ಶ್ರೀ ಭಗವದ್ಧ್ಯಾನಸೋಪಾನಮ್
श्री भगवद्ध्यानसोपानम् in Kannada · ಕನ್ನಡ
ನಿಮ್ಮ ಭಾಷೆ/ಲಿಪಿಯಲ್ಲಿ ಓದಿ
ಮೂಲ & ಕಥೆ
Stotras of Swami Vedanta Desika (one of his three hymns on Lord Ranganatha of Srirangam) · Swami Vedanta Desika (Venkatanatha / Venkateshacharya) · 13th–14th century CE
Swami Vedanta Desika composed the Bhagavad Dhyana Sopanam at Srirangam in adoration of Lord Ranganatha, the great reclining Vishnu on Adishesha. Patterned after the Tamil Amalanadipiran of Tiruppanazhwar — who beheld the Lord from feet to face and refused to look upon anything else thereafter — Desika's hymn sets the same paadaadi-kesa (feet-to-crown) vision into elegant Sanskrit verse. Each verse rests the contemplating mind upon one part of the Lord's form, so that the whole becomes a 'staircase' of meditation by which the devotee ascends toward loving union with the Lord.
✦ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದಂತೆ
It is told of Tiruppanazhwar — whose vision inspired this hymn — that, being carried into the Srirangam sanctum upon the shoulders of the temple priest at the Lord's own command, he sang the Lord's beauty from His feet to His face and, declaring he would never let his eyes fall on anything lesser, merged then and there into Ranganatha; Desika's Dhyana Sopanam invites every devotee onto that same ascending path of vision.
ಅರ್ಥದೊಂದಿಗೆ ಪೂರ್ಣ ಪಾಠ
ಯಾವುದೇ ಸಾಲನ್ನು ಅಥವಾ ▶ ಬಟನ್ ಒತ್ತಿ ಕೇಳಿ
ಅನ್ತರ್ಜ್ಯೋತಿಃ ಕಿಮಪಿ ಯಮಿನಾಮಞ್ಜನಂ ಯೋಗದೃಷ್ಟೇ- ಶ್ಚಿನ್ತಾರತ್ನಂ ಸುಲಭಮಿಹ ನಃ ಸಿದ್ಧಿಮೋಕ್ಷಾನುರೂಪಮ್ । ದೀನಾನಾಥವ್ಯಸನಶಮನಂ ದೈವತಂ ದೈವತಾನಾಂ ದಿವ್ಯಂ ಚಕ್ಷುಃ ಶ್ರುತಿಪರಿಷದಾಂ ದೃಶ್ಯತೇ ರಙ್ಗಮಧ್ಯೇ ॥ ೧ ॥
antarjyotiḥ kimapi yaminām añjanaṃ yogadṛṣṭe- ścintāratnaṃ sulabhamiha naḥ siddhimokṣānurūpam | dīnānāthavyasanaśamanaṃ daivataṃ daivatānāṃ divyaṃ cakṣuḥ śrutipariṣadāṃ dṛśyate raṅgamadhye || 1 ||
