పురుష సూక్తమ్
पुरुष सूक्तम् in Telugu · తెలుగు
మీ భాష/లిపిలో చదవండి
✦ అర్థం
పురుష సూక్తం ఋగ్వేదం (10.90) లోని పదహారు మంత్రాల సూక్తం, ఇది యజ్ఞం ద్వారా సమస్త విశ్వాన్ని సృష్టించిన విరాట్ పురుషుని వర్ణిస్తుంది. ఇది హిందూ తత్త్వశాస్త్రం మరియు సృష్టి శాస్త్రంలోని అత్యంత లోతైన గ్రంథాలలో ఒకటి. దీనిని ప్రధాన వైదిక అనుష్ఠానాలు మరియు ఆలయ ఉత్సవాలలో పఠిస్తారు.
మూలం & కథ
Rigveda (Mandala 10, Hymn 90) · Rishi Narayana · 1500-1200 BCE
పురుష సూక్తం ఋషి నారాయణుడు రచించినదిగా భావిస్తారు మరియు ఇది ఋగ్వేదంలోని పదవ మండలంలో ఉంది. ఇది ఆదిమ పురుషుడు విశ్వ సృష్టి కోసం తనను తాను అర్పించుకునే ఒక విరాట్ యజ్ఞాన్ని వర్ణిస్తుంది. ఈ సూక్తం వేదాలలోని అత్యంత తాత్త్విక లోతైన గ్రంథాలలో ఒకటి — ఇది ఒకటి అనేకంగా ఎలా అవుతుంది, ఏకత్వం నుండి వైవిధ్యం ఎలా ఉద్భవిస్తుంది అనే మూల ప్రశ్నను సంబోధిస్తుంది.
✦ శాస్త్రాలలో చెప్పినట్లు
పురుష సూక్తంలో ప్రాచీన సాహిత్యంలోని అత్యంత గొప్ప వాక్యాలలో ఒకటి ఉంది: 'పురుష ఏవేదం సర్వం' — విరాట్ పురుషుడే ఇదంతా, జరిగినదంతా మరియు జరగబోయేదంతా. ఈ మూడు వేల సంవత్సరాల పురాతన గ్రంథం సమస్త పదార్థం మరియు శక్తి ఒకే మూలం (మహా విస్ఫోటం) నుండి ఉద్భవించాయనే ఆధునిక భౌతిక శాస్త్ర భావనను ముందుగానే ఊహించింది. విశ్వం భౌతికం నుండి 'పది అంగుళాల ముందుకు' విస్తరించిందనే ఈ సూక్త వర్ణన — దృశ్యానికి అతీతమైన పరిమాణాలను సూచిస్తూ — ఉన్నత పరిమాణాల ఆధునిక సిద్ధాంతాలతో ప్రతిధ్వనిస్తుంది.
వింటూ పఠించండి
అర్థంతో పూర్తి పాఠం
ఏ పంక్తిపైన అయినా లేదా ▶ బటన్పై తాకి వినండి
హరిః ఓం సహస్రశీర్షా పురుషః సహస్రాక్షః సహస్రపాత్ । స భూమిꣳ సర్వత స్పృత్వాఽత్యతిష్ఠద్దశాఙ్గులమ్ ॥
Harih Om sahasrashirsha purushah sahasrakshah sahasrapat Sa bhumiꣳ sarvata spritvatyatishthaddashangulam
అర్థం:విరాట్ పురుషునికి సహస్ర శిరస్సులు, సహస్ర నేత్రాలు, సహస్ర పాదాలు ఉన్నాయి; ఆయన సమస్త భూమిని అన్ని వైపులా వ్యాపించి కూడా దాని కంటే పది అంగుళాల ముందుకు విస్తరించి ఉన్నారు.
