ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਮਨ੍ਤ੍ਰ
ಪ್ರಾಣಾಯಾಮ ಮಂತ್ರ (ವ್ಯಾಹೃತಿ ಮತ್ತು ಶಿರಸ್ ಸಹಿತ ಗಾಯತ್ರಿ) in Punjabi (Gurmukhi) · ਪੰਜਾਬੀ
ਆਪਣੀ ਭਾਸ਼ਾ/ਲਿਪੀ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹੋ
✦ ਅਰਥ
ਇਹ ਗਾਯਤ੍ਰੀ ਮੰਤਰ ਦਾ ਪੂਰਨ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨਿਕ ਰੂਪ ਹੈ — ਪਹਿਲਾਂ ਸੱਤ ਵਿਆਹ੍ਰਿਤੀਆਂ (ਭੂਃ ਤੋਂ ਸਤ੍ਯਮ੍ ਤੱਕ, ਸੱਤ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਨਾਮ) ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਗਾਯਤ੍ਰੀ-ਸ਼ਿਰਸ ('ਆਪੋ ਜੋਤਿ…')। ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਿਤ ਸੰਧ੍ਯਾਵੰਦਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਦੇ ਸਮੇਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ: ਸਾਧਕ ਪੂਰਕ, ਕੁੰਭਕ, ਰੇਚਕ ਦੁਆਰਾ ਸਾਹ ਨੂੰ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਇਸ ਦਾ ਇੱਕ ਵਾਰ ਮਾਨਸਿਕ ਜਾਪ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਉਚਾਰਣ ਸਾਹ, ਮਨ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਨੂੰ ਦਿਵ੍ਯ ਸੌਰ-ਜੋਤਿ ਦੇ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਉਤਪਤੀ ਅਤੇ ਕਥਾ
Yajurveda / Taittiriya tradition (Sandhyavandana ritual); Gayatri verse from Rigveda 3.62.10 · Sage Vishvamitra (the Gayatri verse); the Vyahritis and Shiras from Vedic ritual · Vedic
ਕੇਂਦਰੀ ਸ਼ਲੋਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਗਾਯਤ੍ਰੀ ਮੰਤਰ ਹੈ, ਜੋ ਰਿਗਵੇਦ ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ੀ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ। ਤ੍ਰਿਕਾਲ ਸੰਧ੍ਯਾਵੰਦਨ ਵਿੱਚ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨਿਕ ਵਰਤੋਂ ਲਈ ਵੈਦਿਕ ਪਰੰਪਰਾ ਇਸ ਨੂੰ ਸੱਤ ਵਿਆਹ੍ਰਿਤੀਆਂ ਨਾਲ ਘੇਰਦੀ ਹੈ — ਤੈੱਤਿਰੀਯ ਆਰਣ੍ਯਕ ਅਨੁਸਾਰ ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਉੱਤੇ ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਇਹ ਜਨਮੀਆਂ — ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਗਾਯਤ੍ਰੀ-ਸ਼ਿਰਸ ਨਾਲ ਮੁਕਟਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਪੂਰਨ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇਹ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਦਾ ਮੰਤਰ ਬਣਿਆ, ਜੋ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਸਾਹ ਨੂੰ ਸਵਿਤਾ ਦੀ ਜੋਤਿ ਦੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦਾ ਦਿਨ ਆਰੰਭ ਕਰਦਾ ਹੈ।