ಅರ್ಥ:वहाँ श्रीरंगम के मध्य दर्शन होता है — किसी अनिर्वचनीय अन्तर्ज्योति का, जो यमी (संयमी) मुनियों की योगदृष्टि का अञ्जन है, जो हमें यहाँ सुलभ चिन्तामणि है और सिद्धि एवं मोक्ष दोनों के अनुरूप है, जो दीन-अनाथों के दुःख का शमन करने वाला, देवों का भी देव तथा श्रुति-परिषद् का दिव्य नेत्र है। (1)
ವೇದಾತೀತಶ್ರುತಿಪರಿಮಲಂ ವೇಧಸಾಂ ಮೌಲಿಸೇವ್ಯಂ ಪ್ರಾದುರ್ಭೂತಂ ಕನಕಸರಿತಃ ಸೈಕತೇ ಹಂಸಜುಷ್ಟೇ । ಲಕ್ಷ್ಮೀಭೂಮ್ಯೋಃ ಕರಸರಸಿಜೈರ್ಲಾಲಿತಂ ರಙ್ಗಭರ್ತುಃ ಪಾದಾಮ್ಭೋಜಂ ಪ್ರತಿಫಲತಿ ಮೇ ಭಾವನಾದೀರ್ಘಿಕಾಯಾಮ್ ॥ ೨ ॥
vedātītaśrutiparimalaṃ vedhasāṃ maulisevyaṃ prādurbhūtaṃ kanakasaritaḥ saikate haṃsajuṣṭe | lakṣmībhūmyoḥ karasarasijairlālitaṃ raṅgabhartuḥ pādāmbhojaṃ pratiphalati me bhāvanādīrghikāyām || 2 ||
ಅರ್ಥ:मेरी भावना-रूपी दीर्घिका (सरोवर) में श्रीरंगनाथ के चरण-कमल प्रतिफलित होते हैं — जो वेद से भी परे की सुगन्ध एवं वेदों के परिमल-स्वरूप हैं, ब्रह्मादि के मुकुटों से सेव्य हैं, स्वर्ण-सरिता (कावेरी) के हंस-सेवित पुलिन पर प्रादुर्भूत हैं, तथा लक्ष्मी एवं भूमि के कर-कमलों से लालित हैं। (2)
ಚಿತ್ರಾಕಾರಾಂ ಕಟಕರುಚಿಭಿಶ್ಚಾರುವೃತ್ತಾನುಪೂರ್ವಾಂ ಕಾಲೇ ದೂತ್ಯದ್ರುತತರಗತಿಂ ಕಾನ್ತಿಲೀಲಾಕಲಾಚೀಮ್ । ಜಾನುಚ್ಛಾಯಾದ್ವಿಗುಣಸುಭಗಾಂ ರಙ್ಗಭರ್ತುರ್ಮದಾತ್ಮಾ ಜಙ್ಘಾಂ ದೃಷ್ಟ್ವಾ ಜನನಪದವೀಜಾಙ್ಘಿಕತ್ವಂ ಜಹಾತಿ ॥ ೩ ॥
citrākārāṃ kaṭakarucibhiścāruvṛttānupūrvāṃ kāle dūtyadrutataragatiṃ kāntilīlākalācīm | jānucchāyādviguṇasubhagāṃ raṅgabharturmadātmā jaṅghāṃ dṛṣṭvā jananapadavījāṅghikatvaṃ jahāti || 3 ||
ಅರ್ಥ:रंगनाथ की जंघाओं को देखकर — जो विचित्र आकृति वाली, सुन्दर-वृत्त एवं क्रमशः तनी हुई, समय पर दूत-समान द्रुतगामी, कान्ति एवं लीला से कलित, तथा घुटनों की आभा से द्विगुणित सुभग हैं — मेरा मुग्ध मन जन्म-पथ पर भटकने का स्वभाव त्याग देता है। (3)
ಕಾಮಾರಾಮಸ್ಥಿರಕದಲಿಕಾಸ್ತಮ್ಭಸಮ್ಭಾವನೀಯಂ ಕ್ಷೌಮಾಶ್ಲಿಷ್ಟಂ ಕಿಮಪಿ ಕಮಲಾಭೂಮಿನೀಲೋಪಧಾನಮ್ । ನ್ಯಞ್ಚತ್ಕಾಞ್ಚೀಕಿರಣರುಚಿರಂ ನಿರ್ವಿಶತ್ಯೂರುಯುಗ್ಮಂ ಲಾವಣ್ಯೌಘದ್ವಯಮಿವ ಮತಿರ್ಮಾಮಿಕಾ ರಙ್ಗಯೂನಃ ॥ ೪ ॥
