bhagavad-gitagitakrishnaself-knowledge

શ્રીમદ્ભગવદ્ગીતા ૩.૪૨ — ઇન્દ્રિયાણિ પરાણ્યાહુઃ

ਸ਼੍ਰੀਮਦ ਭਗਵਦ ਗੀਤਾ 3.42 — ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਪਰਾਣ੍ਯਾਹੁਃ in Gujarati · ગુજરાતી

🕉️ hindu·📿 11× જપ·🕐 સવારે ધ્યાનમાં, અથવા ગહન અભ્યાસ અને આત્મ-વિચાર પહેલાં·📜 Bhagavad Gita Chapter 3, Verse 42

તમારી ભાષા/લિપિમાં વાંચો

हिन्दी / देवनागरी తెలుగు தமிழ்ಕನ್ನಡ മലയാളംગુજરાતીবাংলা ଓଡ଼ିଆ ਪੰਜਾਬੀ English සිංහල 𑌗𑍍𑌰𑌨𑍍𑌥

✦ અર્થ

આ પ્રસિદ્ધ શ્લોક મનુષ્યની આંતરિક શ્રેણીને પ્રગટ કરે છે: શરીર સૌથી બાહ્ય આવરણ છે, ઇન્દ્રિયો તેનાથી સૂક્ષ્મ અને શ્રેષ્ઠ છે, મન ઇન્દ્રિયોથી શ્રેષ્ઠ છે, બુદ્ધિ મનથી શ્રેષ્ઠ છે, અને બુદ્ધિથી પણ પર આત્મા સ્થિત છે. શ્રીકૃષ્ણ આ સોપાન એટલા માટે આપે છે કે સાધક સમસ્ત સાધનોથી ઉપર પોતાના સાચા 'હું'ને ઓળખી શકે અને ઉચ્ચ શક્તિઓથી નિમ્નને વશ કરી શકે — એ જ કામ (વાસના) પર વિજયની ચાવી છે.

ઉત્પત્તિ અને કથા

Bhagavad Gita Chapter 3, Verse 42 · Sage Veda Vyasa (Mahabharata, Bhishma Parva) · Ancient (text compiled c. 5th–2nd century BCE)

કર્મયોગ અધ્યાયના અંતની નજીક અર્જુન પૂછે છે કે મનુષ્યને જાણે બળજબરીથી પાપ તરફ શું લઈ જાય છે. શ્રીકૃષ્ણ ઉત્તર આપે છે કે રજોગુણથી ઉત્પન્ન કામ (વાસના) જ શત્રુ છે, જે જ્ઞાનને ઢાંકી દે છે અને ઇન્દ્રિયો, મન તથા બુદ્ધિમાં નિવાસ કરે છે. આ શ્લોક આંતરિક શ્રેણીનો નકશો આપે છે જેથી સાધક, આત્માને સર્વોચ્ચ જાણીને, એની ઉપર ઊઠી શકે અને કામને વશ કરી શકે.

✦ શાસ્ત્રોમાં કહ્યા પ્રમાણે

જે સાધકો આત્માથી મનને સ્થિર કરે છે, જેમ આ શ્લોક અને પછીનો શ્લોક નિર્દેશ આપે છે, તેઓ કહે છે કે ભીષણતમ વાસનાઓ પણ પોતાની પકડ ગુમાવી દે છે — જે કામને કોઈ બળ વશ ન કરી શક્યું, તે બુદ્ધિથી પર આત્મામાં સ્થિત થતાં જ વિલીન થઈ જાય છે.

0કુલ જપ

મંત્ર

કોઈપણ પંક્તિ અથવા ▶ બટન દબાવી સાંભળો

ઇન્દ્રિયાણિ પરાણ્યાહુરિન્દ્રિયેભ્યઃ પરં મનઃ। મનસસ્તુ પરા બુદ્ધિર્યો બુદ્ધેઃ પરતસ્તુ સઃ॥

indriyāṇi parāṇyāhur indriyebhyaḥ paraṁ manaḥ manasas tu parā buddhir yo buddheḥ paratas tu saḥ

અર્થ:ઇન્દ્રિયોને (શરીરથી) શ્રેષ્ઠ કહેવાય છે; ઇન્દ્રિયોથી શ્રેષ્ઠ મન છે, મનથી શ્રેષ્ઠ બુદ્ધિ છે, અને જે બુદ્ધિથી પણ પર છે, તે આત્મા છે.

