ପୁରୁଷ ସୂକ୍ତମ୍
Purusha Suktam in Odia · ଓଡ଼ିଆ
ଆପଣଙ୍କ ଭାଷା/ଲିପିରେ ପଢ଼ନ୍ତୁ
✦ ଅର୍ଥ
ପୁରୁଷ ସୂକ୍ତମ୍ ଋଗ୍ବେଦର (10.90) ଷୋହଳଟି ମନ୍ତ୍ର ବିଶିଷ୍ଟ ସୂକ୍ତ, ଯାହା ଯଜ୍ଞ ମାଧ୍ୟମରେ ସମସ୍ତ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିବା ବିରାଟ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରେ। ଏହା ହିନ୍ଦୁ ଦର୍ଶନ ଓ ସୃଷ୍ଟିତତ୍ତ୍ୱର ଅନ୍ୟତମ ଗଭୀର ଗ୍ରନ୍ଥ। ଏହାକୁ ପ୍ରମୁଖ ବୈଦିକ ଅନୁଷ୍ଠାନ ଓ ମନ୍ଦିର ଉତ୍ସବରେ ପାଠ କରାଯାଏ।
ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ କଥା
Rigveda (Mandala 10, Hymn 90) · Rishi Narayana · 1500-1200 BCE
ପୁରୁଷ ସୂକ୍ତମ୍ ଋଷି ନାରାୟଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ରଚିତ ବୋଲି ବିଶ୍ୱାସ କରାଯାଏ ଏବଂ ଏହା ଋଗ୍ବେଦର ଦଶମ ମଣ୍ଡଳରେ ଅଛି। ଏହା ଗୋଟିଏ ବିରାଟ ଯଜ୍ଞର ବର୍ଣ୍ଣନା କରେ ଯେଉଁଠାରେ ଆଦିମ ପୁରୁଷ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ସୃଷ୍ଟି ପାଇଁ ନିଜକୁ ଅର୍ପଣ କରନ୍ତି। ଏହି ସୂକ୍ତ ବେଦର ତାତ୍ତ୍ୱିକ ଭାବେ ସବୁଠାରୁ ଗଭୀର ଗ୍ରନ୍ଥମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ — ଏହା ଏହି ମୂଳ ପ୍ରଶ୍ନକୁ ସମ୍ବୋଧନ କରେ ଯେ ଗୋଟିଏରୁ ଅନେକ କିପରି ହୁଏ, ଏକତାରୁ ବିବିଧତା କିପରି ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ।
✦ ଶାସ୍ତ୍ରରେ କୁହାଯାଇଥିବା ପରି
ପୁରୁଷ ସୂକ୍ତମ୍ ରେ ପ୍ରାଚୀନ ସାହିତ୍ୟର ଅନ୍ୟତମ ଉଲ୍ଲେଖନୀୟ ବାଣୀ ରହିଛି: 'ପୁରୁଷ ଏବେଦଂ ସର୍ବମ୍' — ବିରାଟ ପୁରୁଷ ହିଁ ଏହି ସବୁକିଛି, ଯାହା ଘଟିଛି ଏବଂ ଯାହା ଘଟିବ। ଏହି ତିନି ହଜାର ବର୍ଷ ପୁରୁଣା ଗ୍ରନ୍ଥ ଆଧୁନିକ ପଦାର୍ଥ ବିଜ୍ଞାନର ସେହି ଧାରଣାର ପୂର୍ବାନୁମାନ କରିଥିଲା ଯେ ସମସ୍ତ ପଦାର୍ଥ ଓ ଶକ୍ତି ଗୋଟିଏ ଉତ୍ସ (ମହାବିସ୍ଫୋରଣ) ରୁ ଉଦ୍ଭବ ହୋଇଥିଲା। ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଭୌତିକରୁ 'ଦଶ ଆଙ୍ଗୁଳି ଆଗକୁ' ବିସ୍ତାରିତ — ଏହି ସୂକ୍ତର ଏହି ବର୍ଣ୍ଣନା ଦୃଶ୍ୟମାନର ଅତୀତ ମାତ୍ରାର ସଙ୍କେତ ଦେଇ — ଉଚ୍ଚତର ମାତ୍ରାର ଆଧୁନିକ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ସହିତ ପ୍ରତିଧ୍ୱନିତ ହୁଏ।
