પ્રશ્નોત્તરરત્નમાલિકા
प्रश्नोत्तररत्नमालिका in Gujarati · ગુજરાતી
તમારી ભાષા/લિપિમાં વાંચો
ઉત્પત્તિ અને કથા
Didactic prakarana ascribed to Adi Shankaracharya · Adi Shankaracharya (traditional attribution) · Classical (traditionally 8th century CE)
The Prasnottara Ratna Malika is a beloved short work of Sanskrit gnomic verse cast as a dialogue of questions and answers. Tradition attributes it to Adi Shankaracharya, who is said to have composed it as a 'garland of gems' of wisdom that any seeker might wear at the throat — that is, keep ever in memory. Each crisp answer crystallizes a lesson of ethics, discrimination or the spiritual path. Its blend of worldly prudence and Vedantic insight has kept it popular for centuries as a guide for students and seekers alike; some manuscripts also associate it with the Jain teacher Vimala or with King Amoghavarsha, but the Advaita tradition holds it as Shankara's.
✦ શાસ્ત્રોમાં કહ્યા પ્રમાણે
It is traditionally said that whoever keeps this 'gem-garland' at the throat — committing its question-and-answer verses to heart — is adorned more truly than by any jewel, for its wisdom quietly guards him from folly and ripens, verse by verse, into the discrimination that leads to liberation.
અર્થ સહિત સંપૂર્ણ પાઠ
કોઈપણ પંક્તિ અથવા ▶ બટન દબાવી સાંભળો
કઃ ખલુ નાલઙ્ક્રિયતે દૃષ્ટાદૃષ્ટાર્થસાધનપટીયાન્। અમુયા કણ્ઠસ્થિતયા પ્રશ્નોત્તરરત્નમાલિકયા॥૧॥
kaḥ khalu nālaṅkriyate dṛṣṭādṛṣṭārtha-sādhana-paṭīyān | amuyā kaṇṭha-sthitayā praśnottara-ratna-mālikayā ||1||
અર્થ:इस लोक और परलोक दोनों के साधनों में निपुण ऐसा कौन है जो कण्ठ में धारण की हुई (कण्ठस्थ) इस प्रश्नोत्तर-रत्नमालिका से अलंकृत (सुशोभित) नहीं होता? (१)
ભગવન્ કિમુપાદેયં ગુરુવચનં હેયમપિ કિમકાર્યમ્। કો ગુરુરધિગતતત્ત્વઃ શિષ્યહિતાયોદ્યતઃ સતતમ્॥૨॥
bhagavan kim upādeyaṃ guru-vacanaṃ heyam api kim akāryam | ko gurur adhigata-tattvaḥ śiṣya-hitāyodyataḥ satatam ||2||
અર્થ:हे भगवन्! ग्रहण करने योग्य क्या है? — गुरु का वचन। त्यागने योग्य क्या है? — प्रत्येक अकार्य (न करने योग्य कर्म)। सच्चा गुरु कौन है? — जो तत्त्व को जान चुका है और सदा शिष्यों के हित में तत्पर रहता है। (२)
ત્વરિતં કિં કર્તવ્યં વિદુષાં સંસારસન્તતિચ્છેદઃ। કિં મોક્ષતરોર્બીજં સમ્યગ્જ્ઞાનં ક્રિયાસિદ્ધમ્॥૩॥
tvaritaṃ kiṃ kartavyaṃ viduṣāṃ saṃsāra-santati-cchedaḥ | kiṃ mokṣa-taror bījaṃ samyag-jñānaṃ kriyā-siddham ||3||
અર્થ:विद्वानों को शीघ्र क्या करना चाहिए? — संसार की परम्परा (जन्म-मरण की शृंखला) को काटना। मोक्षरूपी वृक्ष का बीज क्या है? — क्रिया से सिद्ध सम्यक् ज्ञान। (३)
કઃ પથ્યતરો ધર્મઃ કઃ શુચિરિહ યસ્ય માનસં શુદ્ધમ્। કઃ પણ્ડિતો વિવેકી કિં વિષમવધીરણા ગુરુષુ॥૪॥
kaḥ pathyataro dharmaḥ kaḥ śucir iha yasya mānasaṃ śuddham | kaḥ paṇḍito vivekī kiṃ viṣam avadhīraṇā guruṣu ||4||
અર્થ:सबसे हितकर धर्म कौन-सा है? (जो किसी को पीड़ा न दे)। यहाँ शुद्ध (पवित्र) कौन है? — जिसका मन शुद्ध है। पण्डित कौन है? — विवेकी। विष क्या है? — गुरुजनों का अनादर। (४)
કિં સંસારે સારં બહુશોઽપિ વિચિન્ત્યમાનમિદમેવ। કિં મનુજેષ્વિષ્ટતમં સ્વપરહિતાયોદ્યતં જન્મ॥૫॥
kiṃ saṃsāre sāraṃ bahuśo'pi vicintyamānam idam eva | kiṃ manujeṣv iṣṭatamaṃ sva-para-hitāyodyataṃ janma ||5||
અર્થ:बार-बार विचार करने पर भी संसार में सार क्या है? — यही (यहाँ बताया गया ज्ञान)। मनुष्यों में सबसे इष्ट क्या है? — अपने और दूसरों के हित में लगा हुआ जन्म। (५)
મદિરેવ મોહજનકઃ કઃ સ્નેહઃ કે ચ દસ્યવો વિષયાઃ। કા ભવવલ્લી તૃષ્ણા કો વૈરી યસ્ત્વનુદ્યોગઃ॥૬॥
