ਵਿਸ਼੍ਣੁ ਭੁਜਙ੍ਗਪ੍ਰਯਾਤ ਸ੍ਤੋਤ੍ਰਮ੍
विष्णु भुजङ्गप्रयात स्तोत्रम् in Punjabi (Gurmukhi) · ਪੰਜਾਬੀ
ਆਪਣੀ ਭਾਸ਼ਾ/ਲਿਪੀ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹੋ
ਉਤਪਤੀ ਅਤੇ ਕਥਾ
Composition of Adi Shankaracharya (Shankara Bhagavatpada) · Adi Shankaracharya (8th century CE) · 8th century CE
This stotram is counted among Adi Shankaracharya's devotional hymns in the bhujangaprayata metre. Tradition relates that Shankara, the great teacher of Advaita Vedanta, composed and recited such Vishnu hymns out of deep bhakti even while expounding the formless Absolute, showing the harmony of jnana and devotion. By one account he sang a Vishnu hymn so that the attendants of the Lord came to escort his departing mother to the higher worlds — fitting the stotram's theme of surrender at life's end.
✦ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦੱਸੇ ਅਨੁਸਾਰ
It is said that when Adi Shankaracharya's mother lay dying and feared the fierce messengers she beheld, Shankara sang the praises of Vishnu, and the gentle servants of the Lord at once descended to carry her soul to Vaikuntha. Devotees therefore cherish this Bhujangam as a hymn that turns the terror of death into the grace of liberation.
ਅਰਥ ਸਹਿਤ ਪੂਰਾ ਪਾਠ
ਕਿਸੇ ਵੀ ਪੰਗਤੀ ਜਾਂ ▶ ਬਟਨ ਨੂੰ ਛੂਹ ਕੇ ਸੁਣੋ
ਚਿਦਂਸ਼ਂ ਵਿਭੁਂ ਨਿਰ੍ਮਲਂ ਨਿਰ੍ਵਿਕਲ੍ਪਂ ਨਿਰੀਹਂ ਨਿਰਾਕਾਰਮੋਙ੍ਕਾਰਗਮ੍ਯਮ੍। ਗੁਣਾਤੀਤਮਵ੍ਯਕ੍ਤਮੇਕਂ ਤੁਰੀਯਂ ਪਰਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਯਂ ਵੇਦ ਤਸ੍ਮੈ ਨਮਸ੍ਤੇ॥
Chidamsham Vibhum Nirmalam Nirvikalpam Niriham Nirakaram-Onkara-Gamyam Gunatitam-Avyaktam-Ekam Turiyam Param Brahma Yam Veda Tasmai Namaste
ਅਰਥ:जिन्हें ज्ञानीजन परब्रह्म रूप में जानते हैं — जो चित्-स्वरूप, विभु, निर्मल, निर्विकल्प, निरीह, निराकार, ओंकार से गम्य, गुणातीत, अव्यक्त, एक और तुरीय हैं — उन्हें नमस्कार है।
ਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧਂ ਸ਼ਿਵਂ ਸ਼ਾਨ੍ਤਮਾਦ੍ਯਨ੍ਤਸ਼ੂਨ੍ਯਂ ਜਗਜ੍ਜੀਵਨਂ ਜ੍ਯੋਤਿਰਾਨਨ੍ਦਰੂਪਮ੍। ਅਦਿਗ੍ਦੇਸ਼ਕਾਲਵ੍ਯਵਚ੍ਛੇਦਨੀਯਂ ਤ੍ਰਯੀ ਵਕ੍ਤਿ ਯਂ ਵੇਦ ਤਸ੍ਮੈ ਨਮਸ੍ਤੇ॥
Vishuddham Shivam Shantam-Adyanta-Shunyam Jagaj-Jivanam Jyotir-Ananda-Rupam A-dig-desha-kala-vyavacchedaniyam Trayi Vakti Yam Veda Tasmai Namaste
ਅਰਥ:जिन्हें तीनों वेद उद्घोषित करते हैं — जो विशुद्ध, शिव, शान्त, आदि-अन्त रहित, जगत के जीवन, ज्योति एवं आनन्द स्वरूप, तथा दिशा-देश-काल से अपरिच्छिन्न हैं — उन्हें नमस्कार है।
ਮਹਾਯੋਗਪੀਠੇ ਪਰਿਭ੍ਰਾਜਮਾਨੇ ਧਰਣ੍ਯਾਦਿਤਤ੍ਤ੍ਵਾਤ੍ਮਕੇ ਸ਼ਕ੍ਤਿਯੁਕ੍ਤੇ। ਗੁਣਾਹਸ੍ਕਰੇ ਵਹ੍ਨਿਬਿਮ੍ਬਾਰ੍ਧਮਧ੍ਯੇ ਸਮਾਸੀਨਮੋਙ੍ਕਰ੍ਣਿਕੇऽਸ਼੍ਟਾਕ੍ਸ਼ਰਾਬ੍ਜੇ॥
Maha-Yoga-Pithe Paribhrajamane Dharanyadi-Tattvatmake Shakti-Yukte Gunahaskare Vahni-Bimbardha-Madhye Samasinam-Onkarnike-Ashtaksharabje
ਅਰਥ:महायोगपीठ पर, पृथ्वी आदि तत्त्वों से शोभायमान एवं शक्ति से युक्त, गुणरूपी सूर्य के वह्नि-बिम्ब के अर्ध-मध्य में, ओंकाररूपी अष्टाक्षर-कमल की कर्णिका पर विराजमान आपको नमस्कार।
ਸਮਾਨੋਦਿਤਾਨੇਕਸੂਰ੍ਯੇਨ੍ਦੁਕੋਟਿ- ਪ੍ਰਭਾਪੂਰਤੁਲ੍ਯਦ੍ਯੁਤਿਂ ਦੁਰ੍ਨਿਰੀਕ੍ਸ਼ਮ੍। ਨ ਸ਼ੀਤਂ ਨ ਚੋਸ਼੍ਣਂ ਸੁਵਰ੍ਣਾਵਦਾਤ- ਪ੍ਰਸਨ੍ਨਂ ਸਦਾਨਨ੍ਦਸਂਵਿਤ੍ਸ੍ਵਰੂਪਮ੍॥
Samanoditaneka-Suryendu-Koti- Prabha-Pura-Tulya-Dyutim Durniriksham Na Shitam Na Choshnam Suvarnavadata- Prasannam Sadananda-Samvit-Svarupam
ਅਰਥ:एक साथ उदित अनेक कोटि सूर्य-चन्द्रों की प्रभा के समान दुर्निरीक्ष कान्ति वाले, न शीत न उष्ण, स्वर्ण के समान उज्ज्वल, सदा प्रसन्न, नित्यानन्द-संवित्स्वरूप।
ਸੁਨਾਸਾਪੁਟਂ ਸੁਨ੍ਦਰਭ੍ਰੂਲਲਾਟਂ ਕਿਰੀਟੋਚਿਤਾਕੁਞ੍ਚਿਤਸ੍ਨਿਗ੍ਧਕੇਸ਼ਮ੍। ਸ੍ਫੁਰਤ੍ਪੁਣ੍ਡਰੀਕਾਭਿਰਾਮਾਯਤਾਕ੍ਸ਼ਂ ਸਮੁਤ੍ਫੁਲ੍ਲਰਤ੍ਨਪ੍ਰਸੂਨਾਵਤਂਸਮ੍॥
Sunasaputam Sundara-Bhru-Lalatam Kiritochitakunchita-Snigdha-Kesham Sphurat-Pundarikabhiramayataksham Samutphulla-Ratna-Prasunavatamsam
ਅਰਥ:सुन्दर नासिका, मनोहर भृकुटि एवं ललाट, मुकुट के योग्य घुँघराले स्निग्ध केश, खिले हुए कमल के समान विशाल नेत्र, तथा रत्नमय पुष्पों के कर्णाभूषण से सुशोभित।