શબ્દ-શબ્દ અર્થ

ઉચ્ચારણ સાંભળવા કોઈપણ શબ્દ પર ક્લિક કરો

ઇન્દ્રિયાણિ🔊indriyāṇiઇન્દ્રિયો

પરાણિ🔊parāṇiશ્રેષ્ઠ (શરીરથી)

આહુઃ🔊āhuḥકહેવાય છે

ઇન્દ્રિયેભ્યઃ🔊indriyebhyaḥઇન્દ્રિયોથી

પરમ્🔊paramશ્રેષ્ઠ, ઉચ્ચ

મનઃ🔊manaḥમન

મનસઃ🔊manasaḥમનથી

તુ🔊tuપરંતુ, નિશ્ચય જ

પરા🔊parāશ્રેષ્ઠ, ઉચ્ચ

બુદ્ધિઃ🔊buddhiḥબુદ્ધિ

યઃ🔊yaḥજે, જે કંઈ

બુદ્ધેઃ🔊buddheḥબુદ્ધિથી

પરતઃ🔊parataḥતેનાથી પણ પર, વધુ ઊંચું

સઃ🔊saḥતે (આત્મા)

ਸ਼੍ਰੀਮਦ ਭਗਵਦ ਗੀਤਾ 3.42 — ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਪਰਾਣ੍ਯਾਹੁਃ પાઠના લાભ

✦

સાચા આત્મા (આત્મન્)ને શરીર, ઇન્દ્રિય, મન અને બુદ્ધિથી ભિન્ન રૂપે પ્રગટ કરે છે

✦

આત્મ-વિચાર અને આંતરિક વિવેક માટે સ્પષ્ટ માર્ગ આપે છે

✦

સાધકને ઉચ્ચ બુદ્ધિ અને આત્મા દ્વારા ઇન્દ્રિયોને વશ કરવાની શક્તિ આપે છે

✦

કામ, ક્રોધ અને ચંચળ આવેગો પર વિજયમાં સહાયક છે

✦

ધ્યાનને મન અને બુદ્ધિથી પર લઈ જઈને ગાઢ કરે છે

✦

આંતરિક સાધનો પર સ્થિરતા, સ્પષ્ટતા અને પ્રભુત્વ બનાવે છે

ਸ਼੍ਰੀਮਦ ਭਗਵਦ ਗੀਤਾ 3.42 — ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਪਰਾਣ੍ਯਾਹੁਃ જપ વિધિ

જપ સંખ્યા11વાર

ઉત્તમ સમયસવારે ધ્યાનમાં, અથવા ગહન અભ્યાસ અને આત્મ-વિચાર પહેલાં

શ્લોકનો ધીરે ધીરે પાઠ કરો અને સોપાનના પ્રત્યેક ચરણ — શરીર, ઇન્દ્રિય, મન, બુદ્ધિ, આત્મા — પર ચિંતન કરો, પ્રત્યેક સ્તરે ધ્યાનને ભીતર અને ઉપર વાળતાં, જ્યાં સુધી તમે એ સૌથી પર સાક્ષી આત્મા રૂપે સ્થિત ન થાઓ. જ્યારે પણ ઇન્દ્રિયો કે ચંચળ મન તમારા પર હાવી થવાનો પ્રયત્ન કરે, એનો ઉપયોગ કરી સભાનપણે ઉચ્ચ બુદ્ધિ અને આત્માની શરણ લો. વિવેક (ભેદબુદ્ધિ) અને આત્મ-પ્રભુત્વ વિકસાવવા માટે આ ઉત્કૃષ્ટ શ્લોક છે.

વારંવાર પુછાતા પ્રશ્નો

આ પાના પર સંપૂર્ણ ਸ਼੍ਰੀਮਦ ਭਗਵਦ ਗੀਤਾ 3.42 — ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਪਰਾਣ੍ਯਾਹੁਃ ગુજરાતી લિપિમાં છે — એ જ મૂળ શ્લોકો, અક્ષર-અક્ષર લિપ્યંતરિત, જેથી તમે સરળતાથી વાંચી અને જપી શકો. કોઈપણ પંક્તિ (અથવા ▶ બટન) દબાવી તેનો પાઠ સાંભળો.

હા — માત્ર લિપિ બદલાય છે; શબ્દો અને તેમનો અર્થ મૂળ જ રહે છે. આ પાનાનો શ્લોક-શ્લોક અર્થ, લાભ અને જપ વિધિ એ જ રીતે લાગુ પડે છે.

