhimo meghanado gananjayah | Vinayako virupaksho virah shuravarapradah || 4 || Mahaganapatirbuddhipriyah kshipraprasadanah | Rudrapriyo ganadhyaksha umaputroghanashanah || 5 || Kumaragururishanaputro mushakavahanah | Siddhipriyah siddhipatih siddhah siddhivinayakah || 6 || Avighnastumburuh simhavahano mohinipriyah | Katankato rajaputrah shakalah sammitomitah || 7 || Kushmandasamasambhutirdurjayo dhurjayo jayah | Bhupatirbhuvanapatirbhutanam patiravyayah || 8 || Vishvakarta vishvamukho vishvarupo nidhirgunah | Kavih kavinamrishabho brahmanyo brahmavitpriyah || 9 || Jyeshtharajo nidhipatirnidhipriyapatipriyah | Hiranmayapurantahsthah suryamandalamadhyagah || 10 ||
অর্থ:गणपति स्वयं अपने प्रियतम नामों से माला आरम्भ करते हैं: गणेश्वर, गणक्रीड, गणनाथ, गणाधिप; एकदन्त, वक्रतुण्ड, गजवक्त्र, महोदर, लम्बोदर, धूम्रवर्ण, विकट, विघ्ननाशन, सुमुख, विघ्नराज, गजानन; भीम, हेरम्ब, विनायक। वे बुद्धिप्रिय और शीघ्र प्रसन्न होने वाले महागणपति हैं, रुद्रप्रिय, उमापुत्र, मूषकवाहन, सिद्धियों के पति सिद्धिविनायक, भूपति, भुवनपति, भूतों के अविनाशी पति, विश्वकर्ता, कवियों में ऋषभ, हिरण्मय नगर के भीतर और सूर्यमण्डल के मध्य विराजमान।
করাহতিধ্বস্তসিন্ধুসলিলঃ পূষদন্তভিত্ । উমাঙ্ককেলিকুতুকী মুক্তিদঃ কুলপাবনঃ ॥ 11 ॥ কিরীটী কুণ্ডলী হারী বনমালী মনোমযঃ । বৈমুখ্যহতদৈত্যশ্রীঃ পাদাহতিজিতক্ষিতিঃ ॥ 12 ॥ সদ্যোজাতঃ স্বর্ণমুঞ্জমেখলী দুর্নিমিত্তহৃত্ । দুঃস্বপ্নহৃত্প্রসহনো গুণী নাদপ্রতিষ্ঠিতঃ ॥ 13 ॥ সুরূপঃ সর্বনেত্রাধিবাসো বীরাসনাশ্রযঃ । পীতাম্বরঃ খণ্ডরদঃ খণ্ডবৈশাখসংস্থিতঃ ॥ 14 ॥ চিত্রাঙ্গঃ শ্যামদশনো ভালচন্দ্রো হবির্ভুজঃ । যোগাধিপস্তারকস্থঃ পুরুষো গজকর্ণকঃ ॥ 15 ॥ গণাধিরাজো বিজযঃ স্থিরো গজপতিধ্বজী । দেবদেবঃ স্মরঃ প্রাণদীপকো বাযুকীলকঃ ॥ 16 ॥ বিপশ্চিদ্বরদো নাদো নাদভিন্নমহাচলঃ । বরাহরদনো মৃত্যুঞ্জযো ব্যাঘ্রাজিনাম্বরঃ ॥ 17 ॥ ইচ্ছাশক্তিভবো দেবত্রাতা দৈত্যবিমর্দনঃ । শম্ভুবক্ত্রোদ্ভবঃ শম্ভুকোপহা শম্ভুহাস্যভূঃ ॥ 18 ॥ শম্ভুতেজাঃ শিবাশোকহারী গৌরীসুখাবহঃ । উমাঙ্গমলজো গৌরীতেজোভূঃ স্বর্ধুনীভবঃ ॥ 19 ॥ যজ্ঞকাযো মহানাদো গিরিবর্ষ্মা শুভাননঃ । সর্বাত্মা সর্বদেবাত্মা ব্রহ্মমূর্ধা ককুপ্শ্রুতিঃ ॥ 20 ॥
Karahatidhvastasindhusalilah pushadantabhit | Umankakelikutuki muktidah kulapavanah || 11 || Kiriti kundali hari vanamali manomayah | Vaimukhyahatadaityashrih padahatijitakshitih || 12 || Sadyojatah svarnamunjamekhali durnimittahrit | Duhsvapnahritprasahano guni nadapratishthitah || 13 || Surupah sarvanetradhivaso virasanashrayah | Pitambarah khandaradah khandavaishakhasamsthitah || 14 || Chitrangah shyamadashano bhalachandro havirbhujah | Yogadhipastarakasthah purusho gajakarnakah || 15 || Ganadhirajo vijayah sthiro gajapatidhvaji | Devadevah smarah pranadipako vayukilakah || 16 || Vipashchidvarado nado nadabhinnamahachalah | Varaharadano mrityunjayo vyaghrajinambarah || 17 || Ichchhashaktibhavo devatrata daityavimardanah | Shambhuvaktrodbhavah shambhukopaha shambhuhasyabhuh || 18 || Shambhutejah shivashokahari gaurisukhavahah | Umangamalajo gauritejobhuh svardhunibhavah || 19 || Yajnakayo mahanado girivarshma shubhananah | Sarvatma sarvadevatma brahmamurdha kakupshrutih || 20 ||
অর্থ:यह दशक उनकी लीला और पराक्रम का उत्सव है: करप्रहार से समुद्र-जल मथ दिया, पूषा के दाँत तोड़े, उमा की गोद में क्रीड़ा के कुतूहली, मुक्तिदाता, कुल को पवित्र करने वाले। किरीट, कुण्डल, हार और वनमाला से सुशोभित, उन्होंने विमुख दैत्यों की श्री हर ली और चरण-प्रहार से पृथ्वी जीत ली। वे दुर्निमित्त और दुःस्वप्न हरते हैं, पीताम्बरधारी हैं, खण्डित दन्त और भाल पर चन्द्र धारण करते हैं, हवि के भोक्ता, योग के अधिपति, गजकर्ण हैं। शम्भु के मुख से प्रकट, उमा के अङ्ग-मल से जन्मे, शिव का क्रोध हरने वाले और गौरी को सुख देने वाले — उनका शरीर ही यज्ञ है, उनका मस्तक ब्रह्म है।
ব্রহ্মাণ্ডকুম্ভশ্চিদ্ব্যোমভালঃসত্যশিরোরুহঃ । জগজ্জন্মলযোন্মেষনিমেষোঽগ্ন্যর্কসোমদৃক্ ॥ 21 ॥ গিরীন্দ্রৈকরদো ধর্মাধর্মোষ্ঠঃ সামবৃংহিতঃ । গ্রহর্ক্ষদশনো বাণীজিহ্বো বাসবনাসিকঃ ॥ 22 ॥ ভ্রূমধ্যসংস্থিতকরো ব্রহ্মবিদ্যামদোদকঃ । কুলাচলাংসঃ সোমার্কঘণ্টো রুদ্রশিরোধরঃ ॥ 23 ॥ নদীনদভুজঃ সর্পাঙ্গুলীকস্তারকানখঃ । ব্যোমনাভিঃ শ্রীহৃদযো মেরুপৃষ্ঠোঽর্ণবোদরঃ ॥ 24 ॥ কুক্ষিস্থযক্ষগন্ধর্বরক্ষঃকিন্নরমানুষঃ । পৃথ্বীকটিঃ সৃষ্টিলিঙ্গঃ শৈলোরুর্দস্রজানুকঃ ॥ 25 ॥ পাতালজঙ্ঘো মুনিপাত্কালাঙ্গুষ্ঠস্ত্রযীতনুঃ । জ্যোতির্মণ্ডললাঙ্গূলো হৃদযালাননিশ্চলঃ ॥ 26 ॥ হৃত্পদ্মকর্ণিকাশালী বিযত্কেলিসরোবরঃ । সদ্ভক্তধ্যাননিগডঃ পূজাবারিনিবারিতঃ ॥ 27 ॥ প্রতাপী কাশ্যপো মন্তা গণকো বিষ্টপী বলী । যশস্বী ধার্মিকো জেতা প্রথমঃ প্রমথেশ্বরঃ ॥ 28 ॥ চিন্তামণির্দ্বীপপতিঃ কল্পদ্রুমবনালযঃ । রত্নমণ্ডপমধ্যস্থো রত্নসিংহাসনাশ্রযঃ ॥ 29 ॥ তীব্রাশিরোদ্ধৃতপদো জ্বালিনীমৌলিলালিতঃ । নন্দানন্দিতপীঠশ্রীর্ভোগদো ভূষিতাসনঃ ॥ 30 ॥
Brahmandakumbhashchidvyomabhalahsatyashiroruhah | Jagajjanmalayonmeshanimeshognyarkasomadrik || 21 || Girindraikarado dharmadharmoshthah samabrimhitah | Graharkshadashano vanijihvo vasavanasikah || 22 || Bhrumadhyasamsthitakaro brahmavidyamadodakah | Kulachalamsah somarkaghanto rudrashirodharah || 23 || Nadinadabhujah sarpangulikastarakanakhah | Vyomanabhih shrihridayo meruprishthornavodarah || 24 || Kukshisthayakshagandharvarakshahkinnaramanushah | Prithvikatih srishtilingah shailorurdasrajanukah || 25 || Patalajangho munipatkalangushthastrayitanuh | Jyotirmandalalangulo hridayalananishchalah || 26 || Hritpadmakarnikashali viyatkelisarovarah | Sadbhaktadhyananigadah pujavarinivaritah || 27 || Pratapi kashyapo manta ganako vishtapi bali | Yashasvi dharmiko jeta prathamah pramatheshvarah || 28 || Chintamanirdvipapatih kalpadrumavanalayah | Ratnamandapamadhyastho ratnasimhasanashrayah || 29 || Tivrashiroddhritapado jvalinimaulilalitah | Nandananditapithashrirbhogado bhushitasanah || 30 ||
অর্থ:यहाँ सम्पूर्ण ब्रह्माण्ड उनका शरीर बनकर प्रकट होता है: ब्रह्माण्ड उनका कुम्भ (कपाल), चिदाकाश ललाट, सत्य केश; नेत्रों का खुलना-मुँदना जगत का जन्म और लय है, अग्नि-सूर्य-चन्द्र उनके नेत्र हैं। गिरिराज उनका एकदन्त, धर्म-अधर्म ओष्ठ, ग्रह-नक्षत्र दाँत, वाणी जिह्वा, इन्द्र नासिका; नदियाँ भुजाएँ, सर्प अङ्गुलियाँ, तारे नख; आकाश नाभि, श्री हृदय, मेरु पृष्ठ, समुद्र उदर, पृथ्वी कटि, पाताल जङ्घा — त्रयी (वेद) ही उनकी तनु है। वे चिन्तामणि-द्वीप के पति हैं, कल्पद्रुम-वन में निवास करते हैं, रत्नमण्डप के मध्य रत्नसिंहासन पर विराजते हैं।
সকামদাযিনীপীঠঃ স্ফুরদুগ্রাসনাশ্রযঃ । তেজোবতীশিরোরত্নং সত্যানিত্যাবতংসিতঃ ॥ 31 ॥ সবিঘ্ননাশিনীপীঠঃ সর্বশক্ত্যম্বুজালযঃ । লিপিপদ্মাসনাধারো বহ্নিধামত্রযালযঃ ॥ 32 ॥ উন্নতপ্রপদো গূঢগুল্ফঃ সংবৃতপার্ষ্ণিকঃ । পীনজঙ্ঘঃ শ্লিষ্টজানুঃ স্থূলোরুঃ প্রোন্নমত্কটিঃ ॥ 33 ॥ নিম্ননাভিঃ স্থূলকুক্ষিঃ পীনবক্ষা বৃহদ্ভুজঃ । পীনস্কন্ধঃ কম্বুকণ্ঠো লম্বোষ্ঠো লম্বনাসিকঃ ॥ 34 ॥ ভগ্নবামরদস্তুঙ্গসব্যদন্তো মহাহনুঃ । হ্রস্বনেত্রত্রযঃ শূর্পকর্ণো নিবিডমস্তকঃ ॥ 35 ॥ স্তবকাকারকুম্ভাগ্রো রত্নমৌলির্নিরঙ্কুশঃ । সর্পহারকটীসূত্রঃ সর্পযজ্ঞোপবীতবান্ ॥ 36 ॥ সর্পকোটীরকটকঃ সর্পগ্রৈবেযকাঙ্গদঃ । সর্পকক্ষোদরাবন্ধঃ সর্পরাজোত্তরচ্ছদঃ ॥ 37 ॥ রক্তো রক্তাম্বরধরো রক্তমালাবিভূষণঃ । রক্তেক্ষনো রক্তকরো রক্ততাল্বোষ্ঠপল্লবঃ ॥ 38 ॥ শ্বেতঃ শ্বেতাম্বরধরঃ শ্বেতমালাবিভূষণঃ । শ্বেতাতপত্ররুচিরঃ শ্বেতচামরবীজিতঃ ॥ 39 ॥ সর্বাবযবসম্পূর্ণঃ সর্বলক্ষণলক্ষিতঃ । সর্বাভরণশোভাঢ্যঃ সর্বশোভাসমন্বিতঃ ॥ 40 ॥
Sakamadayinipithah sphuradugrasanashrayah | Tejovatishiroratnam satyanityavatamsitah || 31 || Savighnanashinipithah sarvashaktyambujalayah | Lipipadmasanadharo vahnidhamatrayalayah || 32 || Unnataprapado gudhagulphah samvritaparshnikah | Pinajanghah shlishtajanuh sthuloruh pronnamatkatih || 33 || Nimnanabhih sthulakukshih pinavaksha brihadbhujah | Pinaskandhah kambukantho lamboshtho lambanasikah || 34 || Bhagnavamaradastungasavyadanto mahahanuh | Hrasvanetratrayah shurpakarno nibidamastakah || 35 || Stabakakarakumbhagro ratnamaulirnirankushah | Sarpaharakatisutrah sarpayajnopavitavan || 36 || Sarpakotirakatakah sarpagraiveyakangadah | Sarpakakshodarabandhah sarparajottarachchhadah || 37 || Rakto raktambaradharo raktamalavibhushanah | Raktekshano raktakaro raktatalvoshthapallavah || 38 || Shvetah shvetambaradharah shvetamalavibhushanah | Shvetatapatraruchirah shvetachamaravijitah || 39 || Sarvavayavasampurnah sarvalakshanalakshitah | Sarvabharanashobhadhyah sarvashobhasamanvitah || 40 ||
অর্থ:नाम-माला उनके शक्ति-पीठों से होती हुई — सकामदायिनी, तेजोवती, सत्या, सविघ्ननाशिनी — अक्षरों के पद्मासन और अग्नि के त्रिधाम तक जाती है। फिर चरण से मस्तक तक प्रेमपूर्ण रूप-वर्णन: उन्नत प्रपद, गूढ़ गुल्फ, पीन जङ्घा, मिले हुए घुटने, स्थूल ऊरु, गहरी नाभि, चौड़ा वक्ष, विशाल भुजाएँ, शङ्ख-सा कण्ठ, लम्बे ओष्ठ और नासिका, टूटा वाम दन्त और उन्नत दक्षिण दन्त, तीन छोटे नेत्र, सूप-से कान, रत्नमुकुट से मण्डित सघन मस्तक — वे निरङ्कुश हैं। सर्प ही उनकी करधनी, यज्ञोपवीत, कङ्कण, ग्रैवेयक और उत्तरीय हैं। वे रक्तवर्ण हैं — रक्त वस्त्र, रक्त माला, रक्त नेत्र, रक्त कर — और श्वेत भी: श्वेत वस्त्र, श्वेत माला, श्वेत छत्र, श्वेत चामर; सर्व अवयवों से सम्पूर्ण, सर्व लक्षणों से लक्षित, सर्व आभरणों से शोभित।
সর্বমঙ্গলমাঙ্গল্যঃ সর্বকারণকারণম্ । সর্বদেববরঃ শার্ঙ্গী বীজপূরী গদাধরঃ ॥ 41 ॥ শুভাঙ্গো লোকসারঙ্গঃ সুতন্তুস্তন্তুবর্ধনঃ । কিরীটী কুণ্ডলী হারী বনমালী শুভাঙ্গদঃ ॥ 42 ॥ ইক্ষুচাপধরঃ শূলী চক্রপাণিঃ সরোজভৃত্ । পাশী ধৃতোত্পলঃ শালিমঞ্জরীভৃত্স্বদন্তভৃত্ ॥ 43 ॥ কল্পবল্লীধরো বিশ্বাভযদৈককরো বশী । অক্ষমালাধরো জ্ঞানমুদ্রাবান্ মুদ্গরাযুধঃ ॥ 44 ॥ পূর্ণপাত্রী কম্বুধরো বিধৃতাঙ্কুশমূলকঃ । করস্থাম্রফলশ্চূতকলিকাভৃত্কুঠারবান্ ॥ 45 ॥ পুষ্করস্থস্বর্ণঘটীপূর্ণরত্নাভিবর্ষকঃ । ভারতীসুন্দরীনাথো বিনাযকরতিপ্রিযঃ ॥ 46 ॥ মহালক্ষ্মীপ্রিযতমঃ সিদ্ধলক্ষ্মীমনোরমঃ । রমারমেশপূর্বাঙ্গো দক্ষিণোমামহেশ্বরঃ ॥ 47 ॥ মহীবরাহবামাঙ্গো রতিকন্দর্পপশ্চিমঃ । আমোদমোদজননঃ সপ্রমোদপ্রমোদনঃ ॥ 48 ॥ সংবর্ধিতমহাবৃদ্ধিরৃদ্ধিসিদ্ধিপ্রবর্ধনঃ । দন্তসৌমুখ্যসুমুখঃ কান্তিকন্দলিতাশ্রযঃ ॥ 49 ॥ মদনাবত্যাশ্রিতাঙ্ঘ্রিঃ কৃতবৈমুখ্যদুর্মুখঃ । বিঘ্নসম্পল্লবঃ পদ্মঃ সর্বোন্নতমদদ্রবঃ ॥ 50 ॥
Sarvamangalamangalyah sarvakaranakaranam | Sarvadevavarah sharngi bijapuri gadadharah || 41 || Shubhango lokasarangah sutantustantuvardhanah | Kiriti kundali hari vanamali shubhangadah || 42 || Ikshuchapadharah shuli chakrapanih sarojabhrit | Pashi dhritotpalah shalimanjaribhritsvadantabhrit || 43 || Kalpavallidharo vishvabhayadaikakaro vashi | Akshamaladharo jnanamudravan mudgarayudhah || 44 || Purnapatri kambudharo vidhritankushamulakah | Karasthamraphalashchutakalikabhritkutharavan || 45 || Pushkarasthasvarnaghatipurnaratnabhivarshakah | Bharatisundarinatho vinayakaratipriyah || 46 || Mahalakshmipriyatamah siddhalakshmimanoramah | Ramarameshapurvango dakshinomamaheshvarah || 47 || Mahivarahavamango ratikandarpapashchimah | Amodamodajananah sapramodapramodanah || 48 || Samvardhitamahavriddhirriddhisiddhipravardhanah | Dantasaumukhyasumukhah kantikandalitashrayah || 49 || Madanavatyashritanghrih kritavaimukhyadurmukhah | Vighnasampallavah padmah sarvonnatamadadravah || 50 ||
অর্থ:वे समस्त मङ्गलों के मङ्गल और सब कारणों के कारण हैं, सब देवों में वरेण्य। यह दशक उनके अनेक हाथ भरता है: इक्षु-धनुष और बीजपूर, गदा, शूल, चक्र, कमल, पाश, उत्पल, धान की मञ्जरी, अपना दन्त, कल्पवल्ली, विश्व को अभय देने वाला एक हाथ, अक्षमाला, ज्ञानमुद्रा, मुद्गर, पूर्णपात्र, शङ्ख, अङ्कुश, आम्रफल और आम की कली, कुठार; कमल पर रखी स्वर्ण-घटी से वे रत्नों की वर्षा करते हैं। वे भारती-सुन्दरी के नाथ, महालक्ष्मी के प्रियतम हैं; आगे रमा-रमेश, दक्षिण में उमा-महेश्वर, वाम में वराह-भूमि, पीछे रति-कन्दर्प — वे आमोद-प्रमोद के जनक और ऋद्धि-सिद्धि के प्रवर्धक हैं।
বিঘ্নকৃন্নিম্নচরণো দ্রাবিণীশক্তিসত্কৃতঃ । তীব্রাপ্রসন্ননযনো জ্বালিনীপালিতৈকদৃক্ ॥ 51 ॥ মোহিনীমোহনো ভোগদাযিনীকান্তিমণ্ডনঃ । কামিনীকান্তবক্ত্রশ্রীরধিষ্ঠিতবসুন্ধরঃ ॥ 52 ॥ বসুধারামদোন্নাদো মহাশঙ্খনিধিপ্রিযঃ । নমদ্বসুমতীমালী মহাপদ্মনিধিঃ প্রভুঃ ॥ 53 ॥ সর্বসদ্গুরুসংসেব্যঃ শোচিষ্কেশহৃদাশ্রযঃ । ঈশানমূর্ধা দেবেন্দ্রশিখঃ পবননন্দনঃ ॥ 54 ॥ প্রত্যুগ্রনযনো দিব্যো দিব্যাস্ত্রশতপর্বধৃক্ । ঐরাবতাদিসর্বাশাবারণো বারণপ্রিযঃ ॥ 55 ॥ বজ্রাদ্যস্ত্রপরীবারো গণচণ্ডসমাশ্রযঃ । জযাজযপরিকরো বিজযাবিজযাবহঃ ॥ 56 ॥ অজযার্চিতপাদাব্জো নিত্যানন্দবনস্থিতঃ । বিলাসিনীকৃতোল্লাসঃ শৌণ্ডী সৌন্দর্যমণ্ডিতঃ ॥ 57 ॥ অনন্তানন্তসুখদঃ সুমঙ্গলসুমঙ্গলঃ । জ্ঞানাশ্রযঃ ক্রিযাধার ইচ্ছাশক্তিনিষেবিতঃ ॥ 58 ॥ সুভগাসংশ্রিতপদো ললিতাললিতাশ্রযঃ । কামিনীপালনঃ কামকামিনীকেলিলালিতঃ ॥ 59 ॥ সরস্বত্যাশ্রযো গৌরীনন্দনঃ শ্রীনিকেতনঃ । গুরুগুপ্তপদো বাচাসিদ্ধো বাগীশ্বরীপতিঃ ॥ 60 ॥
Vighnakrinnimnacharano dravinishaktisatkritah | Tivraprasannanayano jvalinipalitaikadrik || 51 || Mohinimohano bhogadayinikantimandanah | Kaminikantavaktrashriradhishthitavasundharah || 52 || Vasudharamadonnado mahashankhanidhipriyah | Namadvasumatimali mahapadmanidhih prabhuh || 53 || Sarvasadgurusamsevyah shochishkeshahridashrayah | Ishanamurdha devendrashikhah pavananandanah || 54 || Pratyugranayano divyo divyastrashataparvadhrik | Airavatadisarvashavarano varanapriyah || 55 || Vajradyastraparivaro ganachandasamashrayah | Jayajayaparikaro vijayavijayavahah || 56 || Ajayarchitapadabjo nityanandavanasthitah | Vilasinikritollasah shaundi saundaryamanditah || 57 || Anantanantasukhadah sumangalasumangalah | Jnanashrayah kriyadhara ichchhashaktinishevitah || 58 || Subhagasamshritapado lalitalalitashrayah | Kaminipalanah kamakaminikelilalitah || 59 || Sarasvatyashrayo gaurinandanah shriniketanah | Guruguptapado vachasiddho vagishvaripatih || 60 ||
অর্থ:उनके चारों ओर शक्तियाँ और निधियाँ हैं: द्राविणी से सत्कृत, ज्वालिनी से रक्षित दृष्टि, मोहिनी के मोहन, भोगदायिनी की कान्ति से मण्डित, वसुन्धरा के अधिष्ठाता, महाशङ्ख और महापद्म निधियों के प्रिय प्रभु। वे सब सद्गुरुओं से सेव्य हैं; ईशान उनका मूर्धा, देवेन्द्र शिखा, पवन-नन्दन के प्रिय। प्रचण्ड नेत्रों वाले, दिव्य, सौ पर्व वाले दिव्यास्त्र धारण करने वाले, ऐरावत आदि दिग्गजों के स्वामी, गजप्रिय, जया-विजया से सेवित, विजय दिलाने वाले। नित्यानन्द-वन में विलासिनी शक्तियों संग उल्लासमय, सौन्दर्य-मण्डित, अनन्त सुखदाता; ज्ञान के आश्रय, क्रिया के आधार, इच्छाशक्ति से सेवित; सरस्वती के आश्रय, गौरीनन्दन, श्री के निकेतन, वागीश्वरी के पति।
নলিনীকামুকো বামারামো জ্যেষ্ঠামনোরমঃ । রৌদ্রীমুদ্রিতপাদাব্জো হুম্বীজস্তুঙ্গশক্তিকঃ ॥ 61 ॥ বিশ্বাদিজননত্রাণঃ স্বাহাশক্তিঃ সকীলকঃ । অমৃতাব্ধিকৃতাবাসো মদঘূর্ণিতলোচনঃ ॥ 62 ॥ উচ্ছিষ্টোচ্ছিষ্টগণকো গণেশো গণনাযকঃ । সার্বকালিকসংসিদ্ধির্নিত্যসেব্যো দিগম্বরঃ ॥ 63 ॥ অনপাযোঽনন্তদৃষ্টিরপ্রমেযোঽজরামরঃ । অনাবিলোঽপ্রতিহতিরচ্যুতোঽমৃতমক্ষরঃ ॥ 64 ॥ অপ্রতর্ক্যোঽক্ষযোঽজয্যোঽনাধারোঽনামযোমলঃ । অমেযসিদ্ধিরদ্বৈতমঘোরোঽগ্নিসমাননঃ ॥ 65 ॥ অনাকারোঽব্ধিভূম্যগ্নিবলঘ্নোঽব্যক্তলক্ষণঃ । আধারপীঠমাধার আধারাধেযবর্জিতঃ ॥ 66 ॥ আখুকেতন আশাপূরক আখুমহারথঃ । ইক্ষুসাগরমধ্যস্থ ইক্ষুভক্ষণলালসঃ ॥ 67 ॥ ইক্ষুচাপাতিরেকশ্রীরিক্ষুচাপনিষেবিতঃ । ইন্দ্রগোপসমানশ্রীরিন্দ্রনীলসমদ্যুতিঃ ॥ 68 ॥ ইন্দীবরদলশ্যাম ইন্দুমণ্ডলমণ্ডিতঃ । ইধ্মপ্রিয ইডাভাগ ইডাবানিন্দিরাপ্রিযঃ ॥ 69 ॥ ইক্ষ্বাকুবিঘ্নবিধ্বংসী ইতিকর্তব্যতেপ্সিতঃ । ঈশানমৌলিরীশান ঈশানপ্রিয ঈতিহা ॥ 70 ॥
Nalinikamuko vamaramo jyeshthamanoramah | Raudrimudritapadabjo humbijastungashaktikah || 61 || Vishvadijananatranah svahashaktih sakilakah | Amritabdhikritavaso madaghurnitalochanah || 62 || Uchchhishtochchhishtaganako ganesho gananayakah | Sarvakalikasamsiddhirnityasevyo digambarah || 63 || Anapayonantadrishtiraprameyojaramarah | Anavilopratihatirachyutomritamaksharah || 64 || Apratarkyokshayojayyonadharonamayomalah | Ameyasiddhiradvaitamaghorognisamananah || 65 || Anakarobdhibhumyagnibalaghnovyaktalakshanah | Adharapithamadhara adharadheyavarjitah || 66 || Akhuketana ashapuraka akhumaharathah | Ikshusagaramadhyastha ikshubhakshanalalasah || 67 || Ikshuchapatirekashririkshuchapanishevitah | Indragopasamanashririndranilasamadyutih || 68 || Indivaradalashyama indumandalamanditah | Idhmapriya idabhaga idavanindirapriyah || 69 || Ikshvakuvighnavidhvamsi itikartavyatepsitah | Ishanamaulirishana ishanapriya itiha || 70 ||
অর্থ:इस दशक में उच्छिष्ट-गणपति परम्परा के गूढ़ नाम और स्वरों से आरम्भ होने वाली अक्षर-नामावली है: उनका बीज हुम्, शक्ति तुङ्गा, स्वाहा-शक्ति सहित; वे अमृत-सागर में निवास करते हैं, मद से घूर्णित नेत्र, उच्छिष्ट गणों के नायक, दिगम्बर। फिर निषेधों की धारा उनकी परात्परता घोषित करती है: अपाय-रहित, अनन्त दृष्टि, अप्रमेय, अजर-अमर, निर्मल, अप्रतिहत, अच्युत, अमृत, अक्षर, अतर्क्य, अक्षय, अजेय, अनाधार, अनामय, अमल, अमेय-सिद्धि, अद्वैत, अघोर होकर भी अग्नि-समान मुख वाले। मूषक-ध्वज, आशाओं के पूरक, इक्षु-सागर के मध्य विराजमान, इक्षु-भक्षण के लोभी; इन्द्रगोप-सी शोभा, इन्द्रनील-सी द्युति, नीलकमल-दल-से श्याम, चन्द्रमण्डल से मण्डित, इन्दिरा के प्रिय, ईशान-मौलि, ईतियों के नाशक।
ঈষণাত্রযকল্পান্ত ঈহামাত্রবিবর্জিতঃ । উপেন্দ্র উডুভৃন্মৌলিরুডুনাথকরপ্রিযঃ ॥ 71 ॥ উন্নতানন উত্তুঙ্গ উদারস্ত্রিদশাগ্রণীঃ । ঊর্জস্বানূষ্মলমদ ঊহাপোহদুরাসদঃ ॥ 72 ॥ ঋগ্যজুঃসামনযন ঋদ্ধিসিদ্ধিসমর্পকঃ । ঋজুচিত্তৈকসুলভো ঋণত্রযবিমোচনঃ ॥ 73 ॥ লুপ্তবিঘ্নঃ স্বভক্তানাং লুপ্তশক্তিঃ সুরদ্বিষাম্ । লুপ্তশ্রীর্বিমুখার্চানাং লূতাবিস্ফোটনাশনঃ ॥ 74 ॥ একারপীঠমধ্যস্থ একপাদকৃতাসনঃ । এজিতাখিলদৈত্যশ্রীরেধিতাখিলসংশ্রযঃ ॥ 75 ॥ ঐশ্বর্যনিধিরৈশ্বর্যমৈহিকামুষ্মিকপ্রদঃ । ঐরম্মদসমোন্মেষ ঐরাবতসমাননঃ ॥ 76 ॥ ওঙ্কারবাচ্য ওঙ্কার ওজস্বানোষধীপতিঃ । ঔদার্যনিধিরৌদ্ধত্যধৈর্য ঔন্নত্যনিঃসমঃ ॥ 77 ॥ অঙ্কুশঃ সুরনাগানামঙ্কুশাকারসংস্থিতঃ । অঃ সমস্তবিসর্গান্তপদেষু পরিকীর্তিতঃ ॥ 78 ॥ কমণ্ডলুধরঃ কল্পঃ কপর্দী কলভাননঃ । কর্মসাক্ষী কর্মকর্তা কর্মাকর্মফলপ্রদঃ ॥ 79 ॥ কদম্বগোলকাকারঃ কূষ্মাণ্ডগণনাযকঃ । কারুণ্যদেহঃ কপিলঃ কথকঃ কটিসূত্রভৃত্ ॥ 80 ॥
Ishanatrayakalpanta ihamatravivarjitah | Upendra udubhrinmaulirudunathakarapriyah || 71 || Unnatanana uttunga udarastridashagranih | Urjasvanushmalamada uhapohadurasadah || 72 || Rigyajuhsamanayana riddhisiddhisamarpakah | Rijuchittaikasulabho rinatrayavimochanah || 73 || Luptavighnah svabhaktanam luptashaktih suradvisham | Luptashrirvimukharchanam lutavisphotanashanah || 74 || Ekarapithamadhyastha ekapadakritasanah | Ejitakhiladaityashriredhitakhilasamshrayah || 75 || Aishvaryanidhiraishvaryamaihikamushmikapradah | Airammadasamonmesha airavatasamananah || 76 || Onkaravachya onkara ojasvanoshadhipatih | Audaryanidhirauddhatyadhairya aunnatyanihsamah || 77 || Ankushah suranaganamankushakarasamsthitah | Ah samastavisargantapadeshu parikirtitah || 78 || Kamandaludharah kalpah kapardi kalabhananah | Karmasakshi karmakarta karmakarmaphalapradah || 79 || Kadambagolakakarah kushmandagananayakah | Karunyadehah kapilah kathakah katisutrabhrit || 80 ||
অর্থ:स्वर-नाम आगे बढ़ते हैं: वे उपेन्द्र हैं, चन्द्र को मुकुट में धारण करने वाले; उन्नत मुख, उत्तुङ्ग, उदार, देवों के अग्रणी, ऊर्जस्वी, ऊहापोह से परे। ऋक्-यजुः-साम उनके नेत्र हैं; वे ऋद्धि-सिद्धि अर्पित करते हैं, सरल चित्त वालों को सहज सुलभ हैं, तीन ऋणों से छुड़ाते हैं। भक्तों के विघ्न लुप्त हो जाते हैं, देवद्रोहियों की शक्ति लुप्त हो जाती है। एकार-पीठ के मध्य एक पाद मोड़कर आसीन, समस्त दैत्य-श्री को कम्पित करने वाले, सब आश्रयों की वृद्धि करने वाले। ऐश्वर्य के निधि, इहलोक-परलोक दोनों के दाता, ऐरावत-से मुख वाले; ओङ्कार से वाच्य, स्वयं ओङ्कार, ओजस्वी, ओषधियों के पति; औदार्य के निधि, औन्नत्य में अनुपम; देवों और नागों के अङ्कुश, अङ्कुश के आकार में स्थित, और पदों के अन्त का विसर्ग 'अः' भी वही हैं। क-नामों में वे कमण्डलुधारी, कपर्दी, कलभ-मुख, कर्मसाक्षी, कर्मकर्ता और कर्म-अकर्म के फलदाता, कदम्ब-गोलक-आकार, कूष्माण्ड-गणों के नायक, करुणा-शरीर, कपिल, कथक, कटिसूत्रधारी हैं।
খর্বঃ খড্গপ্রিযঃ খড্গঃ খান্তান্তঃস্থঃ খনির্মলঃ । খল্বাটশৃঙ্গনিলযঃ খট্বাঙ্গী খদুরাসদঃ ॥ 81 ॥ গুণাঢ্যো গহনো গদ্যো গদ্যপদ্যসুধার্ণবঃ । গদ্যগানপ্রিযো গর্জো গীতগীর্বাণপূর্বজঃ ॥ 82 ॥ গুহ্যাচাররতো গুহ্যো গুহ্যাগমনিরূপিতঃ । গুহাশযো গুডাব্ধিস্থো গুরুগম্যো গুরুর্গুরুঃ ॥ 83 ॥ ঘণ্টাঘর্ঘরিকামালী ঘটকুম্ভো ঘটোদরঃ । ঙকারবাচ্যো ঙাকারো ঙকারাকারশুণ্ডভৃত্ ॥ 84 ॥ চণ্ডশ্চণ্ডেশ্বরশ্চণ্ডী চণ্ডেশশ্চণ্ডবিক্রমঃ । চরাচরপিতা চিন্তামণিশ্চর্বণলালসঃ ॥ 85 ॥ ছন্দশ্ছন্দোদ্ভবশ্ছন্দো দুর্লক্ষ্যশ্ছন্দবিগ্রহঃ । জগদ্যোনির্জগত্সাক্ষী জগদীশো জগন্মযঃ ॥ 86 ॥ জপ্যো জপপরো জাপ্যো জিহ্বাসিংহাসনপ্রভুঃ । স্রবদ্গণ্ডোল্লসদ্ধানঝঙ্কারিভ্রমরাকুলঃ ॥ 87 ॥ টঙ্কারস্ফারসংরাবষ্টঙ্কারমণিনূপুরঃ । ঠদ্বযীপল্লবান্তস্থসর্বমন্ত্রেষু সিদ্ধিদঃ ॥ 88 ॥ ডিণ্ডিমুণ্ডো ডাকিনীশো ডামরো ডিণ্ডিমপ্রিযঃ । ঢক্কানিনাদমুদিতো ঢৌঙ্কো ঢুণ্ঢিবিনাযকঃ ॥ 89 ॥ তত্ত্বানাং প্রকৃতিস্তত্ত্বং তত্ত্বম্পদনিরূপিতঃ । তারকান্তরসংস্থানস্তারকস্তারকান্তকঃ ॥ 90 ॥
Kharvah khadgapriyah khadgah khantantahsthah khanirmalah | Khalvatashringanilayah khatvangi khadurasadah || 81 || Gunadhyo gahano gadyo gadyapadyasudharnavah | Gadyaganapriyo garjo gitagirvanapurvajah || 82 || Guhyachararato guhyo guhyagamanirupitah | Guhashayo gudabdhistho gurugamyo gururguruh || 83 || Ghantaghargharikamali ghatakumbho ghatodarah | Nakaravachyo nakaro nakarakarashundabhrit || 84 || Chandashchandeshvarashchandi chandeshashchandavikramah | Characharapita chintamanishcharvanalalasah || 85 || Chhandashchhandodbhavashchhando durlakshyashchhandavigrahah | Jagadyonirjagatsakshi jagadisho jaganmayah || 86 || Japyo japaparo japyo jihvasimhasanaprabhuh | Sravadgandollasaddhanajhankaribhramarakulah || 87 || Tankaraspharasamravashtankaramaninupurah | Thadvayipallavantasthasarvamantreshu siddhidah || 88 || Dindimundo dakinisho damaro dindimapriyah | Dhakkaninadamudito dhaunko dhundhivinayakah || 89 || Tattvanam prakritistattvam tattvampadanirupitah | Tarakantarasamsthanastarakastarakantakah || 90 ||
অর্থ:अब माला व्यञ्जनों से चलती है: ख से वे खर्व, खड्गप्रिय, खट्वाङ्गी, दुरासद हैं; ग से गुणाढ्य, गहन, गद्य-पद्य-सुधा के सागर, गान-प्रिय, गीत-गन्धर्वों के पूर्वज, गुह्य आचारों में रत, गुह्य आगमों में निरूपित, हृदय-गुहा में शयन करने वाले, गुरुओं के भी गुरु। घ से घण्टा-घर्घरिका की माला वाले, घट-से कुम्भ और घट-से उदर वाले; ङ से ङकार-वाच्य, जिनकी सूँड़ ङकार के आकार की है। च से चण्ड, चण्डेश्वर, चण्डविक्रम, चराचर के पिता, चिन्तामणि, चर्वण के लोभी; छ से छन्द और छन्दों के उद्भव; ज से जगद्योनि, जगत्साक्षी, जगदीश, जगन्मय, जप्य, जाप्य, जिह्वा-सिंहासन के प्रभु — बहते गण्ड-मद पर गुञ्जते भ्रमरों से घिरे। ट-ठ से टङ्कार भरते मणि-नूपुर और दोनों ठकारों के मध्य सब मन्त्रों में सिद्धिदाता; ड-ढ से डाकिनियों के ईश, डमरु-प्रिय, ढक्का-निनाद से मुदित ढुण्ढि-विनायक। त से वे तत्त्वों की प्रकृति और स्वयं तत्त्व हैं, 'तत् त्वम्' पद से निरूपित, तारों के मध्य विराजमान, तारक (उद्धारक) और तारकासुर के अन्तक।
স্থাণুঃ স্থাণুপ্রিযঃ স্থাতা স্থাবরং জঙ্গমং জগত্ । দক্ষযজ্ঞপ্রমথনো দাতা দানং দমো দযা ॥ 91 ॥ দযাবান্দিব্যবিভবো দণ্ডভৃদ্দণ্ডনাযকঃ । দন্তপ্রভিন্নাভ্রমালো দৈত্যবারণদারণঃ ॥ 92 ॥ দংষ্ট্রালগ্নদ্বীপঘটো দেবার্থনৃগজাকৃতিঃ । ধনং ধনপতের্বন্ধুর্ধনদো ধরণীধরঃ ॥ 93 ॥ ধ্যানৈকপ্রকটো ধ্যেযো ধ্যানং ধ্যানপরাযণঃ । ধ্বনিপ্রকৃতিচীত্কারো ব্রহ্মাণ্ডাবলিমেখলঃ ॥ 94 ॥ নন্দ্যো নন্দিপ্রিযো নাদো নাদমধ্যপ্রতিষ্ঠিতঃ । নিষ্কলো নির্মলো নিত্যো নিত্যানিত্যো নিরামযঃ ॥ 95 ॥ পরং ব্যোম পরং ধাম পরমাত্মা পরং পদম্ ॥ 96 ॥ পরাত্পরঃ পশুপতিঃ পশুপাশবিমোচনঃ । পূর্ণানন্দঃ পরানন্দঃ পুরাণপুরুষোত্তমঃ ॥ 97 ॥ পদ্মপ্রসন্নবদনঃ প্রণতাজ্ঞাননাশনঃ । প্রমাণপ্রত্যযাতীতঃ প্রণতার্তিনিবারণঃ ॥ 98 ॥ ফণিহস্তঃ ফণিপতিঃ ফূত্কারঃ ফণিতপ্রিযঃ । বাণার্চিতাঙ্ঘ্রিযুগলো বালকেলিকুতূহলী । ব্রহ্ম ব্রহ্মার্চিতপদো ব্রহ্মচারী বৃহস্পতিঃ ॥ 99 ॥ বৃহত্তমো ব্রহ্মপরো ব্রহ্মণ্যো ব্রহ্মবিত্প্রিযঃ । বৃহন্নাদাগ্র্যচীত্কারো ব্রহ্মাণ্ডাবলিমেখলঃ ॥ 100 ॥
Sthanuh sthanupriyah sthata sthavaram jangamam jagat | Dakshayajnapramathano data danam damo daya || 91 || Dayavandivyavibhavo dandabhriddandanayakah | Dantaprabhinnabhramalo daityavaranadaranah || 92 || Damshtralagnadvipaghato devarthanrigajakritih | Dhanam dhanapaterbandhurdhanado dharanidharah || 93 || Dhyanaikaprakato dhyeyo dhyanam dhyanaparayanah | Dhvaniprakritichitkaro brahmandavalimekhalah || 94 || Nandyo nandipriyo nado nadamadhyapratishthitah | Nishkalo nirmalo nityo nityanityo niramayah || 95 || Param vyoma param dhama paramatma param padam || 96 || Paratparah pashupatih pashupashavimochanah | Purnanandah paranandah puranapurushottamah || 97 || Padmaprasannavadanah pranatajnananashanah | Pramanapratyayatitah pranatartinivaranah || 98 || Phanihastah phanipatih phutkarah phanitapriyah | Banarchitanghriyugalo balakelikutuhali | Brahma brahmarchitapado brahmachari brihaspatih || 99 || Brihattamo brahmaparo brahmanyo brahmavitpriyah | Brihannadagryachitkaro brahmandavalimekhalah || 100 ||
