Bhagavad Gita · Chapter 1 / 18

अर्जुनविषादयोग

Arjun Viṣhād Yog

Arjuna's Dilemma · 47 verses

🌐 Read in your language

తెలుగు தமிழ்ಕನ್ನಡ മലയാളം ગુજરાતી বাংলা ଓଡ଼ିଆ ਪੰਜਾਬੀ

Chapter Summary

ਭਗਵਦ ਗੀਤਾ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਅਧਿਆਇ - "ਅਰਜੁਨ ਵਿਸ਼ਾਦ ਯੋਗ" ਉਸ ਪਿਛੋਕੜ, ਥਾਂ, ਪਾਤਰਾਂ ਅਤੇ ਹਾਲਾਤਾਂ ਦੀ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਕਰਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਾਂਡਵਾਂ ਅਤੇ ਕੌਰਵਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਲੜੇ ਗਏ ਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਮਹਾਨ ਯੁੱਧ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਾਰਨਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕਾਰਨ ਭਗਵਦ ਗੀਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਹੋਇਆ। ਜਦੋਂ ਦੋਵੇਂ ਸੈਨਾਵਾਂ ਯੁੱਧ ਲਈ ਤਿਆਰ ਖੜ੍ਹੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਮਹਾਨ ਯੋਧਾ ਅਰਜੁਨ, ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਦੇ ਯੋਧਿਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਸੰਬੰਧੀਆਂ ਤੇ ਮਿੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਗੁਆ ਦੇਣ ਦੇ ਡਰ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸੰਬੰਧੀਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਨਾਲ ਲੱਗਣ ਵਾਲੇ ਪਾਪਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਉਦਾਸ ਅਤੇ ਨਿਰਾਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਹੱਲ ਲੱਭਦਾ ਹੋਇਆ ਭਗਵਾਨ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਗਵਦ ਗੀਤਾ ਦੇ ਗਿਆਨ ਦਾ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

🔊 Tap any word to hear it — or ▶ to recite a shloka

1.1 →

धृतराष्ट्र उवाच धर्मक्षेत्रे कुरुक्षेत्रे समवेता युयुत्सवः। मामकाः पाण्डवाश्चैव किमकुर्वत सञ्जय॥

dhṛitarāśhtra uvācha dharma-kṣhetre kuru-kṣhetre samavetā yuyutsavaḥ māmakāḥ pāṇḍavāśhchaiva kimakurvata sañjaya

Meaningਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਹੇ ਸੰਜੈ! ਯੁੱਧ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਭੂਮੀ ਕੁਰੂਕਸ਼ੇਤਰ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਮੇਰੇ ਅਤੇ ਪਾਂਡੂ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੇ ਕੀ ਕੀਤਾ?"

dhṛitarāśhtraḥ uvācha — Dhritarashtra saiddharma-kṣhetre — the land of dharmakuru-kṣhetre — at Kurukshetrasamavetāḥ — having gatheredyuyutsavaḥ — desiring to fightmāmakāḥ — my sonspāṇḍavāḥ — the sons of Panducha — andeva — certainlykim — whatakurvata — did they dosañjaya — Sanjay

Commentary

Dharmakshetra -- that place which protects Dharma is Dharmakshetra. Because it was in the land of the Kurus, it was called Kurukshetra. Sanjaya is one who has conered likes and dislikes and who is impartial.

1.2 →

सञ्जय उवाच दृष्ट्वा तु पाण्डवानीकं व्यूढं दुर्योधनस्तदा। आचार्यमुपसङ्गम्य राजा वचनमब्रवीत्॥

sañjaya uvācha dṛiṣhṭvā tu pāṇḍavānīkaṁ vyūḍhaṁ duryodhanastadā āchāryamupasaṅgamya rājā vachanamabravīt

Meaningਸੰਜੈ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਪਾਂਡਵਾਂ ਦੀ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਯੁੱਧ ਦੀ ਕਤਾਰ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹੀ ਵੇਖ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਦੁਰਯੋਧਨ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਦ੍ਰੋਣ ਕੋਲ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਹ ਬਚਨ ਬੋਲੇ।

sanjayaḥ uvācha — Sanjay saiddṛiṣhṭvā — on observingtu — butpāṇḍava-anīkam — the Pandava armyvyūḍham — standing in a military formationduryodhanaḥ — King Duryodhantadā — thenāchāryam — teacherupasaṅgamya — approachedrājā — the kingvachanam — wordsabravīt — spoke

Commentary

1.3 →

पश्यैतां पाण्डुपुत्राणामाचार्य महतीं चमूम्। व्यूढां द्रुपदपुत्रेण तव शिष्येण धीमता॥

paśhyaitāṁ pāṇḍu-putrāṇām āchārya mahatīṁ chamūm vyūