નિર્વાણ ષટ્કમ્ (આત્મ ષટ્કમ્)
Nirvana Shatkam (Atma Shatkam) in Gujarati · ગુજરાતી
તમારી ભાષા/લિપિમાં વાંચો
✦ અર્થ
નિર્વાણ ષટ્કમ્ (આત્મ ષટ્કમ્) આદિ શંકરાચાર્ય દ્વારા રચિત છ શ્લોકોનું સ્તોત્ર છે, જે અદ્વૈત વેદાંતનું સર્વોચ્ચ ગાન છે. પ્રત્યેક શ્લોક શરીર, મન, ભાવ અને પરિસ્થિતિ સાથે તાદાત્મ્યનો નિષેધ કરે છે અને 'ચિદાનન્દરૂપઃ શિવોઽહમ્' — 'હું ચૈતન્ય-આનંદ છું, હું શિવ છું' — થી સમાપ્ત થાય છે.
ઉત્પત્તિ અને કથા
Composed by Adi Shankaracharya · Adi Shankaracharya · 8th century CE
પરંપરા કહે છે કે યુવા શંકર, એક ગુરુની શોધમાં, ઋષિ ગોવિંદ ભગવત્પાદ દ્વારા પૂછાયેલા 'તમે કોણ છો?'ના જવાબમાં આ છ શ્લોકો — નિર્વાણ ષટ્કમ્ — ગાયા, એ ઘોષિત કરતા કે તેઓ શરીર, ઇન્દ્રિયો, મન કે અહંકાર નહીં, જન્મ કે મૃત્યુથી બંધાયેલા નહીં, પણ નિરાકાર આત્મા, સ્વયં ચૈતન્ય અને આનંદ છે: 'શિવોઽહમ્, શિવોઽહમ્.' તે અદ્વૈત વેદાંતના સૌથી સ્પષ્ટ કથનોમાંનું એક છે.
✦ શાસ્ત્રોમાં કહ્યા પ્રમાણે
કહેવાય છે કે આ છ શ્લોકો સાંભળીને ઋષિ ગોવિંદ ભગવત્પાદે બાળક શંકરને આત્મામાં પહેલેથી જ સ્થિત જાણીને તેમને પોતાના શિષ્ય તરીકે સ્વીકાર્યા; ત્યારથી આ સ્તોત્ર સાધકનો 'હું કોણ છું?' પ્રશ્નનો પોતાનો જવાબ રહ્યું છે.
સાંભળતાં સાંભળતાં જપો
અર્થ સહિત સંપૂર્ણ પાઠ
કોઈપણ પંક્તિ અથવા ▶ બટન દબાવી સાંભળો
મનોબુદ્ધ્યહંકારચિત્તાનિ નાહં ન ચ શ્રોત્રજિહ્વે ન ચ ઘ્રાણનેત્રે । ન ચ વ્યોમ ભૂમિર્ન તેજો ન વાયુઃ ચિદાનન્દરૂપઃ શિવોઽહમ્ શિવોઽહમ્ ॥
Manobuddhyahamkarachittani naham Na cha shrotrajihve na cha ghrananetre Na cha vyoma bhumirna tejo na vayuh Chidanandarupah shivoham shivoham
અર્થ:હું મન, બુદ્ધિ, અહંકાર કે ચિત્ત નથી; ન કાન કે જિહ્વા, ન નાક કે નેત્ર; ન આકાશ, પૃથ્વી, અગ્નિ કે વાયુ. હું ચૈતન્ય અને આનંદનું સ્વરૂપ છું — હું શિવ છું, હું શિવ છું.
ન ચ પ્રાણસંજ્ઞો ન વૈ પઞ્ચવાયુઃ ન વા સપ્તધાતુર્ન વા પઞ્ચકોશઃ । ન વાક્પાણિપાદં ન ચોપસ્થપાયૂ ચિદાનન્દરૂપઃ શિવોઽહમ્ શિવોઽહમ્ ॥
Na cha pranasamjno na vai panchavayuh Na va saptadhaturna va panchakoshah Na vakpanipadam na chopasthapayu Chidanandarupah shivoham shivoham
અર્થ:હું પ્રાણ નથી, ન પાંચેય વાયુ; ન સાત ધાતુઓ, ન પાંચ કોશ; ન વાણી, હાથ, પગ, ન જનનેન્દ્રિય અને ગુદા. હું ચૈતન્ય અને આનંદનું સ્વરૂપ છું — હું શિવ છું, હું શિવ છું.
ન મે દ્વેષરાગૌ ન મે લોભમોહૌ મદો નૈવ મે નૈવ માત્સર્યભાવઃ । ન ધર્મો ન ચાર્થો ન કામો ન મોક્ષઃ ચિદાનન્દરૂપઃ શિવોઽહમ્ શિવોઽહમ્ ॥
Na me dvesharagau na me lobhamohau Mado naiva me naiva matsaryabhavah Na dharmo na chartho na kamo na mokshah Chidanandarupah shivoham shivoham
અર્થ:મારામાં ન દ્વેષ છે ન રાગ, ન લોભ ન મોહ; ન મદ, ન જ ઈર્ષ્યાનો કોઈ ભાવ; હું ધર્મ, અર્થ, કામ અને મોક્ષથી પર છું. હું ચૈતન્ય અને આનંદનું સ્વરૂપ છું — હું શિવ છું, હું શિવ છું.