অর্থ:वे स्थाणु हैं और स्थाणु (शिव) के प्रिय, स्थावर-जङ्गम जगत स्वयं; दक्ष-यज्ञ के प्रमथन; द से दाता, दान, दम और दया; दयावान, दिव्य विभव वाले, दण्डधारी दण्डनायक, दन्त से मेघमाला बेधने वाले, दैत्यों के गज-विदारक, जिनकी दंष्ट्रा में द्वीपों के घट टँगे हैं, देवों के लिए नर-गज आकृति धारण करने वाले। ध से वे धन और धनपति कुबेर के बन्धु, धनद, धरणीधर हैं; ध्यान मात्र से प्रकट, स्वयं ध्येय, ध्यान और ध्यान-परायण; उनकी चीत्कार ध्वनि की प्रकृति है, ब्रह्माण्डों की पंक्ति उनकी मेखला। न से नन्द्य, नादमध्य में प्रतिष्ठित नाद, निष्कल, निर्मल, नित्य, नित्य-अनित्य से परे, निरामय। प से परम व्योम, परम धाम, परमात्मा, परम पद, परात्पर; पशुओं को पाश से छुड़ाने वाले पशुपति; पूर्णानन्द, परानन्द, पुराण-पुरुषोत्तम; प्रसन्न कमल-मुख, प्रणतों का अज्ञान नष्ट करने वाले, प्रमाण-प्रत्यय से अतीत, प्रणतों की पीड़ा हरने वाले। फ-ब से फणि-हस्त, फणिपति, फूत्कार, बाण से अर्चित चरण, बाल-क्रीड़ा के कुतूहली; वे स्वयं ब्रह्म हैं, ब्रह्मा से अर्चित पद, ब्रह्मचारी, बृहस्पति, बृहत्तम, ब्रह्मज्ञों के प्रिय।
ভ্রূক্ষেপদত্তলক্ষ্মীকো ভর্গো ভদ্রো ভযাপহঃ । ভগবান্ ভক্তিসুলভো ভূতিদো ভূতিভূষণঃ ॥ 101 ॥ ভব্যো ভূতালযো ভোগদাতা ভ্রূমধ্যগোচরঃ । মন্ত্রো মন্ত্রপতির্মন্ত্রী মদমত্তো মনো মযঃ ॥ 102 ॥ মেখলাহীশ্বরো মন্দগতির্মন্দনিভেক্ষণঃ । মহাবলো মহাবীর্যো মহাপ্রাণো মহামনাঃ ॥ 103 ॥ যজ্ঞো যজ্ঞপতির্যজ্ঞগোপ্তা যজ্ঞফলপ্রদঃ । যশস্করো যোগগম্যো যাজ্ঞিকো যাজকপ্রিযঃ ॥ 104 ॥ রসো রসপ্রিযো রস্যো রঞ্জকো রাবণার্চিতঃ । রাজ্যরক্ষাকরো রত্নগর্ভো রাজ্যসুখপ্রদঃ ॥ 105 ॥ লক্ষো লক্ষপতির্লক্ষ্যো লযস্থো লড্ডুকপ্রিযঃ । লাসপ্রিযো লাস্যপরো লাভকৃল্লোকবিশ্রুতঃ ॥ 106 ॥ বরেণ্যো বহ্নিবদনো বন্দ্যো বেদান্তগোচরঃ । বিকর্তা বিশ্বতশ্চক্ষুর্বিধাতা বিশ্বতোমুখঃ ॥ 107 ॥ বামদেবো বিশ্বনেতা বজ্রিবজ্রনিবারণঃ । বিবস্বদ্বন্ধনো বিশ্বাধারো বিশ্বেশ্বরো বিভুঃ ॥ 108 ॥ শব্দব্রহ্ম শমপ্রাপ্যঃ শম্ভুশক্তিগণেশ্বরঃ । শাস্তা শিখাগ্রনিলযঃ শরণ্যঃ শম্বরেশ্বরঃ ॥ 109 ॥ ষডৃতুকুসুমস্রগ্বী ষডাধারঃ ষডক্ষরঃ । সংসারবৈদ্যঃ সর্বজ্ঞঃ সর্বভেষজভেষজম্ ॥ 110 ॥
Bhrukshepadattalakshmiko bhargo bhadro bhayapahah | Bhagavan bhaktisulabho bhutido bhutibhushanah || 101 || Bhavyo bhutalayo bhogadata bhrumadhyagocharah | Mantro mantrapatirmantri madamatto mano mayah || 102 || Mekhalahishvaro mandagatirmandanibhekshanah | Mahabalo mahaviryo mahaprano mahamanah || 103 || Yajno yajnapatiryajnagopta yajnaphalapradah | Yashaskaro yogagamyo yajniko yajakapriyah || 104 || Raso rasapriyo rasyo ranjako ravanarchitah | Rajyarakshakaro ratnagarbho rajyasukhapradah || 105 || Laksho lakshapatirlakshyo layastho laddukapriyah | Lasapriyo lasyaparo labhakrillokavishrutah || 106 || Varenyo vahnivadano vandyo vedantagocharah | Vikarta vishvatashchakshurvidhata vishvatomukhah || 107 || Vamadevo vishvaneta vajrivajranivaranah | Vivasvadbandhano vishvadharo vishveshvaro vibhuh || 108 || Shabdabrahma shamaprapyah shambhushaktiganeshvarah | Shasta shikhagranilayah sharanyah shambareshvarah || 109 || Shadritukusumasragvi shadadharah shadaksharah | Samsaravaidyah sarvajnah sarvabheshajabheshajam || 110 ||
অর্থ:भ से वे भ्रू-क्षेप मात्र से लक्ष्मी देते हैं — भर्ग, भद्र, भय हरने वाले, भगवान, भक्ति से सुलभ, भूति देने और भूति से भूषित, भव्य, भूतों के आलय, भोगदाता, भ्रूमध्य में गोचर। म से मन्त्र, मन्त्रपति, मन्त्री, मद-मत्त, मनोमय; मेखला के सर्पों के ईश्वर, मन्द गति और कोमल दृष्टि वाले; महाबल, महावीर्य, महाप्राण, महामना। य से यज्ञ, यज्ञपति, यज्ञ के गोप्ता और फलदाता, यशस्कर, योगगम्य, याज्ञिक, याजक-प्रिय। र से रस, रसप्रिय, रञ्जक, रावण से अर्चित, राज्य की रक्षा करने वाले, रत्नगर्भ, राज्य-सुखप्रद। ल से लक्ष और लक्षपति, लक्ष्य, लय में स्थित — और प्रसिद्ध लड्डुकप्रिय, लास्य-प्रिय, लाभ कराने वाले, लोक-विश्रुत। व से वरेण्य, वह्निवदन, वन्द्य, वेदान्त-गोचर, विश्वतश्चक्षु, विधाता, विश्वतोमुख, वामदेव, विश्वनेता, वज्र-निवारक, विश्वाधार, विश्वेश्वर, विभु। श से शब्दब्रह्म, शम से प्राप्य, शम्भु-शक्ति के गणेश्वर, शास्ता, शिखाग्र-निवासी, शरण्य, शम्बरेश्वर। ष से षड्-ऋतुओं के पुष्पों की माला वाले, षडाधार, षडक्षर; और स से संसार के वैद्य, सर्वज्ञ, सब औषधियों की औषधि।
সৃষ্টিস্থিতিলযক্রীডঃ সুরকুঞ্জরভেদকঃ । সিন্দূরিতমহাকুম্ভঃ সদসদ্ভক্তিদাযকঃ ॥ 111 ॥ সাক্ষী সমুদ্রমথনঃ স্বযংবেদ্যঃ স্বদক্ষিণঃ । স্বতন্ত্রঃ সত্যসঙ্কল্পঃ সামগানরতঃ সুখী ॥ 112 ॥ হংসো হস্তিপিশাচীশো হবনং হব্যকব্যভুক্ । হব্যং হুতপ্রিযো হৃষ্টো হৃল্লেখামন্ত্রমধ্যগঃ ॥ 113 ॥ ক্ষেত্রাধিপঃ ক্ষমাভর্তা ক্ষমাক্ষমপরাযণঃ । ক্ষিপ্রক্ষেমকরঃ ক্ষেমানন্দঃ ক্ষোণীসুরদ্রুমঃ ॥ 114 ॥ ধর্মপ্রদোঽর্থদঃ কামদাতা সৌভাগ্যবর্ধনঃ । বিদ্যাপ্রদো বিভবদো ভুক্তিমুক্তিফলপ্রদঃ ॥ 115 ॥ আভিরূপ্যকরো বীরশ্রীপ্রদো বিজযপ্রদঃ । সর্ববশ্যকরো গর্ভদোষহা পুত্রপৌত্রদঃ ॥ 116 ॥ মেধাদঃ কীর্তিদঃ শোকহারী দৌর্ভাগ্যনাশনঃ । প্রতিবাদিমুখস্তম্ভো রুষ্টচিত্তপ্রসাদনঃ ॥ 117 ॥ পরাভিচারশমনো দুঃখহা বন্ধমোক্ষদঃ । লবস্ত্রুটিঃ কলা কাষ্ঠা নিমেষস্তত্পরক্ষণঃ ॥ 118 ॥ ঘটী মুহূর্তঃ প্রহরো দিবা নক্তমহর্নিশম্ । পক্ষো মাসর্ত্বযনাব্দযুগং কল্পো মহালযঃ ॥ 119 ॥ রাশিস্তারা তিথির্যোগো বারঃ করণমংশকম্ । লগ্নং হোরা কালচক্রং মেরুঃ সপ্তর্ষযো ধ্রুবঃ ॥ 120 ॥
Srishtisthitilayakridah surakunjarabhedakah | Sinduritamahakumbhah sadasadbhaktidayakah || 111 || Sakshi samudramathanah svayamvedyah svadakshinah | Svatantrah satyasankalpah samaganaratah sukhi || 112 || Hamso hastipishachisho havanam havyakavyabhuk | Havyam hutapriyo hrishto hrillekhamantramadhyagah || 113 || Kshetradhipah kshamabharta kshamakshamaparayanah | Kshiprakshemakarah kshemanandah kshonisuradrumah || 114 || Dharmapradorthadah kamadata saubhagyavardhanah | Vidyaprado vibhavado bhuktimuktiphalapradah || 115 || Abhirupyakaro virashriprado vijayapradah | Sarvavashyakaro garbhadoshaha putrapautradah || 116 || Medhadah kirtidah shokahari daurbhagyanashanah | Prativadimukhastambho rushtachittaprasadanah || 117 || Parabhicharashamano duhkhaha bandhamokshadah | Lavastrutih kala kashtha nimeshastatparakshanah || 118 || Ghati muhurtah praharo diva naktamaharnisham | Paksho masartvayanabdayugam kalpo mahalayah || 119 || Rashistara tithiryogo varah karanamamshakam | Lagnam hora kalachakram meruh saptarshayo dhruvah || 120 ||
অর্থ:वे सृष्टि-स्थिति-लय की क्रीड़ा करते हैं, देव-गज (ऐरावत) के भेदक हैं, सिन्दूर से रँगे महाकुम्भ (गण्डस्थल) वाले, सत्-असत् दोनों में भक्ति देने वाले। साक्षी, समुद्र-मथन, स्वयंवेद्य, स्वदक्षिण, स्वतन्त्र, सत्यसङ्कल्प, सामगान में रत, सुखी। ह से वे हंस हैं, हस्ति-पिशाची के ईश, स्वयं हवन और हव्य-कव्य के भोक्ता, हव्य, हुत-प्रिय, हृष्ट, हृल्लेखा-मन्त्र के मध्य विराजमान। क्ष से क्षेत्राधिप, क्षमा (पृथ्वी) के भर्ता, क्षमा-परायण, क्षिप्र क्षेमकारी, क्षेमानन्द, पृथ्वी पर देवों के कल्पवृक्ष। फिर दाता-नाम: धर्मप्रद, अर्थद, कामदाता, सौभाग्यवर्धन, विद्याप्रद, विभवद, भुक्ति-मुक्ति-फलप्रद; सौन्दर्य, वीरश्री और विजय देने वाले, सर्ववशकारी, गर्भदोष हरने वाले, पुत्र-पौत्रद, मेधाद, कीर्तिद, शोकहारी, दौर्भाग्यनाशन; प्रतिवादी का मुख स्तम्भित करने वाले, रुष्ट चित्त को प्रसन्न करने वाले, पर-अभिचार शमन करने वाले, दुःखहर, बन्ध-मोक्षद। और तब काल स्वयं उनका शरीर बन जाता है: लव, त्रुटि, कला, काष्ठा, निमेष, तत्पर, क्षण, घटी, मुहूर्त, प्रहर, दिन-रात, पक्ष, मास, ऋतु, अयन, वर्ष, युग, कल्प, महालय; राशि, तारा, तिथि, योग, वार, करण, अंशक, लग्न, होरा, कालचक्र, मेरु, सप्तर्षि और ध्रुव।
রাহুর্মন্দঃ কবির্জীবো বুধো ভৌমঃ শশী রবিঃ । কালঃ সৃষ্টিঃ স্থিতির্বিশ্বং স্থাবরং জঙ্গমং জগত্ ॥ 121 ॥ ভূরাপোঽগ্নির্মরুদ্ব্যোমাহঙ্কৃতিঃ প্রকৃতিঃ পুমান্ । ব্রহ্মা বিষ্ণুঃ শিবো রুদ্র ঈশঃ শক্তিঃ সদাশিবঃ ॥ 122 ॥ ত্রিদশাঃ পিতরঃ সিদ্ধা যক্ষা রক্ষাংসি কিন্নরাঃ । সিদ্ধবিদ্যাধরা ভূতা মনুষ্যাঃ পশবঃ খগাঃ ॥ 123 ॥ সমুদ্রাঃ সরিতঃ শৈলা ভূতং ভব্যং ভবোদ্ভবঃ । সাঙ্খ্যং পাতঞ্জলং যোগং পুরাণানি শ্রুতিঃ স্মৃতিঃ ॥ 124 ॥ বেদাঙ্গানি সদাচারো মীমাংসা ন্যাযবিস্তরঃ । আযুর্বেদো ধনুর্বেদো গান্ধর্বং কাব্যনাটকম্ ॥ 125 ॥ বৈখানসং ভাগবতং মানুষং পাঞ্চরাত্রকম্ । শৈবং পাশুপতং কালামুখম্ভৈরবশাসনম্ ॥ 126 ॥ শাক্তং বৈনাযকং সৌরং জৈনমার্হতসংহিতা । সদসদ্ব্যক্তমব্যক্তং সচেতনমচেতনম্ ॥ 127 ॥ বন্ধো মোক্ষঃ সুখং ভোগো যোগঃ সত্যমণুর্মহান্ । স্বস্তি হুম্ফট্ স্বধা স্বাহা শ্রৌষট্ বৌষট্ বষণ্ নমঃ 128 ॥ জ্ঞানং বিজ্ঞানমানন্দো বোধঃ সংবিত্সমোঽসমঃ । এক একাক্ষরাধার একাক্ষরপরাযণঃ ॥ 129 ॥ একাগ্রধীরেকবীর একোঽনেকস্বরূপধৃক্ । দ্বিরূপো দ্বিভুজো দ্ব্যক্ষো দ্বিরদো দ্বীপরক্ষকঃ ॥ 130 ॥