ਲਸਤ੍ਕੁਣ੍ਡਲਾਮ੍ਰਿਸ਼੍ਟਗਣ੍ਡਸ੍ਥਲਾਨ੍ਤਂ ਜਪਾਰਾਗਚੋਰਾਧਰਂ ਚਾਰੁਹਾਸਮ੍। ਅਲਿਵ੍ਯਾਕੁਲਾਮੋਲਿਮਨ੍ਦਾਰਮਾਲਂ ਮਹੋਰਃਸ੍ਫੁਰਤ੍ਕੌਸ੍ਤੁਭੋਦਾਰਹਾਰਮ੍॥
Lasat-Kundalamrishta-Ganda-Sthalantam Japa-Raga-Choradharam Charu-Hasam Ali-Vyakulamoli-Mandara-Malam Mahorah-Sphurat-Kaustubhodara-Haram
ਅਰਥ:चमकते कुण्डलों से स्पर्शित कपोल, जपा-पुष्प की लालिमा को चुराने वाले अधर, मनोहर हास, भ्रमरों से व्याप्त मन्दार-माला, और विशाल वक्ष पर देदीप्यमान कौस्तुभ-हार से युक्त।
ਸੁਰਤ੍ਨਾਙ੍ਗਦੈਰਨ੍ਵਿਤਂ ਬਾਹੁਦਣ੍ਡੈ- ਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਭਿਸ਼੍ਚਲਤ੍ਕਙ੍ਕਣਾਲਂਕ੍ਰਿਤਾਗ੍ਰੈਃ। ਉਦਾਰੋਦਰਾਲਂਕ੍ਰਿਤਂ ਪੀਤਵਸ੍ਤ੍ਰਂ ਪਦਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਨਿਰ੍ਧੂਤਪਦ੍ਮਾਭਿਰਾਮਮ੍॥
Suratnangadair-Anvitam Bahu-Dandai- sh-Chaturbhish-Chalat-Kankanalankritagraih Udarodaralankritam Pita-Vastram Pada-Dvandva-Nirdhuta-Padmabhiramam
ਅਰਥ:रत्नजड़ित अंगदों से सुशोभित चार भुजदण्ड, जिनके अग्रभाग चंचल कंकणों से अलंकृत हैं, उदार उदर पीताम्बर से सुशोभित, और कमल को लज्जित करने वाले चरण-युगल से रमणीय।
ਸ੍ਵਭਕ੍ਤੇਸ਼ੁ ਸਨ੍ਦਰ੍ਸ਼ਿਤਾਕਾਰਮੇਵਂ ਸਦਾ ਭਾਵਯਨ੍ਸਂਨਿਰੁਦ੍ਧੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਸ਼੍ਵਃ। ਦੁਰਾਪਂ ਨਰੋ ਯਾਤਿ ਸਂਸਾਰਪਾਰਂ ਪਰਸ੍ਮੈ ਪਰੇਭ੍ਯੋऽਪਿ ਤਸ੍ਮੈ ਨਮਸ੍ਤੇ॥
Sva-Bhakteshu Sandarshitakaram-Evam Sada Bhavayan-Sannirudhendriyashvah Durapam Naro Yati Samsara-Param Parasmai Parebhyo-Api Tasmai Namaste
ਅਰਥ:इस प्रकार अपने भक्तों को दर्शाए स्वरूप का जो सदा ध्यान करता है, इन्द्रियरूपी अश्वों को वश में करके वह दुस्तर संसार-सागर को पार कर जाता है — परात्पर आपको नमस्कार।
ਸ਼੍ਰਿਯਾ ਸ਼ਾਤਕੁਮ੍ਭਦ੍ਯੁਤਿਸ੍ਨਿਗ੍ਧਕਾਨ੍ਤ੍ਯਾ ਧਰਣ੍ਯਾ ਚ ਦੂਰ੍ਵਾਦਲਸ਼੍ਯਾਮਲਾਙ੍ਗ੍ਯਾ। ਕਲਤ੍ਰਦ੍ਵਯੇਨਾਮੁਨਾ ਤੋਸ਼ਿਤਾਯ ਤ੍ਰਿਲੋਕੀਗ੍ਰਿਹਸ੍ਥਾਯ ਵਿਸ਼੍ਣੋ ਨਮਸ੍ਤੇ॥
Shriya Shatakumbha-Dyuti-Snigdha-Kantya Dharanya Cha Durva-Dala-Shyamalangya Kalatra-Dvayenamuna Toshitaya Triloki-Grihasthaya Vishno Namaste
ਅਰਥ:हे विष्णो! स्वर्ण-सी स्निग्ध कान्ति वाली श्री (लक्ष्मी) और दूर्वादल-सी श्यामल अंगों वाली पृथ्वी — इन दो पत्नियों से सन्तुष्ट, त्रिलोकी के गृहस्थ आपको नमस्कार।