madireva moha-janakaḥ kaḥ snehaḥ ke ca dasyavo viṣayāḥ | kā bhava-vallī tṛṣṇā ko vairī yas tv anudyogaḥ ||6||
અર્થ:मदिरा के समान मोह उत्पन्न करने वाला स्नेह (आसक्ति) कौन है? — अत्यधिक प्रेम। दस्यु (चोर) कौन हैं? — विषय। संसाररूपी लता क्या है? — तृष्णा। शत्रु कौन है? — अनुद्योग (आलस्य)। (६)
કસ્માદ્ભયમિહ મરણાદન્ધાદિહ કો વિશિષ્યતે રાગી। કઃ શૂરો યો લલનાલોચનબાણૈર્ન ચ વ્યથિતઃ॥૭॥
kasmād bhayam iha maraṇād andhād iha ko viśiṣyate rāgī | kaḥ śūro yo lalanā-locana-bāṇair na ca vyathitaḥ ||7||
અર્થ:यहाँ किससे भय करना चाहिए? — मरण (बन्धन) से। अन्धे से भी अधिक अन्धा कौन है? — रागी (विषयासक्त) पुरुष। शूर कौन है? — जो स्त्रियों के नेत्र-बाणों से व्यथित नहीं होता। (७)
પાતું કર્ણાઞ્જલિભિઃ કિમમૃતમિહ યુજ્યતે સદુપદેશઃ। કિં ગુરુતાયા મૂલં યદેતદપ્રાર્થનં નામ॥૮॥
pātuṃ karṇāñjalibhiḥ kim amṛtam iha yujyate sad-upadeśaḥ | kiṃ gurutāyā mūlaṃ yad etad aprārthanaṃ nāma ||8||
અર્થ:कानों की अञ्जलि से पीने योग्य अमृत क्या है? — सदुपदेश। गुरुता (महत्ता) का मूल क्या है? — अप्रार्थन अर्थात् किसी से कुछ न माँगना। (८)
કિં ગહનં સ્ત્રીચરિતં કશ્ચતુરો યો ન ખણ્ડિતસ્તેન। કિં દુઃખમસન્તોષઃ કિં લાઘવમધમતો યાચ્ઞા॥૯॥
kiṃ gahanaṃ strī-caritaṃ kaś caturo yo na khaṇḍitas tena | kiṃ duḥkham asantoṣaḥ kiṃ lāghavam adhamato yācñā ||9||
અર્થ:गहन (दुर्बोध) क्या है? — स्त्री-चरित्र। चतुर कौन है? — जो उससे खण्डित (ठगा) न जाए। दुःख क्या है? — असन्तोष। लाघव (अपमान) क्या है? — नीच से याचना। (९)
કિં જીવિતમનવદ્યં કિં જાડ્યં પાઠતોઽપ્યનભ્યાસઃ। કો જાગર્તિ વિવેકી કા નિદ્રા મૂઢતા જન્તોઃ॥૧૦॥
kiṃ jīvitam anavadyaṃ kiṃ jāḍyaṃ pāṭhato'py anabhyāsaḥ | ko jāgarti vivekī kā nidrā mūḍhatā jantoḥ ||10||
અર્થ:निर्दोष जीवन क्या है? (जो दोषरहित हो)। जड़ता क्या है? — पढ़कर भी अभ्यास न करना। जागता हुआ कौन है? — विवेकी। प्राणी की निद्रा क्या है? — उसकी मूढ़ता। (१०)
નલિનીદલગતજલવત્તરલં કિં યૌવનં ધનં ચાયુઃ। કથય પુનઃ કે શશિનઃ કિરણસમાઃ સજ્જના એવ॥૧૧॥
nalinī-dala-gata-jalavat taralaṃ kiṃ yauvanaṃ dhanaṃ cāyuḥ | kathaya punaḥ ke śaśinaḥ kiraṇa-samāḥ sajjanā eva ||11||
અર્થ:कमल के पत्ते पर पड़े जल के समान चंचल क्या है? — यौवन, धन और आयु। और फिर कहो, चन्द्रमा की किरणों के समान (शीतल) कौन हैं? — सज्जन ही। (११)
શબ્દ-શબ્દ અર્થ
ઉચ્ચારણ સાંભળવા કોઈપણ શબ્દ પર ક્લિક કરો
प्रश्नोत्तररत्नमालिका પાઠના લાભ
Imparts practical wisdom and ethical discrimination (viveka) in an easy question-and-answer form
Each verse is a memorable maxim, ideal for daily reflection on right conduct and values
Guides the seeker toward the 'seed of liberation' — right knowledge fulfilled in action
Cultivates contentment, self-effort and dispassion by naming the real enemy, foe and sorrow
Excellent for teaching children and students the essentials of dharma and discernment
Steadies the mind in sattvic values and turns it gently toward the goal of moksha
प्रश्नोत्तररत्नमालिका જપ વિધિ
Read or recite the question-and-answer verses slowly, pausing after each to absorb the lesson it teaches. Because the work is meant to be 'worn at the throat' (kept in memory), it is best learned by heart a few verses at a time and recalled through the day as a guide to conduct. Reflect on each answer and apply it to your own life; a single thoughtful reading is more valuable than rapid repetition.
વારંવાર પુછાતા પ્રશ્નો
આ પણ વાંચો
ॐ
સંપૂર્ણ प्रश्नोत्तररत्नमालिका શ્લોક-શ્લોક અર્થ સહિત વાંચો, અથવા વધુ પવિત્ર પાઠ જુઓ