Rahurmandah kavirjivo budho bhaumah shashi ravih | Kalah srishtih sthitirvishvam sthavaram jangamam jagat || 121 || Bhurapognirmarudvyomahankritih prakritih puman | Brahma vishnuh shivo rudra ishah shaktih sadashivah || 122 || Tridashah pitarah siddha yaksha rakshamsi kinnarah | Siddhavidyadhara bhuta manushyah pashavah khagah || 123 || Samudrah saritah shaila bhutam bhavyam bhavodbhavah | Sankhyam patanjalam yogam puranani shrutih smritih || 124 || Vedangani sadacharo mimamsa nyayavistarah | Ayurvedo dhanurvedo gandharvam kavyanatakam || 125 || Vaikhanasam bhagavatam manusham pancharatrakam | Shaivam pashupatam kalamukhambhairavashasanam || 126 || Shaktam vainayakam sauram jainamarhatasamhita | Sadasadvyaktamavyaktam sachetanamachetanam || 127 || Bandho mokshah sukham bhogo yogah satyamanurmahan | Svasti humphat svadha svaha shraushat vaushat vashan namah 128 || Jnanam vijnanamanando bodhah samvitsamosamah | Eka ekaksharadhara ekaksharaparayanah || 129 || Ekagradhirekavira ekonekasvarupadhrik | Dvirupo dvibhujo dvyaksho dvirado dviparakshakah || 130 ||
অর্থ:ब्रह्माण्ड-गणना आगे बढ़ती है: वे राहु और शनि हैं, शुक्र और बृहस्पति, बुध, मङ्गल, चन्द्र और सूर्य; काल, सृष्टि, स्थिति, स्थावर-जङ्गम विश्व; भूमि, जल, अग्नि, वायु, आकाश, अहङ्कार, प्रकृति और पुरुष; ब्रह्मा, विष्णु, शिव, रुद्र, ईश, शक्ति, सदाशिव; देवगण, पितर, सिद्ध, यक्ष, राक्षस, किन्नर, विद्याधर, भूत, मनुष्य, पशु, पक्षी; समुद्र, नदियाँ, पर्वत, भूत-भविष्य और भव के उद्भव। वे ज्ञान का हर मार्ग हैं: सांख्य, पातञ्जल योग, पुराण, श्रुति, स्मृति, वेदाङ्ग, सदाचार, मीमांसा, न्याय का विस्तार, आयुर्वेद, धनुर्वेद, गान्धर्व, काव्य-नाटक, और हर शासन — वैखानस, भागवत, मानुष, पाञ्चरात्र, शैव, पाशुपत, कालामुख, भैरव, शाक्त, वैनायक, सौर और जैन-आर्हत संहिता। वे सत्-असत्, व्यक्त-अव्यक्त, सचेतन-अचेतन, बन्ध और मोक्ष, सुख, भोग, योग, सत्य, अणु और महान हैं; स्वस्ति, हुम्, फट्, स्वधा, स्वाहा, श्रौषट्, वौषट्, वषट् और नमः — ये यज्ञ-घोष भी वही हैं; ज्ञान, विज्ञान, आनन्द, बोध, संवित्। और फिर संख्या-नाम आरम्भ होते हैं: एक, एकाक्षर के आधार, एकाग्रधी, एकवीर — एक होकर अनेक रूप धारण करने वाले; और द्वि: द्विरूप, द्विभुज, द्व्यक्ष, द्विरद, द्वीप-रक्षक।
দ্বৈমাতুরো দ্বিবদনো দ্বন্দ্বহীনো দ্বযাতিগঃ । ত্রিধামা ত্রিকরস্ত্রেতা ত্রিবর্গফলদাযকঃ ॥ 131 ॥ ত্রিগুণাত্মা ত্রিলোকাদিস্ত্রিশক্তীশস্ত্রিলোচনঃ । চতুর্বিধবচোবৃত্তিপরিবৃত্তিপ্রবর্তকঃ ॥ 132 ॥ চতুর্বাহুশ্চতুর্দন্তশ্চতুরাত্মা চতুর্ভুজঃ । চতুর্বিধোপাযমযশ্চতুর্বর্ণাশ্রমাশ্রযঃ 133 ॥ চতুর্থীপূজনপ্রীতশ্চতুর্থীতিথিসম্ভবঃ ॥ পঞ্চাক্ষরাত্মা পঞ্চাত্মা পঞ্চাস্যঃ পঞ্চকৃত্তমঃ ॥ 134 ॥ পঞ্চাধারঃ পঞ্চবর্ণঃ পঞ্চাক্ষরপরাযণঃ । পঞ্চতালঃ পঞ্চকরঃ পঞ্চপ্রণবমাতৃকঃ ॥ 135 ॥ পঞ্চব্রহ্মমযস্ফূর্তিঃ পঞ্চাবরণবারিতঃ । পঞ্চভক্ষপ্রিযঃ পঞ্চবাণঃ পঞ্চশিখাত্মকঃ ॥ 136 ॥ ষট্কোণপীঠঃ ষট্চক্রধামা ষড্গ্রন্থিভেদকঃ । ষডঙ্গধ্বান্তবিধ্বংসী ষডঙ্গুলমহাহ্রদঃ ॥ 137 ॥ ষণ্মুখঃ ষণ্মুখভ্রাতা ষট্শক্তিপরিবারিতঃ । ষড্বৈরিবর্গবিধ্বংসী ষডূর্মিভযভঞ্জনঃ ॥ 138 ॥ ষট্তর্কদূরঃ ষট্কর্মা ষড্গুণঃ ষড্রসাশ্রযঃ । সপ্তপাতালচরণঃ সপ্তদ্বীপোরুমণ্ডলঃ ॥ 139 ॥ সপ্তস্বর্লোকমুকুটঃ সপ্তসপ্তিবরপ্রদঃ । সপ্তাঙ্গরাজ্যসুখদঃ সপ্তর্ষিগণবন্দিতঃ ॥ 140 ॥
Dvaimaturo dvivadano dvandvahino dvayatigah | Tridhama trikarastreta trivargaphaladayakah || 131 || Trigunatma trilokadistrishaktishastrilochanah | Chaturvidhavachovrittiparivrittipravartakah || 132 || Chaturbahushchaturdantashchaturatma chaturbhujah | Chaturvidhopayamayashchaturvarnashramashrayah 133 || Chaturthipujanapritashchaturthitithisambhavah || Panchaksharatma panchatma panchasyah panchakrittamah || 134 || Panchadharah panchavarnah panchaksharaparayanah | Panchatalah panchakarah panchapranavamatrikah || 135 || Panchabrahmamayasphurtih panchavaranavaritah | Panchabhakshapriyah panchabanah panchashikhatmakah || 136 || Shatkonapithah shatchakradhama shadgranthibhedakah | Shadangadhvantavidhvamsi shadangulamahahradah || 137 || Shanmukhah shanmukhabhrata shatshaktiparivaritah | Shadvairivargavidhvamsi shadurmibhayabhanjanah || 138 || Shattarkadurah shatkarma shadgunah shadrasashrayah | Saptapatalacharanah saptadviporumandalah || 139 || Saptasvarlokamukutah saptasaptivarapradah | Saptangarajyasukhadah saptarshiganavanditah || 140 ||
অর্থ:संख्या-नाम चढ़ते जाते हैं: दो से वे द्वैमातुर (दो माताओं के पुत्र), द्विवदन, फिर भी द्वन्द्वहीन और द्वैत से परे; तीन से त्रिधामा, त्रिकर, त्रेता, त्रिवर्ग-फलदायक, त्रिगुणात्मा, त्रिलोक के आदि, त्रिशक्तियों के ईश, त्रिलोचन; चार से चारों वाणी-वृत्तियों के प्रवर्तक, चतुर्बाहु, चतुर्दन्त, चतुरात्मा, चार उपायों के मय, चार वर्ण-आश्रमों के आश्रय, चतुर्थी-पूजन से प्रीत और चतुर्थी तिथि में प्रकट। पाँच से पञ्चाक्षर के आत्मा, पञ्चात्मा, पञ्चास्य, पञ्चकृत्तम, पञ्चाधार, पञ्चवर्ण, पञ्चाक्षर-परायण, पञ्चताल, पञ्चकर, पाँच प्रणवों की मातृका, पञ्चब्रह्ममय स्फूर्ति, पञ्चावरण से घिरे, पञ्चभक्ष-प्रिय, पञ्चबाण, पञ्चशिखात्मक। छह से षट्कोण-पीठ, षट्चक्र-धाम, षड्ग्रन्थि-भेदक, षडङ्ग-अन्धकार के विध्वंसी, षण्मुख (कार्तिकेय) के भ्राता, षट्शक्तियों से घिरे, छह अन्तःशत्रुओं के विध्वंसी, षडूर्मि-भय के भञ्जक, षट्तर्कों से दूर, षट्कर्मा, षड्गुण, षड्रसों के आश्रय। सात से वे सप्त पातालों में चरण और सप्त द्वीपों का विशाल मण्डल रखते हैं, सप्त स्वर्लोक उनका मुकुट है, सप्ताश्व सूर्य को वर देने वाले, सप्ताङ्ग राज्य का सुख देने वाले, सप्तर्षि-गण से वन्दित।
সপ্তচ্ছন্দোনিধিঃ সপ্তহোত্রঃ সপ্তস্বরাশ্রযঃ । সপ্তাব্ধিকেলিকাসারঃ সপ্তমাতৃনিষেবিতঃ ॥ 141 ॥ সপ্তচ্ছন্দো মোদমদঃ সপ্তচ্ছন্দো মখপ্রভুঃ । অষ্টমূর্তির্ধ্যেযমূর্তিরষ্টপ্রকৃতিকারণম্ ॥ 142 ॥ অষ্টাঙ্গযোগফলভৃদষ্টপত্রাম্বুজাসনঃ । অষ্টশক্তিসমানশ্রীরষ্টৈশ্বর্যপ্রবর্ধনঃ ॥ 143 ॥ অষ্টপীঠোপপীঠশ্রীরষ্টমাতৃসমাবৃতঃ । অষ্টভৈরবসেব্যোঽষ্টবসুবন্দ্যোঽষ্টমূর্তিভৃত্ ॥ 144 ॥ অষ্টচক্রস্ফুরন্মূর্তিরষ্টদ্রব্যহবিঃপ্রিযঃ । অষ্টশ্রীরষ্টসামশ্রীরষ্টৈশ্বর্যপ্রদাযকঃ । নবনাগাসনাধ্যাসী নবনিধ্যনুশাসিতঃ ॥ 145 ॥ নবদ্বারপুরাবৃত্তো নবদ্বারনিকেতনঃ । নবনাথমহানাথো নবনাগবিভূষিতঃ ॥ 146 ॥ নবনারাযণস্তুল্যো নবদুর্গানিষেবিতঃ । নবরত্নবিচিত্রাঙ্গো নবশক্তিশিরোদ্ধৃতঃ ॥ 147 ॥ দশাত্মকো দশভুজো দশদিক্পতিবন্দিতঃ । দশাধ্যাযো দশপ্রাণো দশেন্দ্রিযনিযামকঃ ॥ 148 ॥ দশাক্ষরমহামন্ত্রো দশাশাব্যাপিবিগ্রহঃ । একাদশমহারুদ্রৈঃস্তুতশ্চৈকাদশাক্ষরঃ ॥ 149 ॥ দ্বাদশদ্বিদশাষ্টাদিদোর্দণ্ডাস্ত্রনিকেতনঃ । ত্রযোদশভিদাভিন্নো বিশ্বেদেবাধিদৈবতম্ ॥ 150 ॥
Saptachchhandonidhih saptahotrah saptasvarashrayah | Saptabdhikelikasarah saptamatrinishevitah || 141 || Saptachchhando modamadah saptachchhando makhaprabhuh | Ashtamurtirdhyeyamurtirashtaprakritikaranam || 142 || Ashtangayogaphalabhridashtapatrambujasanah | Ashtashaktisamanashrirashtaishvaryapravardhanah || 143 || Ashtapithopapithashrirashtamatrisamavritah | Ashtabhairavasevyoshtavasuvandyoshtamurtibhrit || 144 || Ashtachakrasphuranmurtirashtadravyahavihpriyah | Ashtashrirashtasamashrirashtaishvaryapradayakah | Navanagasanadhyasi navanidhyanushasitah || 145 || Navadvarapuravritto navadvaraniketanah | Navanathamahanatho navanagavibhushitah || 146 || Navanarayanastulyo navadurganishevitah | Navaratnavichitrango navashaktishiroddhritah || 147 || Dashatmako dashabhujo dashadikpativanditah | Dashadhyayo dashaprano dashendriyaniyamakah || 148 || Dashaksharamahamantro dashashavyapivigrahah | Ekadashamaharudraihstutashchaikadashaksharah || 149 || Dvadashadvidashashtadidordandastraniketanah | Trayodashabhidabhinno vishvedevadhidaivatam || 150 ||