kāmārāmasthirakadalikāstambhasambhāvanīyaṃ kṣaumāśliṣṭaṃ kimapi kamalābhūminīlopadhānam | nyañcatkāñcīkiraṇaruciraṃ nirviśatyūruyugmaṃ lāvaṇyaughadvayamiva matirmāmikā raṅgayūnaḥ || 4 ||
ಅರ್ಥ:मेरी बुद्धि युवा रंगनाथ की ऊरु-युगल में प्रवेश करती है — जो काम के उद्यान के स्थिर कदली-स्तम्भों के समान सम्भावनीय, क्षौम (रेशम) से आवृत, लक्ष्मी के लिए अनिर्वचनीय नील उपधान (तकिया), तथा नीचे झरती मेखला की किरणों से रुचिर हैं — मानो दो लावण्य-धाराओं में। (4)
ಸಮ್ಪ್ರೀಣಾತಿ ಪ್ರತಿಕಲಮಸೌ ಮಾನಸಂ ಮೇ ಸುಜಾತಾ ಗಮ್ಭೀರತ್ವಾತ್ಕ್ವಚನ ಸಮಯೇ ಗೂಢನಿಕ್ಷಿಪ್ತವಿಶ್ವಾ । ನಾಲೀಕೇನ ಸ್ಫುರಿತರಜಸಾ ವೇಧಸೋ ನಿರ್ಮಿಮಾಣಾ ರಮ್ಯಾವರ್ತದ್ಯುತಿಸಹಚರೀ ರಙ್ಗನಾಥಸ್ಯ ನಾಭಿಃ ॥ ೫ ॥
samprīṇāti pratikalamasau mānasaṃ me sujātā gambhīratvātkvacana samaye gūḍhanikṣiptaviśvā | nālīkena sphuritarajasā vedhaso nirmimāṇā ramyāvartadyutisahacarī raṅganāthasya nābhiḥ || 5 ||
ಅರ್ಥ:प्रत्येक क्षण रंगनाथ की सुजात नाभि मेरे मानस को आनन्दित करती है — जो इतनी गम्भीर है कि प्रलयकाल में समस्त विश्व को गूढ़ रूप से अपने भीतर रख लेती है, जो विकसित पराग वाले कमल से ब्रह्मा का निर्माण करती है, तथा रम्य आवर्त की द्युति की सहचरी है। (5)
ಶ್ರೀವತ್ಸೇನ ಪ್ರಥಿತವಿಭವಂ ಶ್ರೀಪದನ್ಯಾಸಧನ್ಯಂ ಮಧ್ಯಂ ಬಾಹ್ವೋರ್ಮಣಿವರರುಚಾ ರಞ್ಜಿತಂ ರಙ್ಗಧಾಮ್ನಃ । ಸಾನ್ದ್ರಚ್ಛಾಯಂ ತರುಣತುಲಸೀಚಿತ್ರಯಾ ವೈಜಯನ್ತ್ಯಾ ಸನ್ತಾಪಂ ಮೇ ಶಮಯತಿ ಧಿಯಶ್ಚನ್ದ್ರಿಕೋದಾರಹಾರಮ್ ॥ ೬ ॥
śrīvatsena prathitavibhavaṃ śrīpadanyāsadhanyaṃ madhyaṃ bāhvormaṇivararucā rañjitaṃ raṅgadhāmnaḥ | sāndracchāyaṃ taruṇatulasīcitrayā vaijayantyā santāpaṃ me śamayati dhiyaścandrikodārahāram || 6 ||
ಅರ್ಥ:रंगधाम के मध्य भाग (कटि) — जो श्रीवत्स से विभव-प्रसिद्ध, श्री के चरण-न्यास से धन्य, भुजाओं के बीच श्रेष्ठ मणियों की आभा से रंजित, ताज़ी तुलसी से विचित्र वैजयन्ती माला से सान्द्र-छाया वाला, तथा चन्द्रिका-समान उदार हार से युक्त है — मेरे मन के सन्ताप का शमन करता है। (6)