ਸ਼ਰੀਰਂ ਕਲਤ੍ਰਂ ਸੁਤਂ ਬਨ੍ਧੁਵਰ੍ਗਂ ਵਯਸ੍ਯਂ ਧਨਂ ਸਦ੍ਮ ਭ੍ਰਿਤ੍ਯਂ ਭੁਵਂ ਚ। ਸਮਸ੍ਤਂ ਪਰਿਤ੍ਯਜ੍ਯ ਹਾ ਕਸ਼੍ਟਮੇਕੋ ਗਮਿਸ਼੍ਯਾਮਿ ਦੁਃਖੇਨ ਦੂਰਂ ਕਿਲਾਹਮ੍॥
Shariram Kalatram Sutam Bandhu-Vargam Vayasyam Dhanam Sadma Bhrityam Bhuvam Cha Samastam Parityajya Ha Kashtam-Eko Gamishyami Duhkhena Duram Kilaham
ਅਰਥ:शरीर, पत्नी, पुत्र, बन्धुजन, मित्र, धन, घर, सेवक और भूमि — इन सबको त्यागकर, हाय कष्ट! अकेला, दुःख से दूर अवश्य ही चला जाऊँगा।
ਜਰੇਯਂ ਪਿਸ਼ਾਚੀਵ ਹਾ ਜੀਵਤੋ ਮੇ ਵਸਾਮਤ੍ਤਿ ਰਕ੍ਤਂ ਚ ਮਾਂਸਂ ਬਲਂ ਚ। ਅਹੋ ਦੇਵ ਸੀਦਾਮਿ ਦੀਨਾਨੁਕਮ੍ਪਿ- ਨ੍ਕਿਮਦ੍ਯਾਪਿ ਹਨ੍ਤ ਤ੍ਵਯੋਦਾਸਿਤਵ੍ਯਮ੍॥
Jareyam Pishachiva Ha Jivato Me Vasam-Atti Raktam Cha Mamsam Balam Cha Aho Deva Sidami Dinanukampin Kim-Adyapi Hanta Tvayodasitavyam
ਅਰਥ:यह बुढ़ापा पिशाचिनी के समान, मेरे जीते-जी ही मेरी वसा, रक्त, मांस और बल को खा रहा है। हे देव! मैं डूब रहा हूँ; हे दीनानुकम्पी! क्या अब भी आपके द्वारा मेरी उपेक्षा की जाएगी?
ਕਫਵ੍ਯਾਹਤੋਸ਼੍ਣੋਲ੍ਬਣਸ਼੍ਵਾਸਵੇਗ- ਵ੍ਯਥਾਵਿਸ੍ਫੁਰਤ੍ਸਰ੍ਵਮਰ੍ਮਾਸ੍ਥਿਬਨ੍ਧਾਮ੍। ਵਿਚਿਨ੍ਤ੍ਯਾਹਮਨ੍ਤ੍ਯਾਮਸਙ੍ਖ੍ਯਾਮਵਸ੍ਥਾਂ ਬਿਭੇਮਿ ਪ੍ਰਭੋ ਕਿਂ ਕਰੋਮਿ ਪ੍ਰਸੀਦ॥
Kapha-Vyahatoshnolbana-Shvasa-Vega- Vyatha-Visphurat-Sarva-Marmasthi-Bandham Vichintyaham-Antyam-Asankhyam-Avastham Bibhemi Prabho Kim Karomi Prasida
ਅਰਥ:कफ से अवरुद्ध, उष्ण एवं प्रचण्ड श्वास के वेग की व्यथा से जब समस्त मर्म, अस्थि एवं सन्धियाँ काँप उठेंगी — उस अन्तिम असंख्य अवस्था का विचार कर मैं भयभीत हूँ। हे प्रभो! मैं क्या करूँ? प्रसन्न होइए।
ਲਪਨ੍ਨਚ੍ਯੁਤਾਨਨ੍ਤ ਗੋਵਿਨ੍ਦ ਵਿਸ਼੍ਣੋ ਮੁਰਾਰੇ ਹਰੇ ਨਾਥ ਨਾਰਾਯਣੇਤਿ। ਯਥਾਨੁਸ੍ਮਰਿਸ਼੍ਯਾਮਿ ਭਕ੍ਤ੍ਯਾ ਭਵਨ੍ਤਂ ਤਥਾ ਮੇ ਦਯਾਸ਼ੀਲ ਦੇਵ ਪ੍ਰਸੀਦ॥
Lapann-Achyutananta Govinda Vishno Murare Hare Natha Narayaneti Yathanusmarishyami Bhaktya Bhavantam Tatha Me Daya-Shila Deva Prasida
ਅਰਥ:हे अच्युत, अनन्त, गोविन्द, विष्णो, मुरारे, हरे, नाथ, नारायण! — जैसे मैं भक्तिपूर्वक आपके नामों का उच्चारण करते हुए आपका स्मरण करूँ, वैसे ही हे दयाशील देव! मुझ पर प्रसन्न होइए।