অর্থ:वे सप्त छन्दों के निधि, सप्त होत्र, सप्त स्वरों के आश्रय, सप्त सागरों के क्रीड़ा-सरोवर, सप्त मातृकाओं से सेवित हैं। आठ से अष्टमूर्ति, ध्येयमूर्ति, अष्ट प्रकृतियों के कारण, अष्टाङ्ग योग का फल देने वाले, अष्टदल कमल पर आसीन, अष्ट शक्तियों के समान श्री वाले, अष्ट ऐश्वर्यों के प्रवर्धक, अष्ट पीठ-उपपीठों की श्री, अष्ट मातृकाओं से आवृत, अष्ट भैरवों से सेव्य, अष्ट वसुओं से वन्द्य, अष्टमूर्तिधारी, अष्ट चक्रों में स्फुरित, अष्ट द्रव्यों की हवि के प्रिय, अष्ट ऐश्वर्यों के दाता। नौ से नवनागों के आसन पर विराजमान, नवनिधियों के अनुशासक, नवद्वार-पुर से घिरे और उसी में निवास, नवनाथों के महानाथ, नवनागों से विभूषित, नवनारायण-तुल्य, नवदुर्गाओं से सेवित, नवरत्नों से विचित्र अङ्ग, नवशक्तियों से शिरोधृत। दस से दशात्मक, दशभुज, दश दिक्पालों से वन्दित, दश प्राण, दशेन्द्रिय-नियामक, दशाक्षर महामन्त्र, दशों दिशाओं में व्यापी विग्रह। ग्यारह से एकादश महारुद्रों से स्तुत, एकादशाक्षर; बारह से द्वादश-द्विदश-अष्ट भुजदण्डों के अस्त्र-निकेतन; तेरह से त्रयोदश भेदों में भिन्न, विश्वेदेवों के अधिदैवत।
চতুর্দশেন্দ্রবরদশ্চতুর্দশমনুপ্রভুঃ । চতুর্দশাদ্যবিদ্যাঢ্যশ্চতুর্দশজগত্পতিঃ ॥ 151 ॥ সামপঞ্চদশঃ পঞ্চদশীশীতাংশুনির্মলঃ । তিথিপঞ্চদশাকারস্তিথ্যা পঞ্চদশার্চিতঃ ॥ 152 ॥ ষোডশাধারনিলযঃ ষোডশস্বরমাতৃকঃ । ষোডশান্তপদাবাসঃ ষোডশেন্দুকলাত্মকঃ ॥ 153 ॥ কলাসপ্তদশী সপ্তদশসপ্তদশাক্ষরঃ । অষ্টাদশদ্বীপপতিরষ্টাদশপুরাণকৃত্ ॥ 154 ॥ অষ্টাদশৌষধীসৃষ্টিরষ্টাদশবিধিঃ স্মৃতঃ । অষ্টাদশলিপিব্যষ্টিসমষ্টিজ্ঞানকোবিদঃ ॥ 155 ॥ অষ্টাদশান্নসম্পত্তিরষ্টাদশবিজাতিকৃত্ । একবিংশঃ পুমানেকবিংশত্যঙ্গুলিপল্লবঃ ॥ 156 ॥ চতুর্বিংশতিতত্ত্বাত্মা পঞ্চবিংশাখ্যপূরুষঃ । সপ্তবিংশতিতারেশঃ সপ্তবিংশতিযোগকৃত্ ॥ 157 ॥ দ্বাত্রিংশদ্ভৈরবাধীশশ্চতুস্ত্রিংশন্মহাহ্রদঃ । ষট্ত্রিংশত্তত্ত্বসম্ভূতিরষ্টত্রিংশত্কলাত্মকঃ ॥ 158 ॥ পঞ্চাশদ্বিষ্ণুশক্তীশঃ পঞ্চাশন্মাতৃকালযঃ । দ্বিপঞ্চাশদ্বপুঃশ্রেণীত্রিষষ্ট্যক্ষরসংশ্রযঃ । পঞ্চাশদক্ষরশ্রেণীপঞ্চাশদ্রুদ্রবিগ্রহঃ ॥ 159 ॥ চতুঃষষ্টিমহাসিদ্ধিযোগিনীবৃন্দবন্দিতঃ । নমদেকোনপঞ্চাশন্মরুদ্বর্গনিরর্গলঃ ॥ 160 ॥
Chaturdashendravaradashchaturdashamanuprabhuh | Chaturdashadyavidyadhyashchaturdashajagatpatih || 151 || Samapanchadashah panchadashishitamshunirmalah | Tithipanchadashakarastithya panchadasharchitah || 152 || Shodashadharanilayah shodashasvaramatrikah | Shodashantapadavasah shodashendukalatmakah || 153 || Kalasaptadashi saptadashasaptadashaksharah | Ashtadashadvipapatirashtadashapuranakrit || 154 || Ashtadashaushadhisrishtirashtadashavidhih smritah | Ashtadashalipivyashtisamashtijnanakovidah || 155 || Ashtadashannasampattirashtadashavijatikrit | Ekavimshah pumanekavimshatyangulipallavah || 156 || Chaturvimshatitattvatma panchavimshakhyapurushah | Saptavimshatitareshah saptavimshatiyogakrit || 157 || Dvatrimshadbhairavadhishashchatustrimshanmahahradah | Shattrimshattattvasambhutirashtatrimshatkalatmakah || 158 || Panchashadvishnushaktishah panchashanmatrikalayah | Dvipanchashadvapuhshrenitrishashtyaksharasamshrayah | Panchashadaksharashrenipanchashadrudravigrahah || 159 || Chatuhshashtimahasiddhiyoginivrindavanditah | Namadekonapanchashanmarudvarganirargalah || 160 ||
অর্থ:चौदह से वे चौदह इन्द्रों के वरदाता, चौदह मनुओं के प्रभु, चौदह विद्याओं से आढ्य, चौदह भुवनों के पति हैं। पन्द्रह से साम-पञ्चदश, पूर्णिमा के शीतांशु-से निर्मल, पन्द्रह तिथियों के आकार, पञ्चदशी को पूजित। सोलह से षोडश आधारों के निलय, षोडश स्वरों की मातृका, षोडशान्त पद में वास, चन्द्रमा की सोलह कलाओं के आत्मा। सत्रह से सप्तदशी कला और सप्तदशाक्षर। अठारह से अठारह द्वीपों के पति, अठारह पुराणों के कर्ता, अठारह ओषधियों की सृष्टि, अठारह विधियों में स्मृत, अठारह लिपियों की व्यष्टि-समष्टि के ज्ञाता, अठारह अन्नों की सम्पत्ति, अठारह जातियों के कर्ता। इक्कीस से एकविंश पुरुष, इक्कीस अङ्गुलि-पल्लव; चौबीस तत्त्वों के आत्मा, पच्चीसवें पुरुष; सत्ताईस नक्षत्रों के ईश, सत्ताईस योगों के कर्ता; बत्तीस भैरवों के अधीश, चौंतीस के महाह्रद; छत्तीस तत्त्वों से सम्भूत, अड़तीस कलाओं के आत्मा; पचास विष्णु-शक्तियों के ईश, पचास मातृकाओं के आलय, बावन की वपुःश्रेणी, त्रेसठ अक्षरों के संश्रय, पचास रुद्रों के विग्रह; चौंसठ महासिद्धि-योगिनियों से वन्दित, नमन करते उनचास मरुतों के अवरोध-रहित स्वामी।
চতুঃষষ্ট্যর্থনির্ণেতা চতুঃষষ্টিকলানিধিঃ । অষ্টষষ্টিমহাতীর্থক্ষেত্রভৈরববন্দিতঃ ॥ 161 ॥ চতুর্নবতিমন্ত্রাত্মা ষণ্ণবত্যধিকপ্রভুঃ । শতানন্দঃ শতধৃতিঃ শতপত্রাযতেক্ষণঃ ॥ 162 ॥ শতানীকঃ শতমখঃ শতধারাবরাযুধঃ । সহস্রপত্রনিলযঃ সহস্রফণিভূষণঃ ॥ 163 ॥ সহস্রশীর্ষা পুরুষঃ সহস্রাক্ষঃ সহস্রপাত্ । সহস্রনামসংস্তুত্যঃ সহস্রাক্ষবলাপহঃ ॥ 164 ॥ দশসাহস্রফণিভৃত্ফণিরাজকৃতাসনঃ । অষ্টাশীতিসহস্রাদ্যমহর্ষিস্তোত্রপাঠিতঃ ॥ 165 ॥ লক্ষাধারঃ প্রিযাধারো লক্ষাধারমনোমযঃ । চতুর্লক্ষজপপ্রীতশ্চতুর্লক্ষপ্রকাশকঃ ॥ 166 ॥ চতুরশীতিলক্ষাণাং জীবানাং দেহসংস্থিতঃ । কোটিসূর্যপ্রতীকাশঃ কোটিচন্দ্রাংশুনির্মলঃ ॥ 167 ॥ শিবোদ্ভবাদ্যষ্টকোটিবৈনাযকধুরন্ধরঃ । সপ্তকোটিমহামন্ত্রমন্ত্রিতাবযবদ্যুতিঃ ॥ 168 ॥ ত্রযস্ত্রিংশত্কোটিসুরশ্রেণীপ্রণতপাদুকঃ । অনন্তদেবতাসেব্যো হ্যনন্তশুভদাযকঃ ॥ 169 ॥ অনন্তনামানন্তশ্রীরনন্তোঽনন্তসৌখ্যদঃ । অনন্তশক্তিসহিতো হ্যনন্তমুনিসংস্তুতঃ ॥ 170 ॥
Chatuhshashtyarthanirneta chatuhshashtikalanidhih | Ashtashashtimahatirthakshetrabhairavavanditah || 161 || Chaturnavatimantratma shannavatyadhikaprabhuh | Shatanandah shatadhritih shatapatrayatekshanah || 162 || Shatanikah shatamakhah shatadharavarayudhah | Sahasrapatranilayah sahasraphanibhushanah || 163 || Sahasrashirsha purushah sahasrakshah sahasrapat | Sahasranamasamstutyah sahasrakshabalapahah || 164 || Dashasahasraphanibhritphanirajakritasanah | Ashtashitisahasradyamaharshistotrapathitah || 165 || Lakshadharah priyadharo lakshadharamanomayah | Chaturlakshajapapritashchaturlakshaprakashakah || 166 || Chaturashitilakshanam jivanam dehasamsthitah | Kotisuryapratikashah kotichandramshunirmalah || 167 || Shivodbhavadyashtakotivainayakadhurandharah | Saptakotimahamantramantritavayavadyutih || 168 || Trayastrimshatkotisurashrenipranatapadukah | Anantadevatasevyo hyanantashubhadayakah || 169 || Anantanamanantashriranantonantasaukhyadah | Anantashaktisahito hyanantamunisamstutah || 170 ||
অর্থ:वे चौंसठ अर्थों के निर्णेता और चौंसठ कलाओं के निधि हैं, अड़सठ महातीर्थों के क्षेत्र-भैरवों से वन्दित, चौरानबे मन्त्रों के आत्मा, छियानबे से अधिक के प्रभु। सौ से शतानन्द, शतधृति (ब्रह्मा), शतदल-से दीर्घ नेत्र, शतानीक, शतमख (इन्द्र), शतधारा वाले श्रेष्ठ आयुध। सहस्र से वे सहस्रदल कमल के निवासी, सहस्र फणों वाले सर्पों से विभूषित, और स्वयं पुरुषसूक्त के पुरुष हैं — सहस्रशीर्षा, सहस्राक्ष, सहस्रपात् — सहस्र नामों से संस्तुत्य, सहस्राक्ष इन्द्र का बल हरने वाले। दस सहस्र फण धारण करते हैं, फणिराज के आसन पर विराजते हैं; अट्ठासी हजार आदि महर्षि उनका स्तोत्र-पाठ करते हैं। वे लक्ष के आधार हैं, चार लाख जप से प्रसन्न, चौरासी लाख योनियों के जीवों की देह में स्थित। कोटि सूर्यों के समान तेजस्वी, कोटि चन्द्र-किरणों-से निर्मल, शिव से उद्भूत आठ कोटि विनायकों के धुरन्धर, सात कोटि महामन्त्रों से मन्त्रित अवयवों की द्युति वाले, तैंतीस कोटि देवों की श्रेणी से प्रणत पादुका वाले — अनन्त देवताओं से सेव्य, अनन्त शुभ के दाता: अनन्त नाम, अनन्त श्री, अनन्त, अनन्त सौख्यद, अनन्त शक्ति सहित, अनन्त मुनियों से संस्तुत।
ইতি বৈনাযকং নাম্নাং সহস্রমিদমীরিতম্ । ইদং ব্রাহ্মে মুহূর্তে যঃ পঠতি প্রত্যহং নরঃ ॥ 171 ॥ করস্থং তস্য সকলমৈহিকামুষ্মিকং সুখম্ । আযুরারোগ্যমৈশ্বর্যং ধৈর্যং শৌর্যং বলং যশঃ ॥ 172 ॥ মেধা প্রজ্ঞা ধৃতিঃ কান্তিঃ সৌভাগ্যমভিরূপতা । সত্যং দযা ক্ষমা শান্তির্দাক্ষিণ্যং ধর্মশীলতা ॥ 173 ॥ জগত্সংবননং বিশ্বসংবাদো বেদপাটবম্ । সভাপাণ্ডিত্যমৌদার্যং গাম্ভীর্যং ব্রহ্মবর্চসম্ ॥ 174 ॥ ওজস্তেজঃ কুলং শীলং প্রতাপো বীর্যমার্যতা । জ্ঞানং বিজ্ঞানমাস্তিক্যং স্থৈর্যং বিশ্বাসতা তথা ॥ 175 ॥ ধনধান্যাদিবৃদ্ধিশ্চ সকৃদস্য জপাদ্ভবেত্ । বশ্যং চতুর্বিধং বিশ্বং জপাদস্য প্রজাযতে ॥ 176 ॥ রাজ্ঞো রাজকলত্রস্য রাজপুত্রস্য মন্ত্রিণঃ । জপ্যতে যস্য বশ্যার্থে স দাসস্তস্য জাযতে ॥ 177 ॥ ধর্মার্থকামমোক্ষাণামনাযাসেন সাধনম্ । শাকিনীডাকিনীরক্ষোযক্ষগ্রহভযাপহম্ ॥ 178 ॥ সাম্রাজ্যসুখদং সর্বসপত্নমদমর্দনম্ । সমস্তকলহধ্বংসি দগ্ধবীজপ্ররোহণম্ ॥ 179 ॥ দুঃস্বপ্নশমনং ক্রুদ্ধস্বামিচিত্তপ্রসাদনম্ । ষড্বর্গাষ্টমহাসিদ্ধিত্রিকালজ্ঞানকারণম্ ॥ 180 ॥