ଶୁଣି ଶୁଣି ଜପ କରନ୍ତୁ
ଅର୍ଥ ସହିତ ସମ୍ପୂର୍ଣ ପାଠ
ଯେକୌଣସି ଧାଡ଼ି କିମ୍ବା ▶ ବଟନ୍ ଛୁଇଁ ଶୁଣନ୍ତୁ
ହରିଃ ଓଁ ସହସ୍ରଶୀର୍ଷା ପୁରୁଷଃ ସହସ୍ରାକ୍ଷଃ ସହସ୍ରପାତ୍ । ସ ଭୂମିꣳ ସର୍ଵତ ସ୍ପୃତ୍ଵାଽତ୍ଯତିଷ୍ଠଦ୍ଦଶାଙ୍ଗୁଲମ୍ ॥
Harih Om sahasrashirsha purushah sahasrakshah sahasrapat Sa bhumiꣳ sarvata spritvatyatishthaddashangulam
ଅର୍ଥ:ବିରାଟ ପୁରୁଷଙ୍କ ସହସ୍ର ଶୀର୍ଷ, ସହସ୍ର ନେତ୍ର ଓ ସହସ୍ର ଚରଣ ଅଛି; ସେ ସମସ୍ତ ପୃଥିବୀକୁ ସବୁ ଦିଗରୁ ବ୍ୟାପ୍ତ କରି ମଧ୍ୟ ତା'ଠାରୁ ଦଶ ଅଙ୍ଗୁଳି ଆଗକୁ ବିସ୍ତୃତ ଅଛନ୍ତି।
ପୁରୁଷ ଏଵେଦꣳ ସର୍ଵଂ ଯଦ୍ଭୂତଂ ଯଚ୍ଚ ଭାଵ୍ଯମ୍ । ଉତାମୃତତ୍ଵସ୍ଯେଶାନୋ ଯଦନ୍ନେନାତିରୋହତି ॥
Purusha evedaꣳ sarvam yadbhutam yachcha bhavyam Utamritatvasyeshano yadannenatirohati
ଅର୍ଥ:ଏସବୁ କିଛି ପୁରୁଷ ହିଁ — ଯାହା ହୋଇଯାଇଛି ଓ ଯାହା ହେବ ତାହା ସବୁ; ସେ ଅମରତ୍ୱର ସ୍ୱାମୀ, ଯିଏ ଅନ୍ନ (ଯଜ୍ଞ) ଦ୍ୱାରା ଆହୁରି ମହାନ ହୁଅନ୍ତି।
ଏତାଵାନସ୍ଯ ମହିମାତୋ ଜ୍ଯାଯାଂଶ୍ଚ ପୂରୁଷଃ । ପାଦୋଽସ୍ଯ ଵିଶ୍ଵା ଭୂତାନି ତ୍ରିପାଦସ୍ଯାମୃତଂ ଦିଵି ॥
Etavanasya mahimato jyayanshcha purushah Padosya vishva bhutani tripadasyamritam divi
ଅର୍ଥ:ଏହା ତାଙ୍କ ମହିମା, ଆଉ ପୁରୁଷ ଏଥିରୁ ମଧ୍ୟ ଅଧିକ ମହାନ; ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ତାଙ୍କର ଏକ ଚତୁର୍ଥାଂଶ ମାତ୍ର, ଆଉ ତିନି ଚତୁର୍ଥାଂଶ ସ୍ୱର୍ଗରେ ଅମର ରୂପେ ସ୍ଥିତ।
ତ୍ରିପାଦୂର୍ଧ୍ଵ ଉଦୈତ୍ପୁରୁଷଃ ପାଦୋଽସ୍ଯେହାଭଵତ୍ ପୁନଃ । ତତୋ ଵିଷ୍ଵଙ୍ ଵ୍ଯକ୍ରାମତ୍ସାଶନାନଶନେ ଅଭି ॥
Tripadurdhva udaitpurushah padosyehabhavat punah Tato vishvan vyakramatsashananashane abhi
ଅର୍ଥ:ତିନି ଚତୁର୍ଥାଂଶ ସହ ପୁରୁଷ ଉପରକୁ ଉଠିଲେ; ତାଙ୍କର ଏକ ଚତୁର୍ଥାଂଶ ପୁନଃ ଏଠାରେ ପ୍ରକଟ ହେଲା; ସେଠାରୁ ସେ ଖାଉଥିବା ଓ ନ ଖାଉଥିବା ସବୁଥିରେ ସବୁ ଦିଗକୁ ବ୍ୟାପିଗଲେ।
ତତୋ ଵିରାଡଜାଯତ ଵିରାଜୋ ଅଧି ପୂରୁଷଃ । ସ ଜାତୋ ଅତ୍ଯରିଚ୍ଯତ ପଶ୍ଚାଦ୍ଭୂମିମଥୋ ପୁରଃ ॥
Tato viradajayata virajo adhi purushah Sa jato atyarichyata pashchadbhumimatho purah
ଅର୍ଥ:ତାଙ୍କଠାରୁ ବିରାଟ (ବିଶ୍ୱରୂପ) ଜନ୍ମ ନେଲା, ଆଉ ବିରାଟରୁ ପୁରୁଷ (ସମଷ୍ଟି-ପୁରୁଷ); ଜନ୍ମ ନେଇ ସେ ପୃଥିବୀଠାରୁ ଆଗକୁ, ପଛକୁ ଓ ସମ୍ମୁଖକୁ ବିସ୍ତୃତ ହେଲେ।
ତସ୍ମାଦ୍ଯଜ୍ଞାତ୍ ସର୍ଵହୁତଃ ସମ୍ଭୃତଂ ପୃଷଦାଜ୍ଯମ୍ । ପଶୂଂସ୍ତାଂଶ୍ଚକ୍ରେ ଵାଯଵ୍ଯାନାରଣ୍ଯା ଗ୍ରାମ୍ଯାଶ୍ଚ ଯେ ॥
Tasmadyajnat sarvahutah sambhritam prishadajyam Pashunstanshchakre vayavyanaranya gramyashcha ye
ଅର୍ଥ:ସେହି ସର୍ବହୁତ ଯଜ୍ଞରୁ ଦହି ଓ ଘିଅ ସଂଗୃହୀତ ହେଲା; ତାହାରୁ ସେ ବାୟୁ, ବନ ଓ ଗ୍ରାମର ପଶୁମାନଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ।
ତସ୍ମାଦ୍ଯଜ୍ଞାତ୍ ସର୍ଵହୁତଃ ଋଚଃ ସାମାନି ଜଜ୍ଞିରେ । ଛନ୍ଦାꣳସି ଜଜ୍ଞିରେ ତସ୍ମାଦ୍ଯଜୁସ୍ତସ୍ମାଦଜାଯତ ॥
Tasmadyajnat sarvahutah richah samani jajnire Chhandaꣳsi jajnire tasmadyajustasmadajayata
ଅର୍ଥ:ସେହି ସର୍ବହୁତ ଯଜ୍ଞରୁ ଋକ୍ ଓ ସାମ ମନ୍ତ୍ର ଜନ୍ମ ନେଲା; ତାହାରୁ ଛନ୍ଦ ଜନ୍ମ ନେଲା, ଆଉ ତାହାରୁ ଯଜୁଃ ଜନ୍ମ ନେଲା।
ତସ୍ମାଦଶ୍ଵା ଅଜାଯନ୍ତ ଯେ କେ ଚୋଭଯାଦତଃ । ଗାଵୋ ହ ଜଜ୍ଞିରେ ତସ୍ମାତ୍ତସ୍ମାଜ୍ଜାତା ଅଜାଵଯଃ ॥
Tasmadashva ajayanta ye ke chobhayadatah Gavo ha jajnire tasmattasmajjata ajavayah
ଅର୍ଥ:ତାହାରୁ ଅଶ୍ୱ ଜନ୍ମ ନେଲା, ଆଉ ଦୁଇ ଧାଡ଼ି ଦାନ୍ତଯୁକ୍ତ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ; ତାହାରୁ ଗାଈମାନେ ଜନ୍ମ ନେଲେ, ଆଉ ତାହାରୁ ଛେଳି ଓ ମେଣ୍ଢା।
ତଂ ଯଜ୍ଞଂ ବର୍ହିଷି ପ୍ରୌକ୍ଷନ୍ ପୁରୁଷଂ ଜାତମଗ୍ରତଃ । ତେନ ଦେଵା ଅଯଜନ୍ତ ସାଧ୍ଯା ଋଷଯଶ୍ଚ ଯେ ॥
Tam yajnam barhishi praukshan purusham jatamagratah Tena deva ayajanta sadhya rishayashcha ye
ଅର୍ଥ:ଆଦିରେ ଜନ୍ମିତ ସେହି ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଦେବତାମାନେ ପବିତ୍ର କୁଶ ଉପରେ ଯଜ୍ଞ ରୂପେ ଅଭିଷିକ୍ତ କଲେ; ତାଙ୍କ ସହ ଦେବତାମାନେ, ସାଧ୍ୟମାନେ ଓ ଋଷିମାନେ ଯଜ୍ଞ କଲେ।
ଯତ୍ପୁରୁଷଂ ଵ୍ଯଦଧୁଃ କତିଧା ଵ୍ଯକଲ୍ପଯନ୍ । ମୁଖଂ କିମସ୍ଯାସୀତ୍ କିଂ ବାହୂ କିମୂରୂ ପାଦା ଉଚ୍ଯେତେ ॥
Yatpurusham vyadadhuh katidha vyakalpayan Mukham kimasyasit kim bahu kimuru pada uchyete
ଅର୍ଥ:ଯେତେବେଳେ ସେମାନେ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ବିଭାଜିତ କଲେ, ତାଙ୍କୁ କେତେ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କଲେ? ତାଙ୍କ ମୁଖ କଅଣ ହେଲା, ବାହୁ କଅଣ, ଜଙ୍ଘ ଓ ଚରଣ କଅଣ ହେଲା?
ବ୍ରାହ୍ମଣୋଽସ୍ଯ ମୁଖମାସୀଦ୍ବାହୂ ରାଜନ୍ଯଃ କୃତଃ । ଊରୂ ତଦସ୍ଯ ଯଦ୍ଵୈଶ୍ଯଃ ପଦ୍ଭ୍ଯାꣳ ଶୂଦ୍ରୋ ଅଜାଯତ ॥
Brahmanosya mukhamasidbahu rajanyah kritah Uru tadasya yadvaishyah padbhyaꣳ shudro ajayata
ଅର୍ଥ:ବ୍ରାହ୍ମଣ ତାଙ୍କ ମୁଖ ହେଲେ; ରାଜନ୍ୟ (କ୍ଷତ୍ରିୟ) ତାଙ୍କ ବାହୁ ହେଲେ; ତାଙ୍କ ଜଙ୍ଘ ବୈଶ୍ୟ ହେଲା; ତାଙ୍କ ଚରଣରୁ ଶୂଦ୍ର ଜନ୍ମ ନେଲେ।
ଚନ୍ଦ୍ରମା ମନସୋ ଜାତଶ୍ଚକ୍ଷୋଃ ସୂର୍ଯୋ ଅଜାଯତ । ଶ୍ରୋତ୍ରାଦ୍ଵାଯୁଶ୍ଚ ପ୍ରାଣଶ୍ଚ ମୁଖାଦଗ୍ନିରଜାଯତ ॥
Chandrama manaso jatashchakshoh suryo ajayata Shrotradvayushcha pranashcha mukhadagnirajayata
ଅର୍ଥ:ତାଙ୍କ ମନରୁ ଚନ୍ଦ୍ର ଜନ୍ମ ନେଲେ; ତାଙ୍କ ନେତ୍ରରୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଆସିଲେ; ତାଙ୍କ ମୁଖରୁ ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଅଗ୍ନି ଆସିଲେ; ତାଙ୍କ ପ୍ରାଣରୁ ବାୟୁ ଜନ୍ମ ନେଲା।
ନାଭ୍ଯା ଆସୀଦନ୍ତରିକ୍ଷꣳ ଶୀର୍ଷ୍ଣୋ ଦ୍ଯୌଃ ସମଵର୍ତତ । ପଦ୍ଭ୍ଯାଂ ଭୂମିର୍ଦିଶଃ ଶ୍ରୋତ୍ରାତ୍ତଥା ଲୋକାଂଽକଲ୍ପଯନ୍ ॥
Nabhya asidantarikshaꣳ shirshno dyauh samavartata Padbhyam bhumirdishah shrotrattatha lokankalpayan
ଅର୍ଥ:ତାଙ୍କ ନାଭିରୁ ଅନ୍ତରିକ୍ଷ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ତାଙ୍କ ଶୀର୍ଷରୁ ସ୍ୱର୍ଗ ବିକଶିତ ହେଲା; ତାଙ୍କ ଚରଣରୁ ପୃଥିବୀ, ଆଉ ତାଙ୍କ କର୍ଣରୁ ଦିଗସମୂହ — ଏହିପରି ସେମାନେ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ।
ଯତ୍ପୁରୁଷେଣ ହଵିଷା ଦେଵା ଯଜ୍ଞମତନ୍ଵତ । ଵସନ୍ତୋଽସ୍ଯାସୀଦାଜ୍ଯଂ ଗ୍ରୀଷ୍ମ ଇଧ୍ମଃ ଶରଦ୍ଧଵିଃ ॥
Yatpurushena havisha deva yajnamatanvata Vasantosyasidajyam grishma idhmah sharaddhavih
ଅର୍ଥ:ଯେତେବେଳେ ଦେବତାମାନେ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଆହୁତି କରି ଯଜ୍ଞ ବିସ୍ତାର କଲେ — ବସନ୍ତ ଥିଲା ତାହାର ଘିଅ, ଗ୍ରୀଷ୍ମ ତାହାର ଇନ୍ଧନ, ଆଉ ଶରତ ତାହାର ଆହୁତି।
ସପ୍ତାସ୍ଯାସନ୍ ପରିଧଯସ୍ତ୍ରିଃ ସପ୍ତ ସମିଧଃ କୃତାଃ । ଦେଵା ଯଦ୍ଯଜ୍ଞଂ ତନ୍ଵାନା ଅବଧ୍ନନ୍ ପୁରୁଷଂ ପଶୁମ୍ ॥
Saptasyasan paridhayastrih sapta samidhah kritah Deva yadyajnam tanvana abadhnan purusham pashum
ଅର୍ଥ:ସାତ ଥିଲା ତାହାର ପରିଧି; ତିନିଗୁଣ ସାତ ସମିଧ ତିଆରି ହେଲା, ଯେତେବେଳେ ଦେବତାମାନେ ଯଜ୍ଞ କରି ପୁରୁଷଙ୍କୁ ପଶୁ ରୂପେ ବାନ୍ଧିଲେ।
ଯଜ୍ଞେନ ଯଜ୍ଞମଯଜନ୍ତ ଦେଵାସ୍ତାନି ଧର୍ମାଣି ପ୍ରଥମାନ୍ଯାସନ୍ । ତେ ହ ନାକଂ ମହିମାନଃ ସଚନ୍ତ ଯତ୍ର ପୂର୍ଵେ ସାଧ୍ଯାଃ ସନ୍ତି ଦେଵାଃ ॥
Yajnena yajnamayajanta devastani dharmani prathamanyasan Te ha nakam mahimanah sachanta yatra purve sadhyah santi devah
