పురుష సూక్తమ్
पुरुष सूक्तम् in Telugu · తెలుగు
మూలం & కథ
Rigveda (Mandala 10, Hymn 90) · Rishi Narayana · 1500-1200 BCE
The Purusha Suktam is attributed to Rishi Narayana and appears in the 10th Mandala of the Rigveda. It describes a cosmic sacrifice where the primordial being (Purusha) offers himself to create the universe. The hymn is one of the most philosophically profound texts in the Vedas — it addresses the fundamental question of how the one becomes the many, how unity gives rise to diversity.
✦ శాస్త్రాలలో చెప్పినట్లు
The Purusha Suktam contains one of the most remarkable statements in ancient literature: 'Purusha Evedam Sarvam' — the Cosmic Being IS all this, all that has been AND all that will be. This 3000-year-old text anticipated modern physics' concept that all matter and energy originated from a single source (the Big Bang). The hymn's description of a universe that extends 'ten fingers beyond' the physical — implying dimensions beyond the visible — resonates with modern theories of higher dimensions.
వింటూ పఠించండి
అర్థంతో పూర్తి పాఠం
ఏ పంక్తిపైన అయినా లేదా ▶ బటన్పై తాకి వినండి
హరిః ఓం సహస్రశీర్షా పురుషః సహస్రాక్షః సహస్రపాత్ । స భూమిꣳ సర్వత స్పృత్వాఽత్యతిష్ఠద్దశాఙ్గులమ్ ॥
Harih Om sahasrashirsha purushah sahasrakshah sahasrapat Sa bhumiꣳ sarvata spritvatyatishthaddashangulam
అర్థం:उस विराट पुरुष के सहस्र शीश, सहस्र नेत्र और सहस्र चरण हैं; वह पृथ्वी को सब ओर से व्याप्त कर दस अंगुल अधिक आगे तक फैला है।
పురుష ఏవేదꣳ సర్వం యద్భూతం యచ్చ భావ్యమ్ । ఉతామృతత్వస్యేశానో యదన్నేనాతిరోహతి ॥
Purusha evedaꣳ sarvam yadbhutam yachcha bhavyam Utamritatvasyeshano yadannenatirohati
అర్థం:यह सब कुछ पुरुष ही है — जो हो चुका और जो होने वाला है; वह अमरत्व का स्वामी है, जो अन्न (यज्ञ) से और भी बढ़ता है।
ఏతావానస్య మహిమాతో జ్యాయాంశ్చ పూరుషః । పాదోఽస్య విశ్వా భూతాని త్రిపాదస్యామృతం దివి ॥
Etavanasya mahimato jyayanshcha purushah Padosya vishva bhutani tripadasyamritam divi
అర్థం:इतनी उसकी महिमा है, और पुरुष इससे भी महान है; समस्त भूत उसके एक चरण मात्र हैं, तीन चरण द्युलोक में अमर हैं।
త్రిపాదూర్ధ్వ ఉదైత్పురుషః పాదోఽస్యేహాభవత్ పునః । తతో విష్వఙ్ వ్యక్రామత్సాశనానశనే అభి ॥
Tripadurdhva udaitpurushah padosyehabhavat punah Tato vishvan vyakramatsashananashane abhi
అర్థం:तीन चरणों से पुरुष ऊपर उठ गया; उसका एक चरण पुनः यहाँ हुआ; फिर वह सब ओर — चेतन और अचेतन में — व्याप्त हो गया।
తతో విరాడజాయత విరాజో అధి పూరుషః । స జాతో అత్యరిచ్యత పశ్చాద్భూమిమథో పురః ॥
Tato viradajayata virajo adhi purushah Sa jato atyarichyata pashchadbhumimatho purah
అర్థం:उससे विराट उत्पन्न हुआ, और विराट से पुरुष (अधि-पुरुष); उत्पन्न होकर वह पृथ्वी से आगे, पीछे और सर्वत्र फैल गया।
తస్మాద్యజ్ఞాత్ సర్వహుతః సమ్భృతం పృషదాజ్యమ్ । పశూంస్తాంశ్చక్రే వాయవ్యానారణ్యా గ్రామ్యాశ్చ యే ॥
Tasmadyajnat sarvahutah sambhritam prishadajyam Pashunstanshchakre vayavyanaranya gramyashcha ye
అర్థం:उस सर्वहुत यज्ञ से दही-घी एकत्र हुआ; उसी से उसने वायव्य, वन्य और ग्राम्य पशुओं की रचना की।
తస్మాద్యజ్ఞాత్ సర్వహుతః ఋచః సామాని జజ్ఞిరే । ఛన్దాꣳసి జజ్ఞిరే తస్మాద్యజుస్తస్మాదజాయత ॥
Tasmadyajnat sarvahutah richah samani jajnire Chhandaꣳsi jajnire tasmadyajustasmadajayata
అర్థం:उस सर्वहुत यज्ञ से ऋचाएँ और सामगान उत्पन्न हुए; छन्द उससे उत्पन्न हुए, और यजुस् उससे उत्पन्न हुआ।
తస్మాదశ్వా అజాయన్త యే కే చోభయాదతః । గావో హ జజ్ఞిరే తస్మాత్తస్మాజ్జాతా అజావయః ॥
Tasmadashva ajayanta ye ke chobhayadatah Gavo ha jajnire tasmattasmajjata ajavayah
అర్థం:उससे अश्व उत्पन्न हुए, और दोनों ओर दाँत वाले समस्त पशु; गायें उससे उत्पन्न हुईं, और उसी से बकरियाँ-भेड़ें।
తం యజ్ఞం బర్హిషి ప్రౌక్షన్ పురుషం జాతమగ్రతః । తేన దేవా అయజన్త సాధ్యా ఋషయశ్చ యే ॥
Tam yajnam barhishi praukshan purusham jatamagratah Tena deva ayajanta sadhya rishayashcha ye
అర్థం:उस प्रथम उत्पन्न पुरुष को देवों ने यज्ञ रूप में कुश पर अभिषिक्त किया; उसी से देवों, साध्यों और ऋषियों ने यज्ञ किया।
యత్పురుషం వ్యదధుః కతిధా వ్యకల్పయన్ । ముఖం కిమస్యాసీత్ కిం బాహూ కిమూరూ పాదా ఉచ్యేతే ॥
Yatpurusham vyadadhuh katidha vyakalpayan Mukham kimasyasit kim bahu kimuru pada uchyete
అర్థం:जब देवों ने पुरुष को विभक्त किया, तो कितने भागों में बाँटा? उसका मुख क्या हुआ, भुजाएँ क्या, ऊरु और चरण क्या हुए?