ಏಕಂ ಲೀಲೋಪಹಿತಮಿತರಂ ಬಾಹುಮಾಜಾನುಲಮ್ಬಂ ಪ್ರಾಪ್ತೌ ರಙ್ಗೇ ಶಯಿತುರಖಿಲಪ್ರಾರ್ಥನಾಪಾರಿಜಾತಮ್ । ದೃಪ್ತಾ ಸೇಯಂ ದೃಢನಿಯಮಿತಾ ರಶ್ಮಿಭಿರ್ಭೂಷಣಾನಾಂ ಚಿನ್ತಾಹಸ್ತಿನ್ಯನುಭವತಿ ಮೇ ಚಿತ್ರಮಾಲಾನಯನ್ತ್ರಮ್ ॥ ೭ ॥
ekaṃ līlopahitamitaraṃ bāhumājānulambaṃ prāptau raṅge śayiturakhilaprārthanāpārijātam | dṛptā seyaṃ dṛḍhaniyamitā raśmibhirbhūṣaṇānāṃ cintāhastinyanubhavati me citramālānayantram || 7 ||
ಅರ್ಥ:शयन करते रंगनाथ की दो भुजाएँ — एक लीला से रखी, दूसरी घुटनों तक लम्बित, समस्त प्रार्थनाओं को पूर्ण करने वाला पारिजात — गर्वित होकर भी आभूषणों की किरणों से दृढ़तापूर्वक बँधी हैं; मेरी चिन्ता-रूपी हस्तिनी उन्हें विचित्र आलान-स्तम्भ के रूप में अनुभव करती है। (7)
ಸಾಭಿಪ್ರಾಯಸ್ಮಿತವಿಕಸಿತಂ ಚಾರುಬಿಮ್ಬಾಧರೋಷ್ಠಂ ದುಃಖಾಪಾಯಪ್ರಣಯಿನಿ ಜನೇ ದೂರದತ್ತಾಭಿಮುಖ್ಯಮ್ । ಕಾನ್ತಂ ವಕ್ತ್ರಂ ಕನಕತಿಲಕಾಲಙ್ಕೃತಂ ರಙ್ಗಭರ್ತುಃ ಸ್ವಾನ್ತೇ ಗಾಢಂ ವಿಲಗತಿ ಮಮ ಸ್ವಾಗತೋದಾರನೇತ್ರಮ್ ॥ ೮ ॥
sābhiprāyasmitavikasitaṃ cārubimbādharoṣṭhaṃ duḥkhāpāyapraṇayini jane dūradattābhimukhyam | kāntaṃ vaktraṃ kanakatilakālaṅkṛtaṃ raṅgabhartuḥ svānte gāḍhaṃ vilagati mama svāgatodāranetram || 8 ||
ಅರ್ಥ:रंगनाथ का कान्त मुख — सार्थक मुस्कान से विकसित, सुन्दर बिम्ब-समान अधरोष्ठ वाला, दूर से ही दुःखी भक्त की ओर अभिमुख, स्वर्ण-तिलक से अलंकृत — अपने स्वागतपूर्ण उदार नेत्रों सहित मेरे हृदय में गाढ़ रूप से लग जाता है। (8)
ಮಾಲ್ಯೈರನ್ತಃಸ್ಥಿರಪರಿಮಲೈರ್ವಲ್ಲಭಾಸ್ಪರ್ಶಮಾನ್ಯೈಃ ಕುಪ್ಯಚ್ಚೋಲೀವಚನಕುಟಿಲೈಃ ಕುನ್ತಲೈಃ ಶ್ಲಿಷ್ಟಮೂಲೇ । ರತ್ನಾಪೀಡದ್ಯುತಿಶಬಲಿತೇ ರಙ್ಗಭರ್ತುಃ ಕಿರೀಟೇ ರಾಜನ್ವತ್ಯಃ ಸ್ಥಿತಿಮಧಿಗತಾ ವೃತ್ತಯಶ್ಚೇತಸೋ ಮೇ ॥ ೯ ॥
mālyairantaḥsthiraparimalairvallabhāsparśamānyaiḥ kupyaccolīvacanakuṭilaiḥ kuntalaiḥ śliṣṭamūle | ratnāpīḍadyutiśabalite raṅgabhartuḥ kirīṭe rājanvatyaḥ sthitimadhigatā vṛttayaścetaso me || 9 ||
ಅರ್ಥ:रंगनाथ के किरीट में — जिसका मूल उनके कुन्तलों (केशों) से वेष्टित है, तथा जो रत्नापीड की द्युति से शबल है — मेरे चित्त की वृत्तियाँ राजन्वती (सुशासित) होकर स्थिति को प्राप्त हो गई हैं। (9)