Iti vainayakam namnam sahasramidamiritam | Idam brahme muhurte yah pathati pratyaham narah || 171 || Karastham tasya sakalamaihikamushmikam sukham | Ayurarogyamaishvaryam dhairyam shauryam balam yashah || 172 || Medha prajna dhritih kantih saubhagyamabhirupata | Satyam daya kshama shantirdakshinyam dharmashilata || 173 || Jagatsamvananam vishvasamvado vedapatavam | Sabhapandityamaudaryam gambhiryam brahmavarchasam || 174 || Ojastejah kulam shilam pratapo viryamaryata | Jnanam vijnanamastikyam sthairyam vishvasata tatha || 175 || Dhanadhanyadivriddhishcha sakridasya japadbhavet | Vashyam chaturvidham vishvam japadasya prajayate || 176 || Rajno rajakalatrasya rajaputrasya mantrinah | Japyate yasya vashyarthe sa dasastasya jayate || 177 || Dharmarthakamamokshanamanayasena sadhanam | Shakinidakinirakshoyakshagrahabhayapaham || 178 || Samrajyasukhadam sarvasapatnamadamardanam | Samastakalahadhvamsi dagdhabijaprarohanam || 179 || Duhsvapnashamanam kruddhasvamichittaprasadanam | Shadvargashtamahasiddhitrikalajnanakaranam || 180 ||
অর্থ:यहाँ फलश्रुति आरम्भ होती है: 'इस प्रकार विनायक के सहस्र नाम कहे गए। जो मनुष्य प्रतिदिन ब्राह्म-मुहूर्त में इनका पाठ करता है, उसके हाथ में इहलोक-परलोक का सम्पूर्ण सुख आ जाता है': आयु, आरोग्य, ऐश्वर्य, धैर्य, शौर्य, बल, यश, मेधा, प्रज्ञा, धृति, कान्ति, सौभाग्य, सुन्दरता, सत्य, दया, क्षमा, शान्ति, दाक्षिण्य, धर्मशीलता, जगत का वशीकरण, विश्व से संवाद, वेद-पाटव, सभा-पाण्डित्य, औदार्य, गाम्भीर्य और ब्रह्मवर्चस। एक बार के जप से भी धन-धान्य की वृद्धि होती है और चारों प्रकार का विश्व अनुकूल हो जाता है; राजा, राजपत्नी, राजपुत्र और मन्त्री वश में आते हैं। यह धर्म-अर्थ-काम-मोक्ष का अनायास साधन है; शाकिनी-डाकिनी-राक्षस-यक्ष-ग्रहों का भय हरता है; साम्राज्य-सुख देता है, समस्त शत्रुओं का मद मर्दन करता है, सब कलह नष्ट करता है, जले हुए बीजों को भी अंकुरित करता है; दुःस्वप्न शमन करता है, क्रुद्ध स्वामी का चित्त प्रसन्न करता है; षड्वर्ग, अष्ट महासिद्धियाँ और त्रिकाल-ज्ञान देता है।
পরকৃত্যপ্রশমনং পরচক্রপ্রমর্দনম্ । সঙ্গ্রামমার্গে সবেষামিদমেকং জযাবহম্ ॥ 181 ॥ সর্ববন্ধ্যত্বদোষঘ্নং গর্ভরক্ষৈককারণম্ । পঠ্যতে প্রত্যহং যত্র স্তোত্রং গণপতেরিদম্ ॥ 182 ॥ দেশে তত্র ন দুর্ভিক্ষমীতযো দুরিতানি চ । ন তদ্গেহং জহাতি শ্রীর্যত্রাযং জপ্যতে স্তবঃ ॥ 183 ॥ ক্ষযকুষ্ঠপ্রমেহার্শভগন্দরবিষূচিকাঃ । গুল্মং প্লীহানমশমানমতিসারং মহোদরম্ ॥ 184 ॥ কাসং শ্বাসমুদাবর্তং শূলং শোফামযোদরম্ । শিরোরোগং বমিং হিক্কাং গণ্ডমালামরোচকম্ ॥ 185 ॥ বাতপিত্তকফদ্বন্দ্বত্রিদোষজনিতজ্বরম্ । আগন্তুবিষমং শীতমুষ্ণং চৈকাহিকাদিকম্ ॥ 186 ॥ ইত্যাদ্যুক্তমনুক্তং বা রোগদোষাদিসম্ভবম্ । সর্বং প্রশমযত্যাশু স্তোত্রস্যাস্য সকৃজ্জপঃ ॥ 187 ॥ প্রাপ্যতেঽস্য জপাত্সিদ্ধিঃ স্ত্রীশূদ্রৈঃ পতিতৈরপি । সহস্রনামমন্ত্রোঽযং জপিতব্যঃ শুভাপ্তযে ॥ 188 ॥ মহাগণপতেঃ স্তোত্রং সকামঃ প্রজপন্নিদম্ । ইচ্ছযা সকলান্ ভোগানুপভুজ্যেহ পার্থিবান্ ॥ 189 ॥ মনোরথফলৈর্দিব্যৈর্ব্যোমযানৈর্মনোরমৈঃ । চন্দ্রেন্দ্রভাস্করোপেন্দ্রব্রহ্মশর্বাদিসদ্মসু ॥ 190 ॥
Parakrityaprashamanam parachakrapramardanam | Sangramamarge saveshamidamekam jayavaham || 181 || Sarvavandhyatvadoshaghnam garbharakshaikakaranam | Pathyate pratyaham yatra stotram ganapateridam || 182 || Deshe tatra na durbhikshamitayo duritani cha | Na tadgeham jahati shriryatrayam japyate stavah || 183 || Kshayakushthaprameharshabhagandaravishuchikah | Gulmam plihanamashamanamatisaram mahodaram || 184 || Kasam shvasamudavartam shulam shophamayodaram | Shirorogam vamim hikkam gandamalamarochakam || 185 || Vatapittakaphadvandvatridoshajanitajvaram | Agantuvishamam shitamushnam chaikahikadikam || 186 || Ityadyuktamanuktam va rogadoshadisambhavam | Sarvam prashamayatyashu stotrasyasya sakrijjapah || 187 || Prapyatesya japatsiddhih strishudraih patitairapi | Sahasranamamantroyam japitavyah shubhaptaye || 188 || Mahaganapateh stotram sakamah prajapannidam | Ichchhaya sakalan bhoganupabhujyeha parthivan || 189 || Manorathaphalairdivyairvyomayanairmanoramaih | Chandrendrabhaskaropendrabrahmasharvadisadmasu || 190 ||
অর্থ:फल आगे कहे जाते हैं: यह पर-कृत्य (अभिचार) शान्त करता है, शत्रु-चक्र को कुचलता है; युद्ध-मार्ग में यह अकेला ही विजय दिलाता है। सब प्रकार के वन्ध्यत्व-दोष नष्ट करता है और गर्भ-रक्षा का एकमात्र कारण है। जिस देश में गणपति का यह स्तोत्र प्रतिदिन पढ़ा जाता है, वहाँ दुर्भिक्ष, ईतियाँ और दुरित नहीं होते; जहाँ यह स्तव जपा जाता है, उस घर को लक्ष्मी कभी नहीं छोड़तीं। यह रोगों की पूरी सूची हरता है — क्षय, कुष्ठ, प्रमेह, अर्श, भगन्दर, विषूचिका, गुल्म, प्लीहा, पथरी, अतिसार, महोदर, कास, श्वास, उदावर्त, शूल, शोथ, शिरोरोग, वमन, हिचकी, गण्डमाला, अरुचि, वात-पित्त-कफ और त्रिदोष के ज्वर, आगन्तुक और विषम ज्वर, शीत-उष्ण, एकाहिक आदि — कहे और अनकहे सब रोग-दोष इस स्तोत्र का एक जप शीघ्र शान्त कर देता है। इसकी सिद्धि सबके लिए खुली है — स्त्री, शूद्र और पतित भी इसके जप से सिद्धि पाते हैं। सकाम होकर जपने वाला इच्छानुसार सब पार्थिव भोग भोगकर दिव्य मनोरम विमानों से चन्द्र, इन्द्र, सूर्य, उपेन्द्र, ब्रह्मा और शर्व के लोकों में विहार करता है।
কামরূপঃ কামগতিঃ কামদঃ কামদেশ্বরঃ । ভুক্ত্বা যথেপ্সিতান্ভোগানভীষ্টৈঃ সহ বন্ধুভিঃ ॥ 191 ॥ গণেশানুচরো ভূত্বা গণো গণপতিপ্রিযঃ । নন্দীশ্বরাদিসানন্দৈর্নন্দিতঃ সকলৈর্গণৈঃ ॥ 192 ॥ শিবাভ্যাং কৃপযা পুত্রনির্বিশেষং চ লালিতঃ । শিবভক্তঃ পূর্ণকামো গণেশ্বরবরাত্পুনঃ ॥ 193 ॥ জাতিস্মরো ধর্মপরঃ সার্বভৌমোঽভিজাযতে । নিষ্কামস্তু জপন্নিত্যং ভক্ত্যা বিঘ্নেশতত্পরঃ ॥ 194 ॥ যোগসিদ্ধিং পরাং প্রাপ্য জ্ঞানবৈরাগ্যসংযুতঃ । নিরন্তরে নিরাবাধে পরমানন্দসঞ্জ্ঞিতে ॥ 195 ॥ বিশ্বোত্তীর্ণে পরে পূর্ণে পুনরাবৃত্তিবর্জিতে । লীনো বৈনাযকে ধাম্নি রমতে নিত্যনির্বৃতে ॥ 196 ॥ যো নামভির্হুতৈর্দত্তৈঃ পূজযেদর্চযেএন্নরঃ । রাজানো বশ্যতাং যান্তি রিপবো যান্তি দাসতাম্ ॥ 197 ॥ তস্য সিধ্যন্তি মন্ত্রাণাং দুর্লভাশ্চেষ্টসিদ্ধযঃ । মূলমন্ত্রাদপি স্তোত্রমিদং প্রিযতমং মম ॥ 198 ॥ নভস্যে মাসি শুক্লাযাং চতুর্থ্যাং মম জন্মনি । দূর্বাভির্নামভিঃ পূজাং তর্পণং বিধিবচ্চরেত্ ॥ 199 ॥ অষ্টদ্রব্যৈর্বিশেষেণ কুর্যাদ্ভক্তিসুসংযুতঃ । তস্যেপ্সিতং ধনং ধান্যমৈশ্বর্যং বিজযো যশঃ ॥ 200 ॥
Kamarupah kamagatih kamadah kamadeshvarah | Bhuktva yathepsitanbhoganabhishtaih saha bandhubhih || 191 || Ganeshanucharo bhutva gano ganapatipriyah | Nandishvaradisanandairnanditah sakalairganaih || 192 || Shivabhyam kripaya putranirvishesham cha lalitah | Shivabhaktah purnakamo ganeshvaravaratpunah || 193 || Jatismaro dharmaparah sarvabhaumobhijayate | Nishkamastu japannityam bhaktya vighneshatatparah || 194 || Yogasiddhim param prapya jnanavairagyasamyutah | Nirantare nirabadhe paramanandasanjnite || 195 || Vishvottirne pare purne punaravrittivarjite | Lino vainayake dhamni ramate nityanirvrite || 196 || Yo namabhirhutairdattaih pujayedarchayeennarah | Rajano vashyatam yanti ripavo yanti dasatam || 197 || Tasya sidhyanti mantranam durlabhashcheshtasiddhayah | Mulamantradapi stotramidam priyatamam mama || 198 || Nabhasye masi shuklayam chaturthyam mama janmani | Durvabhirnamabhih pujam tarpanam vidhivachcharet || 199 || Ashtadravyairvisheshena kuryadbhaktisusamyutah | Tasyepsitam dhanam dhanyamaishvaryam vijayo yashah || 200 ||
অর্থ:कामरूप और कामगति होकर, इष्ट बन्धुओं सहित यथेच्छ भोग भोगकर, पाठक गणेश का अनुचर बन जाता है — गणपति का प्रिय गण, नन्दीश्वर आदि समस्त गणों से आनन्दपूर्वक अभिनन्दित, और शिव-पार्वती द्वारा अपने पुत्र के समान कृपा से दुलारा हुआ। पूर्णकाम शिवभक्त होकर वह गणेश्वर के वर से पुनः जातिस्मर (पूर्वजन्मों का स्मरण रखने वाला), धर्मपरायण और सार्वभौम सम्राट होता है। और जो निष्काम होकर भक्ति से नित्य जप करता है, विघ्नेश में तत्पर — वह ज्ञान-वैराग्य से युक्त परम योगसिद्धि पाकर उस वैनायक धाम में लीन हो जाता है जो निरन्तर, निराबाध, परमानन्द नामक, विश्व से परे, पूर्ण और पुनरावृत्ति-रहित है — वहाँ नित्य तृप्त होकर रमण करता है। जो इन नामों से हवन, दान और पूजन-अर्चन करता है — राजा उसके वश में आते हैं, शत्रु दास बन जाते हैं; उसे मन्त्रों की दुर्लभ इष्ट-सिद्धियाँ प्राप्त होती हैं। भगवान कहते हैं: 'यह स्तोत्र मुझे मेरे मूलमन्त्र से भी प्रियतर है। भाद्रपद शुक्ल चतुर्थी को — मेरे जन्मदिन पर — दूर्वा और इन नामों से विधिवत् पूजा-तर्पण करे, विशेषतः अष्टद्रव्यों से भक्तिपूर्वक — तो वर्ष भर विघ्नराज उसके इष्ट अर्थ सिद्ध करेंगे; उसे धन, धान्य, ऐश्वर्य, विजय और यश निश्चित मिलेगा।'