✦ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦੱਸੇ ਅਨੁਸਾਰ
ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਮੰਤਰ ਸਹਿਤ ਕੀਤਾ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਸਾਹ ਅਤੇ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਅਸ਼ੁੱਧੀਆਂ ਨੂੰ ਉਵੇਂ ਭਸਮ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਅਗਨੀ ਸੋਨੇ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਮਨੁਸਮ੍ਰਿਤੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਵਿਆਹ੍ਰਿਤੀਆਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਣਵ ਸਹਿਤ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਨਾਲ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਪਾਪ ਭਸਮ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਰਿਸ਼ੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੋ ਗਾਯਤ੍ਰੀ ਉੱਤੇ ਸਾਹ ਸਥਿਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸੌਰ-ਜੋਤਿ ਦਾ ਉਦੈ ਦੇਖਦਾ ਹੈ।
ਮੰਤਰ
ਕਿਸੇ ਵੀ ਪੰਗਤੀ ਜਾਂ ▶ ਬਟਨ ਨੂੰ ਛੂਹ ਕੇ ਸੁਣੋ
ੴ ਭੂਃ। ੴ ਭੁਵਃ। ੴ ਸੁਵਃ। ੴ ਮਹਃ। ੴ ਜਨਃ। ੴ ਤਪਃ। ੴ ਸਤ੍ਯਮ੍। ੴ ਤਤ੍ਸਵਿਤੁਰ੍ਵਰੇਣ੍ਯਂ ਭਰ੍ਗੋ ਦੇਵਸ੍ਯ ਧੀਮਹਿ। ਧਿਯੋ ਯੋ ਨਃ ਪ੍ਰਚੋਦਯਾਤ੍॥ ੴ ਆਪੋ ਜ੍ਯੋਤੀ ਰਸੋऽਮ੍ਰਿਤਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਭੂਰ੍ਭੁਵਃਸੁਵਰੋਮ੍॥
Om Bhuh. Om Bhuvah. Om Suvah. Om Mahah. Om Janah. Om Tapah. Om Satyam. Om Tat-Savitur Varenyam Bhargo Devasya Dhimahi. Dhiyo Yo Nah Prachodayat. Om Apo Jyoti Raso-mritam Brahma Bhur-Bhuvah-Suvar-Om.
ਅਰਥ:ਓਮ, ਪ੍ਰਿਥਵੀ। ਓਮ, ਅੰਤਰਿਕਸ਼। ਓਮ, ਸਵਰਗ। ਓਮ, ਮਹਰਲੋਕ। ਓਮ, ਜਨਲੋਕ। ਓਮ, ਤਪੋਲੋਕ। ਓਮ, ਸਤ੍ਯਲੋਕ। ਉਸ ਪਰਮ ਵਰਣੀਯ, ਦਿਵ੍ਯ, ਪਾਪਨਾਸ਼ਕ ਸਵਿਤਾ (ਸੂਰਜ ਦੇਵ) ਦੇ ਤੇਜ ਦਾ ਅਸੀਂ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਾਂ; ਉਹ ਸਾਡੀ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰੇ। ਓਮ — ਜਲ, ਜੋਤਿ, ਰਸ, ਅੰਮ੍ਰਿਤ, ਬ੍ਰਹਮ — ਭੂਃ, ਭੁਵਃ, ਸੁਵਃ, ਓਮ ਨਾਲ ਅੰਕਿਤ। (ਸੱਤ ਵਿਆਹ੍ਰਿਤੀਆਂ ਸੱਤ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ; ਵਿਚਕਾਰਲੀ ਪੰਕਤੀ ਗਾਯਤ੍ਰੀ ਮੰਤਰ ਹੈ; ਆਖ਼ਰੀ ਪੰਕਤੀ ਉਸ ਦਾ 'ਸ਼ਿਰਸ' ਜਾਂ ਮੁਕਟ ਹੈ, ਜੋ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨਿਕ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਦੇ ਸਮੇਂ ਉਚਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।)
ਸ਼ਬਦ-ਸ਼ਬਦ ਅਰਥ
ਉਚਾਰਨ ਸੁਣਨ ਲਈ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸ਼ਬਦ ਉੱਤੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ
ಪ್ರಾಣಾಯಾಮ ಮಂತ್ರ (ವ್ಯಾಹೃತಿ ಮತ್ತು ಶಿರಸ್ ಸಹಿತ ಗಾಯತ್ರಿ) ਪਾਠ ਦੇ ਲਾਭ
ਨਿਤ ਸੰਧ੍ਯਾਵੰਦਨ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਲਈ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਮੰਤਰ
ਸਾਹ-ਨਿਯੰਤਰਣ ਨੂੰ ਗਾਯਤ੍ਰੀ ਦੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ, ਸਰੀਰ ਅਤੇ ਮਨ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠੇ ਸਥਿਰ ਕਰਦਾ ਹੈ
ਸੱਤ ਵਿਆਹ੍ਰਿਤੀਆਂ ਸੱਤ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਤੋਂ ਸਤ੍ਯਲੋਕ ਤੱਕ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ
ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਸਵਿਤਾ ਦੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ ਕਿਰਪਾ ਦਾ ਆਵਾਹਨ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ (ਪ੍ਰਚੋਦਯਾਤ੍)
ਸ਼ਿਰਸ ('ਆਪੋ ਜੋਤਿ…') ਜਲ, ਜੋਤਿ, ਰਸ, ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਏਕਤਾ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਦਾ ਹੈ
ਜਾਪ, ਪੂਜਾ ਜਾਂ ਧਿਆਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ਾਂਤੀ, ਇਕਾਗਰਤਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣਿਕ ਸੰਤੁਲਨ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ
ಪ್ರಾಣಾಯಾಮ ಮಂತ್ರ (ವ್ಯಾಹೃತಿ ಮತ್ತು ಶಿರಸ್ ಸಹಿತ ಗಾಯತ್ರಿ) ਪਾਠ ਵਿਧੀ
ਪੂਰਬ (ਜਾਂ ਉੱਤਰ) ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ ਸਿੱਧੇ ਬੈਠੋ। ਅੰਗੂਠੇ ਨਾਲ ਸੱਜੀ ਨਾਸਾਂ ਬੰਦ ਕਰਕੇ, ਖੱਬੀ ਰਾਹੀਂ ਹੌਲੀ ਸਾਹ ਲਓ (ਪੂਰਕ), ਪੂਰੇ ਮੰਤਰ ਦਾ ਇੱਕ ਵਾਰ ਮਾਨਸਿਕ ਜਾਪ ਕਰਦੇ ਹੋਏ। ਦੋਵੇਂ ਨਾਸਾਂ ਬੰਦ ਕਰਕੇ ਸਾਹ ਰੋਕੋ (ਕੁੰਭਕ), ਦੂਜੀ ਵਾਰ ਜਾਪ ਕਰਦੇ ਹੋਏ। ਫਿਰ ਸੱਜੀ ਨਾਸਾਂ ਰਾਹੀਂ ਛੱਡੋ (ਰੇਚਕ), ਤੀਜੀ ਵਾਰ ਜਾਪ ਕਰਦੇ ਹੋਏ। ਇਹ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਚੱਕਰ ਹੈ; ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਤਿੰਨ ਚੱਕਰ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਰੀੜ੍ਹ ਸਿੱਧੀ ਰੱਖੋ ਅਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਸਵਿਤਾ ਦੀ ਸੌਰ-ਜੋਤਿ ਉੱਤੇ ਸਥਿਰ ਰੱਖੋ।
ਅਕਸਰ ਪੁੱਛੇ ਜਾਂਦੇ ਸਵਾਲ
ਇਹ ਵੀ ਪੜ੍ਹੋ
ॐ
ਪੂਰਾ ಪ್ರಾಣಾಯಾಮ ಮಂತ್ರ (ವ್ಯಾಹೃತಿ ಮತ್ತು ಶಿರಸ್ ಸಹಿತ ಗಾಯತ್ರಿ) ਸ਼ਲੋਕ-ਦਰ-ਸ਼ਲੋਕ ਅਰਥ ਸਹਿਤ ਪੜ੍ਹੋ, ਜਾਂ ਹੋਰ ਪਵਿੱਤਰ ਪਾਠ ਵੇਖੋ