ಪಾದಾಮ್ಭೋಜಂ ಸ್ಪೃಶತಿ ಭಜತೇ ರಙ್ಗನಾಥಸ್ಯ ಜಙ್ಘಾ- ಮೂರುದ್ವನ್ದ್ವೇ ವಿಲಗತಿ ಶನೈರೂರ್ಧ್ವಮಭ್ಯೇತಿ ನಾಭಿಮ್ । ವಕ್ಷಸ್ಯಾಸ್ತೇ ವಲತಿ ಭುಜಯೋರ್ಮಾಮಿಕೇಯಂ ಮನೀಷಾ ವಕ್ತ್ರಾಭಿಖ್ಯಾಂ ಪಿಬತಿ ವಹತೇ ವಾಸನಾಂ ಮೌಲಿಬನ್ಧೇ ॥ ೧೦ ॥
pādāmbhojaṃ spṛśati bhajate raṅganāthasya jaṅghā- mūrudvandve vilagati śanairūrdhvamabhyeti nābhim | vakṣasyāste valati bhujayormāmikeyaṃ manīṣā vaktrābhikhyāṃ pibati vahate vāsanāṃ maulibandhe || 10 ||
ಅರ್ಥ:मेरी यह बुद्धि रंगनाथ के चरण-कमल का स्पर्श एवं सेवन करती है, जंघा एवं ऊरु-युगल में लगती है, धीरे-धीरे ऊपर नाभि तक जाती है, वक्ष पर ठहरती है, भुजाओं पर विचरती है, मुख की शोभा का पान करती है, और किरीट-बन्ध में वासना (अनुराग) धारण करती है। (10)
ಕಾನ್ತೋದಾರರಯೈರಿಹ ಭುಜೈಃ ಕಙ್ಕಣಜ್ಯಾಕಿಣಾಙ್ಕೈ- ರ್ಲಕ್ಷ್ಮೀಧಾಮ್ನಃ ಪೃಥುಲಪರಿಘೈರ್ಲಕ್ಷಿತಾ ಭೀತಿಹೇತಿಃ । ಅಗ್ರೇ ಕಿಞ್ಚಿದ್ಭುಜಗಶಯನಃ ಸ್ವಾತ್ಮನೈವಾತ್ಮನಃ ಸನ್ ಮಧ್ಯೇರಙ್ಗಂ ಮಮ ಚ ಹೃದಯೇ ವರ್ತತೇ ಸಾವರೋಧಃ ॥ ೧೧ ॥
kāntodāararayairiha bhujaiḥ kaṅkaṇajyākiṇāṅkai- rlakṣmīdhāmnaḥ pṛthulaparighairlakṣitā bhītihetiḥ | agre kiñcidbhujagaśayanaḥ svātmanaivātmanaḥ san madhyeraṅgaṃ mama ca hṛdaye vartate sāvarodhaḥ || 11 ||
ಅರ್ಥ:यहाँ सर्पशायी भगवान् विराजमान हैं — उनकी भुजाएँ कान्त, उदार-वेग वाली, ज्या (धनुष-डोरी) के किणांक (घट्टे) से चिह्नित, लक्ष्मी-धाम के विशाल अर्गल-समान, तथा भय से रक्षा करने वाली आयुध-स्वरूप हैं; अपने ही आत्मा से अपने ही लिए विद्यमान वे श्रीरंगम के मध्य, और अब अपने परिवार सहित मेरे हृदय में भी, वास करते हैं। (11)
ರಙ್ಗಾಸ್ಥಾನೇ ರಸಿಕಮಹಿತೇ ರಞ್ಜಿತಾಶೇಷಚಿತ್ತೇ ವಿದ್ವತ್ಸೇವಾವಿಮಲಮನಸಾ ವೇಙ್ಕಟೇಶೇನ ಕೢಪ್ತಮ್ । ಅಕ್ಲೇಶೇನ ಪ್ರಣಿಹಿತಧಿಯಾಮಾರುರುಕ್ಷೋರವಸ್ಥಾಂ ಭಕ್ತಿಂ ಗಾಢಾಂ ದಿಶತು ಭಗವದ್ಧ್ಯಾನಸೋಪಾನಮೇತತ್ ॥ ೧೨ ॥
raṅgāsthāne rasikamahite rañjitāśeṣacitte vidvatsevāvimalamanasā veṅkaṭeśena kḷptam | aktleśena praṇihitadhiyāmārurukṣoravasthāṃ bhaktiṃ gāḍhāṃ diśatu bhagavaddhyānasopānametat || 12 ||