పురుష ఏవేదꣳ సర్వం యద్భూతం యచ్చ భావ్యమ్ । ఉతామృతత్వస్యేశానో యదన్నేనాతిరోహతి ॥
Purusha evedaꣳ sarvam yadbhutam yachcha bhavyam Utamritatvasyeshano yadannenatirohati
అర్థం:ఇదంతా పురుషుడే — జరిగినదంతా, జరగబోయేదంతా; ఆయన అమృతత్వానికి ప్రభువు, అన్నం (యజ్ఞం) ద్వారా మరింత గొప్పవారవుతారు.
ఏతావానస్య మహిమాతో జ్యాయాంశ్చ పూరుషః । పాదోఽస్య విశ్వా భూతాని త్రిపాదస్యామృతం దివి ॥
Etavanasya mahimato jyayanshcha purushah Padosya vishva bhutani tripadasyamritam divi
అర్థం:ఇది ఆయన మహిమ, పురుషుడు దీనికంటే ఇంకా గొప్పవాడు; సమస్త ప్రాణులు ఆయనలో నాలుగవ వంతు మాత్రమే, మూడు వంతులు స్వర్గంలో అమరంగా ఉన్నాయి.
త్రిపాదూర్ధ్వ ఉదైత్పురుషః పాదోఽస్యేహాభవత్ పునః । తతో విష్వఙ్ వ్యక్రామత్సాశనానశనే అభి ॥
Tripadurdhva udaitpurushah padosyehabhavat punah Tato vishvan vyakramatsashananashane abhi
అర్థం:మూడు వంతులతో పురుషుడు పైకి లేచాడు; ఆయనలో ఒక వంతు మరల ఇక్కడ ఆవిర్భవించింది; అక్కడి నుండి ఆయన తినేవి, తినని వాటన్నిటిలో అన్ని వైపులా వ్యాపించాడు.
తతో విరాడజాయత విరాజో అధి పూరుషః । స జాతో అత్యరిచ్యత పశ్చాద్భూమిమథో పురః ॥
Tato viradajayata virajo adhi purushah Sa jato atyarichyata pashchadbhumimatho purah
అర్థం:ఆయన నుండి విరాట్ (విశ్వరూపం) జన్మించింది, విరాట్ నుండి పురుషుడు (సమష్టి-పురుషుడు); జన్మించి ఆయన భూమి కంటే ముందుకు, వెనుకకు విస్తరించాడు.
తస్మాద్యజ్ఞాత్ సర్వహుతః సమ్భృతం పృషదాజ్యమ్ । పశూంస్తాంశ్చక్రే వాయవ్యానారణ్యా గ్రామ్యాశ్చ యే ॥
Tasmadyajnat sarvahutah sambhritam prishadajyam Pashunstanshchakre vayavyanaranya gramyashcha ye
అర్థం:ఆ సర్వహుత యజ్ఞం నుండి పెరుగు, నెయ్యి సేకరించబడ్డాయి; దాని నుండి ఆయన వాయువు, అడవి, గ్రామపు పశువులను సృష్టించాడు.
తస్మాద్యజ్ఞాత్ సర్వహుతః ఋచః సామాని జజ్ఞిరే । ఛన్దాꣳసి జజ్ఞిరే తస్మాద్యజుస్తస్మాదజాయత ॥
Tasmadyajnat sarvahutah richah samani jajnire Chhandaꣳsi jajnire tasmadyajustasmadajayata
అర్థం:ఆ సర్వహుత యజ్ఞం నుండి ఋక్, సామ మంత్రాలు జన్మించాయి; దాని నుండి ఛందస్సులు జన్మించాయి, దాని నుండి యజుస్సు జన్మించింది.
తస్మాదశ్వా అజాయన్త యే కే చోభయాదతః । గావో హ జజ్ఞిరే తస్మాత్తస్మాజ్జాతా అజావయః ॥
Tasmadashva ajayanta ye ke chobhayadatah Gavo ha jajnire tasmattasmajjata ajavayah
అర్థం:దాని నుండి అశ్వాలు జన్మించాయి, రెండు వరుసల దంతాలున్న ప్రాణులన్నీ; దాని నుండి గోవులు జన్మించాయి, దాని నుండి మేకలు, గొర్రెలు.
తం యజ్ఞం బర్హిషి ప్రౌక్షన్ పురుషం జాతమగ్రతః । తేన దేవా అయజన్త సాధ్యా ఋషయశ్చ యే ॥
Tam yajnam barhishi praukshan purusham jatamagratah Tena deva ayajanta sadhya rishayashcha ye
అర్థం:ఆదిలో జన్మించిన ఆ పురుషుని దేవతలు పవిత్ర దర్భపై యజ్ఞంగా అభిషేకించారు; ఆయనతో దేవతలు, సాధ్యులు, ఋషులు యజ్ఞం చేశారు.
యత్పురుషం వ్యదధుః కతిధా వ్యకల్పయన్ । ముఖం కిమస్యాసీత్ కిం బాహూ కిమూరూ పాదా ఉచ్యేతే ॥
Yatpurusham vyadadhuh katidha vyakalpayan Mukham kimasyasit kim bahu kimuru pada uchyete
అర్థం:వారు పురుషుని విభజించినప్పుడు, ఆయనను ఎన్ని భాగాలుగా విభజించారు? ఆయన ముఖం ఏమైంది, బాహువులు ఏమయ్యాయి, తొడలు, పాదాలు ఏమయ్యాయి?
బ్రాహ్మణోఽస్య ముఖమాసీద్బాహూ రాజన్యః కృతః । ఊరూ తదస్య యద్వైశ్యః పద్భ్యాꣳ శూద్రో అజాయత ॥
Brahmanosya mukhamasidbahu rajanyah kritah Uru tadasya yadvaishyah padbhyaꣳ shudro ajayata
అర్థం:బ్రాహ్మణుడు ఆయన ముఖమయ్యాడు; రాజన్యుడు (క్షత్రియుడు) ఆయన బాహువులయ్యాడు; ఆయన తొడలు వైశ్యుడయ్యాయి; ఆయన పాదాల నుండి శూద్రుడు జన్మించాడు.
చన్ద్రమా మనసో జాతశ్చక్షోః సూర్యో అజాయత । శ్రోత్రాద్వాయుశ్చ ప్రాణశ్చ ముఖాదగ్నిరజాయత ॥
Chandrama manaso jatashchakshoh suryo ajayata Shrotradvayushcha pranashcha mukhadagnirajayata
అర్థం:ఆయన మనస్సు నుండి చంద్రుడు జన్మించాడు; ఆయన నేత్రం నుండి సూర్యుడు వచ్చాడు; ఆయన ముఖం నుండి ఇంద్రుడు, అగ్ని వచ్చారు; ఆయన ప్రాణం నుండి వాయువు జన్మించింది.
నాభ్యా ఆసీదన్తరిక్షꣳ శీర్ష్ణో ద్యౌః సమవర్తత । పద్భ్యాం భూమిర్దిశః శ్రోత్రాత్తథా లోకాంఽకల్పయన్ ॥
Nabhya asidantarikshaꣳ shirshno dyauh samavartata Padbhyam bhumirdishah shrotrattatha lokankalpayan
అర్థం:ఆయన నాభి నుండి అంతరిక్షం ఏర్పడింది; ఆయన శిరస్సు నుండి స్వర్గం వికసించింది; ఆయన పాదాల నుండి భూమి, ఆయన చెవి నుండి దిక్కులు — ఇలా వారు లోకాలను సృష్టించారు.
