పురుష సూక్తమ్

అర్థం:విరాట్ పురుషునికి సహస్ర శిరస్సులు, సహస్ర నేత్రాలు, సహస్ర పాదాలు ఉన్నాయి; ఆయన సమస్త భూమిని అన్ని వైపులా వ్యాపించి కూడా దాని కంటే పది అంగుళాల ముందుకు విస్తరించి ఉన్నారు.

అర్థం:ఇదంతా పురుషుడే — జరిగినదంతా, జరగబోయేదంతా; ఆయన అమృతత్వానికి ప్రభువు, అన్నం (యజ్ఞం) ద్వారా మరింత గొప్పవారవుతారు.

అర్థం:ఇది ఆయన మహిమ, పురుషుడు దీనికంటే ఇంకా గొప్పవాడు; సమస్త ప్రాణులు ఆయనలో నాలుగవ వంతు మాత్రమే, మూడు వంతులు స్వర్గంలో అమరంగా ఉన్నాయి.

అర్థం:మూడు వంతులతో పురుషుడు పైకి లేచాడు; ఆయనలో ఒక వంతు మరల ఇక్కడ ఆవిర్భవించింది; అక్కడి నుండి ఆయన తినేవి, తినని వాటన్నిటిలో అన్ని వైపులా వ్యాపించాడు.

అర్థం:ఆయన నుండి విరాట్ (విశ్వరూపం) జన్మించింది, విరాట్ నుండి పురుషుడు (సమష్టి-పురుషుడు); జన్మించి ఆయన భూమి కంటే ముందుకు, వెనుకకు విస్తరించాడు.

అర్థం:ఆ సర్వహుత యజ్ఞం నుండి పెరుగు, నెయ్యి సేకరించబడ్డాయి; దాని నుండి ఆయన వాయువు, అడవి, గ్రామపు పశువులను సృష్టించాడు.

అర్థం:ఆ సర్వహుత యజ్ఞం నుండి ఋక్, సామ మంత్రాలు జన్మించాయి; దాని నుండి ఛందస్సులు జన్మించాయి, దాని నుండి యజుస్సు జన్మించింది.

అర్థం:దాని నుండి అశ్వాలు జన్మించాయి, రెండు వరుసల దంతాలున్న ప్రాణులన్నీ; దాని నుండి గోవులు జన్మించాయి, దాని నుండి మేకలు, గొర్రెలు.

అర్థం:ఆదిలో జన్మించిన ఆ పురుషుని దేవతలు పవిత్ర దర్భపై యజ్ఞంగా అభిషేకించారు; ఆయనతో దేవతలు, సాధ్యులు, ఋషులు యజ్ఞం చేశారు.

అర్థం:వారు పురుషుని విభజించినప్పుడు, ఆయనను ఎన్ని భాగాలుగా విభజించారు? ఆయన ముఖం ఏమైంది, బాహువులు ఏమయ్యాయి, తొడలు, పాదాలు ఏమయ్యాయి?

అర్థం:బ్రాహ్మణుడు ఆయన ముఖమయ్యాడు; రాజన్యుడు (క్షత్రియుడు) ఆయన బాహువులయ్యాడు; ఆయన తొడలు వైశ్యుడయ్యాయి; ఆయన పాదాల నుండి శూద్రుడు జన్మించాడు.

అర్థం:ఆయన మనస్సు నుండి చంద్రుడు జన్మించాడు; ఆయన నేత్రం నుండి సూర్యుడు వచ్చాడు; ఆయన ముఖం నుండి ఇంద్రుడు, అగ్ని వచ్చారు; ఆయన ప్రాణం నుండి వాయువు జన్మించింది.

అర్థం:ఆయన నాభి నుండి అంతరిక్షం ఏర్పడింది; ఆయన శిరస్సు నుండి స్వర్గం వికసించింది; ఆయన పాదాల నుండి భూమి, ఆయన చెవి నుండి దిక్కులు — ఇలా వారు లోకాలను సృష్టించారు.

అర్థం:దేవతలు పురుషుని ఆహుతిగా చేసి యజ్ఞాన్ని విస్తరించినప్పుడు — వసంతం దాని నెయ్యి, గ్రీష్మం దాని ఇంధనం, శరదృతువు దాని ఆహుతి అయ్యాయి.

అర్థం:ఏడు దాని పరిధులు; మూడు రెట్లు ఏడు సమిధలు చేయబడ్డాయి, దేవతలు యజ్ఞం చేస్తూ పురుషుని పశువుగా బంధించినప్పుడు.

అర్థం:యజ్ఞం ద్వారా దేవతలు యజ్ఞస్వరూపుని (పురుషుని) ఆరాధించారు; ఇవే మొదటి ధర్మాలు (విధానాలు). ఈ మహా శక్తులు ప్రాచీన సాధ్యులు, దేవతలు నివసించే స్వర్గాన్ని చేరాయి.