ಅರ್ಥ:यह भगवद्ध्यानसोपानम् — जिसे विद्वानों की सेवा से विमल-मन वेङ्कटेश (वेदान्त देशिक) ने श्रीरंगम के रसिक-पूजित, समस्त चित्त को रंजित करने वाले स्थान में रचा — उन प्रणिहित-बुद्धि वालों को, जो उस अवस्था तक चढ़ना चाहते हैं, अनायास ही गाढ़ भक्ति प्रदान करे। (12)
॥ ಇತಿ ಶ್ರೀಮದ್ವೇಙ್ಕಟೇಶಾರ್ಯಪ್ರಣೀತಂ ಭಗವದ್ಧ್ಯಾನಸೋಪಾನಂ ಸಮ್ಪೂರ್ಣಮ್ ॥
|| iti śrīmadveṅkaṭeśāryapraṇītaṃ bhagavaddhyānasopānaṃ sampūrṇam ||
ಅರ್ಥ:इस प्रकार श्रीमद् वेङ्कटेशार्य (वेदान्त देशिक) द्वारा रचित भगवद्ध्यानसोपानम् सम्पूर्ण हुआ।
ಪದ-ಪದ ಅರ್ಥ
ಉಚ್ಚಾರಣೆ ಕೇಳಲು ಯಾವುದೇ ಪದವನ್ನು ಕ್ಲಿಕ್ ಮಾಡಿ
श्री भगवद्ध्यानसोपानम् ಪಾರಾಯಣದ ಪ್ರಯೋಜನಗಳು
Guides the devotee in dhyana (meditation) on Lord Ranganatha's divine form from feet to crown
Composed by Swami Vedanta Desika, one of the greatest Sri Vaishnava acharyas
Cultivates intense, focused bhakti as a step-by-step 'staircase' to the Lord
Calms the burning of the mind and stills the restless wandering through samsara
Its phala-shruti promises deep devotion and an easy ascent toward union (yoga) with the Lord
Deepens love for Sri Ranganatha of Srirangam, the foremost of the 108 Divya Desams
श्री भगवद्ध्यानसोपानम् ಪಾರಾಯಣ ವಿಧಿ
This hymn is itself a meditation. Sit quietly after bathing, calm the breath, and recite the twelve verses slowly, letting the mind rest on each part of Lord Ranganatha's form in turn — beginning at His lotus feet (verse 2) and rising, as if climbing a staircase, up to His crown (verse 9), then surveying the whole form (verses 10-11). Conclude with the phala-shruti (verse 12), praying for deep devotion. Best chanted unhurriedly, in a contemplative mood.
ಪದೇ ಪದೇ ಕೇಳುವ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು
ಇವನ್ನೂ ಓದಿ
ॐ
ಪೂರ್ಣ श्री भगवद्ध्यानसोपानम्ವನ್ನು ಶ್ಲೋಕ-ಶ್ಲೋಕ ಅರ್ಥದೊಂದಿಗೆ ಓದಿ, ಅಥವಾ ಇನ್ನಷ್ಟು ಪವಿತ್ರ ಪಾಠಗಳನ್ನು ನೋಡಿ