ਭੁਜਙ੍ਗਪ੍ਰਯਾਤਂ ਪਠੇਦ੍ਯਸ੍ਤੁ ਭਕ੍ਤ੍ਯਾ ਸਮਾਧਾਯ ਚਿਤ੍ਤੇ ਭਵਨ੍ਤਂ ਮੁਰਾਰੇ। ਸ ਮੋਹਂ ਵਿਹਾਯਾਸ਼ੁ ਯੁਸ਼੍ਮਤ੍ਪ੍ਰਸਾਦਾ- ਤ੍ਸਮਾਸ਼੍ਰਿਤ੍ਯ ਯੋਗਂ ਵ੍ਰਜਤ੍ਯਚ੍ਯੁਤਂ ਤ੍ਵਾਮ੍॥
Bhujanga-Prayatam Pathed-Yas-Tu Bhaktya Samadhaya Chitte Bhavantam Murare Sa Moham Vihayashu Yushmat-Prasadat Samashritya Yogam Vrajaty-Achyutam Tvam
ਅਰਥ:जो भक्तिपूर्वक इस भुजङ्गप्रयात स्तोत्र का पाठ करता है और हे मुरारे! आपको हृदय में धारण करता है, वह शीघ्र ही मोह को त्यागकर, आपकी कृपा से योग का आश्रय लेकर, अच्युत आप तक पहुँच जाता है।
ਸ਼ਬਦ-ਸ਼ਬਦ ਅਰਥ
ਉਚਾਰਨ ਸੁਣਨ ਲਈ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸ਼ਬਦ ਉੱਤੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ
विष्णु भुजङ्गप्रयात स्तोत्रम् ਪਾਠ ਦੇ ਲਾਭ
Unites the highest Advaitic vision of Vishnu as Para Brahman with loving devotion to Narayana
Considered a powerful prayer for a peaceful death and liberation (moksha)
Traditionally recited at the bedside of the dying and during sandhya worship of Vishnu
Cultivates vairagya (dispassion) by reflecting on the impermanence of body and possessions
The closing verse promises that devoted recitation dissolves delusion and grants union with the Lord
Calms fear of old age, disease and death, replacing it with surrender to Hari
विष्णु भुजङ्गप्रयात स्तोत्रम् ਪਾਠ ਵਿਧੀ
Sit facing east before an image of Vishnu, steady the mind, and recite the fourteen verses slowly in the lilting bhujangaprayata metre. Begin by visualising the four-armed Narayana described in the early verses, then offer the closing verses of surrender from the heart. It may be chanted once with full attention daily, or read at the bedside of one who is gravely ill, as Shankaracharya is said to have done for his own mother.
ਅਕਸਰ ਪੁੱਛੇ ਜਾਂਦੇ ਸਵਾਲ
ਇਹ ਵੀ ਪੜ੍ਹੋ
ॐ
ਪੂਰਾ विष्णु भुजङ्गप्रयात स्तोत्रम् ਸ਼ਲੋਕ-ਦਰ-ਸ਼ਲੋਕ ਅਰਥ ਸਹਿਤ ਪੜ੍ਹੋ, ਜਾਂ ਹੋਰ ਪਵਿੱਤਰ ਪਾਠ ਵੇਖੋ