ଅର୍ଥ:ଯଜ୍ଞ ଦ୍ୱାରା ଦେବତାମାନେ ଯଜ୍ଞସ୍ୱରୂପ (ପୁରୁଷ)ଙ୍କ ଉପାସନା କଲେ; ଏହାହିଁ ପ୍ରଥମ ଧର୍ମ (ବିଧାନ) ଥିଲା। ଏହି ମହାନ ଶକ୍ତିମାନେ ସେହି ସ୍ୱର୍ଗରେ ପହଞ୍ଚିଲେ ଯେଉଁଠାରେ ପ୍ରାଚୀନ ସାଧ୍ୟ ଓ ଦେବତାମାନେ ବାସ କରନ୍ତି।
ଶବ୍ଦ-ଶବ୍ଦ ଅର୍ଥ
ଉଚ୍ଚାରଣ ଶୁଣିବାକୁ ଯେକୌଣସି ଶବ୍ଦରେ କ୍ଲିକ୍ କରନ୍ତୁ
Purusha Suktam ପାଠର ଲାଭ
ସବୁଠାରୁ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ବୈଦିକ ସୃଷ୍ଟି-ସୂକ୍ତ — ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ଉତ୍ପତ୍ତି ବର୍ଣ୍ଣନା କରେ
ପ୍ରମୁଖ ବୈଦିକ ଅନୁଷ୍ଠାନ, ମନ୍ଦିର ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଓ ହୋମରେ ଏହାକୁ ପାଠ କରାଯାଏ
ପରମ ପୁରୁଷ (ପୁରୁଷ/ବିଷ୍ଣୁ) ଙ୍କ ବିରାଟ ସ୍ୱରୂପ ପ୍ରକାଶ କରେ
ହିନ୍ଦୁ ଦର୍ଶନ ଓ ସୃଷ୍ଟିତତ୍ତ୍ୱର ମୂଳ ଗ୍ରନ୍ଥମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ
ଏହାର ପାଠ ସାଧକଙ୍କୁ ଆଦିମ ସୃଜନାତ୍ମକ ଶକ୍ତି ସହିତ ଯୋଡ଼େ
ଦକ୍ଷିଣ ଭାରତର ସମସ୍ତ ପ୍ରମୁଖ ମନ୍ଦିର ଅନୁଷ୍ଠାନରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ
Purusha Suktam ପାଠ ବିଧି
ପୁରୁଷ ସୂକ୍ତମ୍ ପାରମ୍ପରିକ ଭାବେ ସଠିକ ଉଚ୍ଚାରଣ ସହିତ ବୈଦିକ ଛନ୍ଦରେ ଗାନ କରାଯାଏ। ପ୍ରଥମେ ଜଣେ ପ୍ରଶିକ୍ଷିତ ବୈଦିକ ପୁରୋହିତଙ୍କ ପାଠ ଶୁଣନ୍ତୁ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ମନ୍ତ୍ରର ବିରାଟ ଚିତ୍ରଣ ଉପରେ ଧ୍ୟାନ କେନ୍ଦ୍ରିତ କରି ଧୀରେ ଏବଂ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ପାଠ କରନ୍ତୁ। ମନ୍ଦିରରେ ଏହାକୁ ଦେବତାଙ୍କ ଅଭିଷେକ ସମୟରେ ପାଠ କରାଯାଏ। ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ସାଧନା ପାଇଁ ଏଗାର ଥର ପାଠ କରିବା ମାନକ।
ବାରମ୍ବାର ପଚରାଯାଉଥିବା ପ୍ରଶ୍ନ
ଏଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟ ପଢ଼ନ୍ତୁ
ॐ
ସମ୍ପୂର୍ଣ Purusha Suktam ଶ୍ଳୋକ-ଶ୍ଳୋକ ଅର୍ଥ ସହିତ ପଢ଼ନ୍ତୁ, କିମ୍ବା ଅଧିକ ପବିତ୍ର ପାଠ ଦେଖନ୍ତୁ