యత్పురుషేణ హవిషా దేవా యజ్ఞమతన్వత । వసన్తోఽస్యాసీదాజ్యం గ్రీష్మ ఇధ్మః శరద్ధవిః ॥
Yatpurushena havisha deva yajnamatanvata Vasantosyasidajyam grishma idhmah sharaddhavih
అర్థం:దేవతలు పురుషుని ఆహుతిగా చేసి యజ్ఞాన్ని విస్తరించినప్పుడు — వసంతం దాని నెయ్యి, గ్రీష్మం దాని ఇంధనం, శరదృతువు దాని ఆహుతి అయ్యాయి.
సప్తాస్యాసన్ పరిధయస్త్రిః సప్త సమిధః కృతాః । దేవా యద్యజ్ఞం తన్వానా అబధ్నన్ పురుషం పశుమ్ ॥
Saptasyasan paridhayastrih sapta samidhah kritah Deva yadyajnam tanvana abadhnan purusham pashum
అర్థం:ఏడు దాని పరిధులు; మూడు రెట్లు ఏడు సమిధలు చేయబడ్డాయి, దేవతలు యజ్ఞం చేస్తూ పురుషుని పశువుగా బంధించినప్పుడు.
యజ్ఞేన యజ్ఞమయజన్త దేవాస్తాని ధర్మాణి ప్రథమాన్యాసన్ । తే హ నాకం మహిమానః సచన్త యత్ర పూర్వే సాధ్యాః సన్తి దేవాః ॥
Yajnena yajnamayajanta devastani dharmani prathamanyasan Te ha nakam mahimanah sachanta yatra purve sadhyah santi devah
అర్థం:యజ్ఞం ద్వారా దేవతలు యజ్ఞస్వరూపుని (పురుషుని) ఆరాధించారు; ఇవే మొదటి ధర్మాలు (విధానాలు). ఈ మహా శక్తులు ప్రాచీన సాధ్యులు, దేవతలు నివసించే స్వర్గాన్ని చేరాయి.
పదం-పదం అర్థం
ఉచ్చారణ వినడానికి ఏ పదంపైన అయినా క్లిక్ చేయండి
पुरुष सूक्तम् పారాయణ ప్రయోజనాలు
అత్యంత ముఖ్యమైన వైదిక సృష్టి సూక్తం — విశ్వ ఉద్భవాన్ని వర్ణిస్తుంది
ప్రధాన వైదిక అనుష్ఠానాలు, ఆలయ ప్రతిష్ఠ మరియు హోమాలలో పఠిస్తారు
పరమ పురుషుని (పురుష/విష్ణు) విరాట్ స్వరూపాన్ని వెల్లడిస్తుంది
హిందూ తత్త్వశాస్త్రం మరియు సృష్టి శాస్త్రంలోని మూల గ్రంథాలలో ఒకటి
దీని పఠనం సాధకుని ఆదిమ సృజనాత్మక శక్తితో అనుసంధానం చేస్తుంది
దక్షిణ భారతదేశంలోని అన్ని ప్రధాన ఆలయ అనుష్ఠానాలలో ఉపయోగిస్తారు
पुरुष सूक्तम् పారాయణ విధి
పురుష సూక్తం సంప్రదాయికంగా ఖచ్చితమైన ఉచ్చారణతో వైదిక ఛందస్సులో గానం చేస్తారు. మొదట శిక్షణ పొందిన వైదిక పురోహితుని పఠనాన్ని వినండి. ప్రతి మంత్రంలోని విరాట్ చిత్రణపై దృష్టి కేంద్రీకరిస్తూ నెమ్మదిగా మరియు స్పష్టంగా పఠించండి. ఆలయాలలో దీనిని దేవత అభిషేకం సమయంలో పఠిస్తారు. వ్యక్తిగత సాధన కోసం పదకొండు సార్లు పఠించడం ప్రామాణికం.
తరచూ అడిగే ప్రశ్నలు
ఇవి కూడా చదవండి
ॐ
పూర్తి पुरुष सूक्तम्ను శ్లోకం-శ్లోకం అర్థంతో చదవండి, లేదా మరిన్ని పవిత్ర పాఠాలు చూడండి