ન પુણ્યં ન પાપં ન સૌખ્યં ન દુઃખં ન મન્ત્રો ન તીર્થં ન વેદા ન યજ્ઞાઃ । અહં ભોજનં નૈવ ભોજ્યં ન ભોક્તા ચિદાનન્દરૂપઃ શિવોઽહમ્ શિવોઽહમ્ ॥
Na punyam na papam na saukhyam na duhkham Na mantro na tirtham na veda na yajnah Aham bhojanam naiva bhojyam na bhokta Chidanandarupah shivoham shivoham
અર્થ:હું ન પુણ્ય છું ન પાપ, ન સુખ ન દુઃખ; ન મંત્ર, ન તીર્થ, ન વેદ, ન યજ્ઞ; હું ન ભોજન છું, ન ભોજ્ય, ન ભોક્તા. હું ચૈતન્ય અને આનંદનું સ્વરૂપ છું — હું શિવ છું, હું શિવ છું.
ન મે મૃત્યુશંકા ન મે જાતિભેદઃ પિતા નૈવ મે નૈવ માતા ન જન્મ । ન બન્ધુર્ન મિત્રં ગુરુર્નૈવ શિષ્યઃ ચિદાનન્દરૂપઃ શિવોઽહમ્ શિવોઽહમ્ ॥
Na me mrityushamka na me jatibhedah Pita naiva me naiva mata na janma Na bandhurna mitram gururnaiva shishyah Chidanandarupah shivoham shivoham
અર્થ:મને મૃત્યુની શંકા નથી, ન જાતિનો કોઈ ભેદ; ન મારો પિતા છે, ન માતા, ન જ જન્મ; ન બંધુ, ન મિત્ર, ન ગુરુ, ન શિષ્ય. હું ચૈતન્ય અને આનંદનું સ્વરૂપ છું — હું શિવ છું, હું શિવ છું.
અહં નિર્વિકલ્પો નિરાકારરૂપો વિભુત્વાચ્ચ સર્વત્ર સર્વેન્દ્રિયાણામ્ । ન ચાસંગતં નૈવ મુક્તિર્ન મેયઃ ચિદાનન્દરૂપઃ શિવોઽહમ્ શિવોઽહમ્ ॥
Aham nirvikalpo nirakararupo Vibhutvachcha sarvatra sarvendriyanam Na chasamgatam naiva muktirna meyah Chidanandarupah shivoham shivoham
અર્થ:હું નિર્વિકલ્પ છું, નિરાકાર સ્વરૂપ; સર્વત્ર વ્યાપ્ત, સર્વ ઇન્દ્રિયોમાં વિદ્યમાન; ન હું બદ્ધ છું, ન મુક્ત, ન જ કોઈ જ્ઞેય વસ્તુ. હું ચૈતન્ય અને આનંદનું સ્વરૂપ છું — હું શિવ છું, હું શિવ છું.
શબ્દ-શબ્દ અર્થ
ઉચ્ચારણ સાંભળવા કોઈપણ શબ્દ પર ક્લિક કરો
Nirvana Shatkam (Atma Shatkam) પાઠના લાભ
આદિ શંકરાચાર્ય દ્વારા રચિત, આ અદ્વૈત વેદાંતનું સર્વોચ્ચ સ્તોત્ર છે — આત્મા (આત્મન્)ને શરીર અને મનથી પર શુદ્ધ ચૈતન્ય-આનંદ રૂપે અનુભવવા માટે ગવાય છે.
જે કંઈ આપણે નથી તેનો નિષેધ ('નેતિ નેતિ') અને 'શિવોઽહમ્' (હું શિવ છું)ની પુષ્ટિ કરીને, તે મનને અમર, નિરાકાર આત્માની ચેતનામાં સ્થિર કરે છે.
આંતરિક શાંતિ, નિર્ભયતા અને વૈરાગ્ય માટે પઠાય છે, જે શરીર, અહંકાર અને સુખ-દુઃખના દ્વંદ્વ સાથે તાદાત્મ્ય વિલીન કરે છે.
સાધકો અને ધ્યાનીઓનું પ્રિય, ધ્યાન અને વેદાંતના અધ્યયનના આરંભમાં, તથા મહાશિવરાત્રિએ પઠાય છે.
ૐ નમઃ શિવાય અને શિવ સ્તોત્રો સાથે તે આત્માના ચિંતન રૂપે ગવાય છે જે શિવ છે.
Nirvana Shatkam (Atma Shatkam) જપ વિધિ
ધ્યાનની મુદ્રામાં શાંતિથી બેસો, શ્વાસને સ્થિર કરો, અને પ્રત્યેક શ્લોકને ધીરે-ધીરે તેના અર્થ પર મનન કરતા પઠો — શરીર, મન અને અહંકાર સાથે તાદાત્મ્યનો નિષેધ કરતા, અને 'ચિદાનન્દરૂપઃ શિવોઽહમ્, શિવોઽહમ્' (હું ચૈતન્ય-આનંદ છું, હું શિવ છું)ની ટેકમાં વિશ્રામ કરતા. તે જેટલું એક ગાન છે તેટલું જ એક ચિંતન પણ.
વારંવાર પુછાતા પ્રશ્નો
આ પણ વાંચો
ॐ
સંપૂર્ણ Nirvana Shatkam (Atma Shatkam) શ્લોક-શ્લોક અર્થ સહિત વાંચો, અથવા વધુ પવિત્ર પાઠ જુઓ