ভবিষ্যতি ন সন্দেহঃ পুত্রপৌত্রাদিকং সুখম্ । ইদং প্রজপিতং স্তোত্রং পঠিতং শ্রাবিতং শ্রুতম্ ॥ 201 ॥ ব্যাকৃতং চর্চিতং ধ্যাতং বিমৃষ্টমভিবন্দিতম্ । ইহামুত্র চ বিশ্বেষাং বিশ্বৈশ্বর্যপ্রদাযকম্ ॥ 202 ॥ স্বচ্ছন্দচারিণাপ্যেষ যেন সন্ধার্যতে স্তবঃ । স রক্ষ্যতে শিবোদ্ভূতৈর্গণৈরধ্যষ্টকোটিভিঃ ॥ 203 ॥ লিখিতং পুস্তকস্তোত্রং মন্ত্রভূতং প্রপূজযেত্ । তত্র সর্বোত্তমা লক্ষ্মীঃ সন্নিধত্তে নিরন্তরম্ ॥ 204 ॥ দানৈরশেষৈরখিলৈর্ব্রতৈশ্চ তীর্থৈরশেষৈরখিলৈর্মখৈশ্চ । ন তত্ফলং বিন্দতি যদ্গণেশসহস্রনামস্মরণেন সদ্যঃ ॥ 205 ॥ এতন্নাম্নাং সহস্রং পঠতি দিনমণৌ প্রত্যহম্প্রোজ্জিহানে সাযং মধ্যন্দিনে বা ত্রিষবণমথবা সন্ততং বা জনো যঃ । স স্যাদৈশ্বর্যধুর্যঃ প্রভবতি বচসাং কীর্তিমুচ্চৈস্তনোতি দারিদ্র্যং হন্তি বিশ্বং বশযতি সুচিরং বর্ধতে পুত্রপৌত্রৈঃ ॥ 206 ॥ অকিঞ্চনোপ্যেকচিত্তো নিযতো নিযতাসনঃ । প্রজপংশ্চতুরো মাসান্ গণেশার্চনতত্পরঃ ॥ 207 ॥ দরিদ্রতাং সমুন্মূল্য সপ্তজন্মানুগামপি । লভতে মহতীং লক্ষ্মীমিত্যাজ্ঞা পারমেশ্বরী ॥ 208 ॥ আযুষ্যং বীতরোগং কুলমতিবিমলং সম্পদশ্চার্তিনাশঃ কীর্তির্নিত্যাবদাতা ভবতি খলু নবা কান্তিরব্যাজভব্যা । পুত্রাঃ সন্তঃ কলত্রং গুণবদভিমতং যদ্যদন্যচ্চ তত্ত - ন্নিত্যং যঃ স্তোত্রমেতত্ পঠতি গণপতেস্তস্য হস্তে সমস্তম্ ॥ 209 ॥ গণঞ্জযো গণপতির্হেরম্বো ধরণীধরঃ । মহাগণপতির্বুদ্ধিপ্রিযঃ ক্ষিপ্রপ্রসাদনঃ ॥ 210 ॥
Bhavishyati na sandehah putrapautradikam sukham | Idam prajapitam stotram pathitam shravitam shrutam || 201 || Vyakritam charchitam dhyatam vimrishtamabhivanditam | Ihamutra cha vishvesham vishvaishvaryapradayakam || 202 || Svachchhandacharinapyesha yena sandharyate stavah | Sa rakshyate shivodbhutairganairadhyashtakotibhih || 203 || Likhitam pustakastotram mantrabhutam prapujayet | Tatra sarvottama lakshmih sannidhatte nirantaram || 204 || Danairasheshairakhilairvrataishcha tirthairasheshairakhilairmakhaishcha | Na tatphalam vindati yadganeshasahasranamasmaranena sadyah || 205 || Etannamnam sahasram pathati dinamanau pratyahamprojjihane Sayam madhyandine va trishavanamathava santatam va jano yah | Sa syadaishvaryadhuryah prabhavati vachasam kirtimuchchaistanoti Daridryam hanti vishvam vashayati suchiram vardhate putrapautraih || 206 || Akinchanopyekachitto niyato niyatasanah | Prajapamshchaturo masan ganesharchanatatparah || 207 || Daridratam samunmulya saptajanmanugamapi | Labhate mahatim lakshmimityajna parameshvari || 208 || Ayushyam vitarogam kulamativimalam sampadashchartinashah Kirtirnityavadata bhavati khalu nava kantiravyajabhavya | Putrah santah kalatram gunavadabhimatam yadyadanyachcha tatta - Nnityam yah stotrametat pathati ganapatestasya haste samastam || 209 || Gananjayo ganapatirherambo dharanidharah | Mahaganapatirbuddhipriyah kshipraprasadanah || 210 ||
অর্থ:वचन पूर्ण होता है: पुत्र-पौत्रादि का सुख निःसन्देह मिलेगा। यह स्तोत्र — जपा, पढ़ा, सुनाया, सुना, व्याख्यात, चर्चित, ध्यात, विमृष्ट या अभिवन्दित — इहलोक और परलोक में सबको विश्व का ऐश्वर्य देता है। स्वच्छन्द विचरने वाला भी यदि इस स्तव को धारण करता है, तो शिव से उत्पन्न आठ कोटि गण उसकी रक्षा करते हैं। स्तोत्र की लिखित पुस्तक को मन्त्र-स्वरूप मानकर पूजे — वहाँ सर्वोत्तमा लक्ष्मी निरन्तर निवास करती हैं। समस्त दानों, व्रतों, तीर्थों और यज्ञों से भी वह फल नहीं मिलता जो गणेश-सहस्रनाम के स्मरण से तत्काल मिल जाता है। जो सूर्योदय पर, सन्ध्या या मध्याह्न में, त्रिकाल अथवा निरन्तर इन सहस्र नामों का पाठ करता है — वह ऐश्वर्य में अग्रणी और वाणी का स्वामी होता है, ऊँची कीर्ति फैलाता है, दारिद्र्य का नाश करता है, विश्व को वश में करता है और पुत्र-पौत्रों सहित चिरकाल बढ़ता है। अकिञ्चन भी — एकाग्रचित्त, नियमित, स्थिर आसन वाला — गणेश-अर्चन में तत्पर होकर चार मास जप करे, तो सात जन्मों से पीछा करती दरिद्रता को भी जड़ से उखाड़कर महती लक्ष्मी पाता है — यही परमेश्वर की आज्ञा है। नीरोग दीर्घायु, अति निर्मल कुल, सम्पदा, पीड़ा का नाश, नित्य उज्ज्वल कीर्ति, सहज नवीन कान्ति, सज्जन पुत्र, गुणवती प्रिय पत्नी — जो भी और हो, वह सब इस स्तोत्र के नित्य पाठक के हाथ में है। फिर इक्कीस नामों की माला आरम्भ होती है: गणञ्जय, गणपति, हेरम्ब, धरणीधर, महागणपति, बुद्धिप्रिय, क्षिप्रप्रसादन —
অমোঘসিদ্ধিরমৃতমন্ত্রশ্চিন্তামণির্নিধিঃ । সুমঙ্গলো বীজমাশাপূরকো বরদঃ কলঃ ॥ 211 ॥ কাশ্যপো নন্দনো বাচাসিদ্ধো ঢুণ্ঢির্বিনাযকঃ । মোদকৈরেভিরত্রৈকবিংশত্যা নামভিঃ পুমান্ ॥ 212 ॥ উপাযনং দদেদ্ভক্ত্যা মত্প্রসাদং চিকীর্ষতি । বত্সরং বিঘ্নরাজোঽস্য তথ্যমিষ্টার্থসিদ্ধযে ॥ 213 ॥ যঃ স্তৌতি মদ্গতমনা মমারাধনতত্পরঃ । স্তুতো নাম্না সহস্রেণ তেনাহং নাত্র সংশযঃ ॥ 214 ॥ নমো নমঃ সুরবরপূজিতাঙ্ঘ্রযে নমো নমো নিরুপমমঙ্গলাত্মনে । নমো নমো বিপুলদযৈকসিদ্ধযে নমো নমঃ করিকলভাননায তে ॥ 215 ॥ কিঙ্কিণীগণরচিতচরণঃ প্রকটিতগুরুমিতচারুকরণঃ । মদজললহরীকলিতকপোলঃ শমযতু দুরিতং গণপতিনাম্না ॥ 216 ॥ ॥ ইতি শ্রীগণেশপুরাণে উপাসনাখণ্ডে ঈশ্বরগণেশসংবাদে গণেশসহস্রনামস্তোত্রং নাম ষট্চত্বারিংশোধ্যাযঃ ॥
Amoghasiddhiramritamantrashchintamanirnidhih | Sumangalo bijamashapurako varadah kalah || 211 || Kashyapo nandano vachasiddho dhundhirvinayakah | Modakairebhiratraikavimshatya namabhih puman || 212 || Upayanam dadedbhaktya matprasadam chikirshati | Vatsaram vighnarajosya tathyamishtarthasiddhaye || 213 || Yah stauti madgatamana mamaradhanatatparah | Stuto namna sahasrena tenaham natra samshayah || 214 || Namo namah suravarapujitanghraye Namo namo nirupamamangalatmane | Namo namo vipuladayaikasiddhaye Namo namah karikalabhananaya te || 215 || Kinkiniganarachitacharanah Prakatitagurumitacharukaranah | Madajalalaharikalitakapolah Shamayatu duritam ganapatinamna || 216 || || Iti shriganeshapurane upasanakhande ishvaraganeshasamvade Ganeshasahasranamastotram nama shatchatvarimshodhyayah ||
অর্থ:— अमोघसिद्धि, अमृतमन्त्र, चिन्तामणि, निधि, सुमङ्गल, बीज, आशापूरक, वरद, कल, काश्यप, नन्दन, वाचासिद्ध, ढुण्ढि और विनायक। जो भक्तिपूर्वक इन इक्कीस नामों के साथ मोदकों का उपहार अर्पित करता है, मेरी प्रसन्नता चाहता हुआ — उसके इष्ट अर्थ विघ्नराज वर्ष भर में सत्य ही सिद्ध करेंगे। जो मुझमें मन लगाकर, मेरी आराधना में तत्पर होकर स्तुति करता है — इन सहस्र नामों से स्तुत होकर मैं उससे प्रसन्न होता हूँ, इसमें संशय नहीं। अन्तिम वन्दना: 'नमो नमः — देवश्रेष्ठों से पूजित चरणों वाले को; नमो नमः — अनुपम मङ्गल-स्वरूप को; नमो नमः — विपुल दया की एकमात्र सिद्धि को; नमो नमः — करि-कलभ (गज-शावक) मुख वाले तुझको। जिनके चरणों में किङ्किणियाँ बजती हैं, जिनकी सुन्दर चेष्टाएँ अपार गुरुता प्रकट करती हैं, जिनके कपोल मद-जल की लहरों से भीगे हैं — वे गणपति अपने नाम से ही समस्त पाप-दुरित शान्त करें।' इस प्रकार श्रीगणेश पुराण के उपासनाखण्ड में ईश्वर-गणेश संवाद में गणेश-सहस्रनाम-स्तोत्र नामक छियालीसवाँ अध्याय पूर्ण हुआ।
শব্দে-শব্দে অর্থ
উচ্চারণ শুনতে যেকোনো শব্দে ক্লিক করুন
गणपति सहस्रनाम स्तोत्रम् পাঠের উপকারিতা
The Ganesha Purana declares it the supreme remover of obstacles — even Shiva chanted it before conquering Tripura
Daily recitation at brahma-muhurta is said to grant health, long life, wealth, eloquence and fame
Traditionally chanted for victory in undertakings, protection of the womb, and removal of poverty
Its phalashruti promises relief from a vast catalogue of diseases and fears
Reciting it on Ganesha Chaturthi with durva grass and modakas is considered especially powerful
Open to all — the text itself says its siddhi is attainable by everyone, regardless of station
Nishkama (desireless) recitation leads to supreme yoga-siddhi and absorption in the Vainayaka abode
गणपति सहस्रनाम स्तोत्रम् পাঠের নিয়ম
Begin with a bath and a clean seat facing east. Perform the karanyasa and anganyasa as given in the text, meditate on the dhyana verse of the red-hued, elephant-faced Lord, and then recite the thousand names with an unhurried, devoted mind. Offer durva grass, red flowers and modakas if possible. The phalashruti recommends daily recitation at brahma-muhurta; on Ganesha Chaturthi, worship with the names and eight offering substances is prescribed by the text itself. If time is short, the twenty-one names listed at the end (Gananjaya, Ganapati, Heramba...) may be recited with modaka offerings.
প্রায়শ জিজ্ঞাসিত প্রশ্ন
এগুলিও পড়ুন
ॐ
সম্পূর্ণ गणपति सहस्रनाम स्तोत्रम् শ্লোকে-শ্লোকে অর্থসহ পড়ুন, অথবা আরও পবিত্র পাঠ দেখুন