బ్రాహ్మణోఽస్య ముఖమాసీద్బాహూ రాజన్యః కృతః । ఊరూ తదస్య యద్వైశ్యః పద్భ్యాꣳ శూద్రో అజాయత ॥
Brahmanosya mukhamasidbahu rajanyah kritah Uru tadasya yadvaishyah padbhyaꣳ shudro ajayata
అర్థం:ब्राह्मण उसका मुख हुआ; क्षत्रिय (राजन्य) उसकी भुजाएँ बने; वैश्य उसके ऊरु हुए; उसके चरणों से शूद्र उत्पन्न हुआ।
చన్ద్రమా మనసో జాతశ్చక్షోః సూర్యో అజాయత । శ్రోత్రాద్వాయుశ్చ ప్రాణశ్చ ముఖాదగ్నిరజాయత ॥
Chandrama manaso jatashchakshoh suryo ajayata Shrotradvayushcha pranashcha mukhadagnirajayata
అర్థం:चन्द्रमा उसके मन से उत्पन्न हुआ; सूर्य उसके नेत्र से; मुख से इन्द्र और अग्नि; प्राण से वायु उत्पन्न हुई।
నాభ్యా ఆసీదన్తరిక్షꣳ శీర్ష్ణో ద్యౌః సమవర్తత । పద్భ్యాం భూమిర్దిశః శ్రోత్రాత్తథా లోకాంఽకల్పయన్ ॥
Nabhya asidantarikshaꣳ shirshno dyauh samavartata Padbhyam bhumirdishah shrotrattatha lokankalpayan
అర్థం:उसकी नाभि से अन्तरिक्ष हुआ; शीश से द्युलोक; चरणों से पृथ्वी, और कानों से दिशाएँ — इस प्रकार उन्होंने लोकों की रचना की।
యత్పురుషేణ హవిషా దేవా యజ్ఞమతన్వత । వసన్తోఽస్యాసీదాజ్యం గ్రీష్మ ఇధ్మః శరద్ధవిః ॥
Yatpurushena havisha deva yajnamatanvata Vasantosyasidajyam grishma idhmah sharaddhavih
అర్థం:जब देवों ने पुरुष रूपी हवि से यज्ञ किया — वसन्त उसका घी था, ग्रीष्म ईंधन, और शरद् आहुति।
సప్తాస్యాసన్ పరిధయస్త్రిః సప్త సమిధః కృతాః । దేవా యద్యజ్ఞం తన్వానా అబధ్నన్ పురుషం పశుమ్ ॥
Saptasyasan paridhayastrih sapta samidhah kritah Deva yadyajnam tanvana abadhnan purusham pashum
అర్థం:उस यज्ञ की सात परिधियाँ थीं; इक्कीस समिधाएँ बनाई गईं, जब देवों ने यज्ञ करते हुए पुरुष को पशु रूप में बाँधा।
యజ్ఞేన యజ్ఞమయజన్త దేవాస్తాని ధర్మాణి ప్రథమాన్యాసన్ । తే హ నాకం మహిమానః సచన్త యత్ర పూర్వే సాధ్యాః సన్తి దేవాః ॥
Yajnena yajnamayajanta devastani dharmani prathamanyasan Te ha nakam mahimanah sachanta yatra purve sadhyah santi devah
అర్థం:देवों ने यज्ञ से यज्ञ (पुरुष) का यजन किया; ये प्रथम धर्म (विधान) थे; ये महिमाएँ उस स्वर्ग को प्राप्त हुईं जहाँ प्राचीन साध्य और देव निवास करते हैं।
పదం-పదం అర్థం
ఉచ్చారణ వినడానికి ఏ పదంపైన అయినా క్లిక్ చేయండి
पुरुष सूक्तम् పారాయణ ప్రయోజనాలు
The most important Vedic creation hymn — describes the origin of the universe
Chanted during major Vedic rituals, temple consecrations, and homas
Reveals the cosmic nature of the Supreme Being (Purusha/Vishnu)
One of the foundational texts of Hindu philosophy and cosmology
Chanting connects one to the primordial creative energy
Used in all major temple rituals across South India
पुरुष सूक्तम् పారాయణ విధి
The Purusha Suktam is traditionally chanted in Vedic meter with precise pronunciation. Listen to a trained Vedic priest's recitation first. Chant slowly and clearly, focusing on each verse's cosmic imagery. In temples, it is chanted during abhishekam (ritual bathing) of the deity. For personal practice, 11 recitations is standard.
తరచూ అడిగే ప్రశ్నలు
ఇవి కూడా చదవండి
ॐ
పూర్తి पुरुष सूक्तम्ను శ్లోకం-శ్లోకం అర్థంతో చదవండి, లేదా మరిన్ని పవిత్ర పాఠాలు చూడండి