આ મનુષ્યની શ્રેણી પ્રસ્તુત કરે છે: ઇન્દ્રિયો શરીરથી શ્રેષ્ઠ છે, મન ઇન્દ્રિયોથી શ્રેષ્ઠ છે, બુદ્ધિ મનથી શ્રેષ્ઠ છે, અને આત્મા બુદ્ધિથી પણ શ્રેષ્ઠ છે. એને જાણવાથી મનુષ્ય સાચા આત્મા સાથે તાદાત્મ્ય કરી નિમ્ન શક્તિઓને વશ કરી શકે છે.

અર્જુને પૂછ્યું હતું કે મનુષ્યને અનિચ્છાએ પણ પાપ કરવા શું વિવશ કરે છે; શ્રીકૃષ્ણે કામને ઇન્દ્રિયો, મન અને બુદ્ધિમાં સ્થિત શત્રુ ગણાવ્યો. આ શ્લોક સાધકને બરાબર બતાવે છે કે ક્યાં ઊભા રહેવું — આત્મામાં, આ સૌથી ઉપર — જેથી એ શત્રુને પરાસ્ત કરી શકાય.

મન (મનસ્) સંકલ્પ-વિકલ્પ તથા ઇચ્છા અને સંદેહ ઉત્પન્ન કરે છે, જ્યારે બુદ્ધિ (બુદ્ધિ) વિવેક કરે છે, નિર્ણય લે છે અને ન્યાય કરે છે. બુદ્ધિ સૂક્ષ્મતર અને શ્રેષ્ઠ છે, અને જ્યારે આત્માથી નિર્દેશિત થાય ત્યારે ચંચળ મન અને ઇન્દ્રિયોને વશ કરી શકે છે.

આત્મા અને બુદ્ધિ મન તથા ઇન્દ્રિયોથી શ્રેષ્ઠ છે એ બતાવી, એ તમને ઉચ્ચ શક્તિઓને સુદૃઢ કરી નિમ્ન પર શાસન કરવાનું કહે છે. પછીનો શ્લોક સલાહ આપે છે: આત્માને સર્વોચ્ચ જાણીને, આત્માથી મનને સ્થિર કરો અને કામ પર વિજય મેળવો.

આ પણ વાંચો

ਸ਼੍ਰੀਮਦ ਭਗਵਦ ਗੀਤਾ 3.19 — ਤਸਮਾਦਸਕਤਃ ਸਤਤਮ੍श्रीमद्भगवद्गीता ३.१९ — तस्मादसक्तः सततम्ਸ਼੍ਰੀਮਦ ਭਗਵਦ ਗੀਤਾ 3.27 — ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੇਃ ਕ੍ਰਿਯਮਾਣਾਨਿ ਗੁਣੈਃश्रीमद्भगवद्गीता ३.२७ — प्रकृतेः क्रियमाणानि गुणैः ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਭਗਵਦ੍ਗੀਤਾ ੬.੬ — ਬਨ੍ਧੁਰਾਤ੍ਮਾਤ੍ਮਨਸ੍ਤਸ੍ਯश्रीमद्भगवद्गीता ६.६ — बन्धुरात्माऽऽत्मनस्तस्य ਦੇਹਿਨੋऽਸ੍ਮਿਨ੍ਯਥਾ ਦੇਹੇ (ਭਗਵਦ ਗੀਤਾ 2.13)देहिनोऽस्मिन्यथा देहे ਨੈਨੰ ਛਿੰਦੰਤਿ ਸ਼ਸਤਰਾਣਿनैनं छिन्दन्ति शस्त्राणि ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਮੰਤਰकृष्ण मंत्र

ઉપયોગી લાગ્યું? સ્વજનો સાથે વહેંચો 🙏

ॐ

સંપૂર્ણ ਸ਼੍ਰੀਮਦ ਭਗਵਦ ਗੀਤਾ 3.42 — ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਪਰਾਣ੍ਯਾਹੁਃ શ્લોક-શ્લોક અર્થ સહિત વાંચો, અથવા વધુ પવિત્ર પાઠ જુઓ

સંપૂર્ણ ਸ਼੍ਰੀਮਦ ਭਗਵਦ ਗੀਤਾ 3.42 — ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਪਰਾਣ੍ਯਾਹੁਃ (દેવનાગરી)બધા મંત્રો હેતુ પ્રમાણે શોધો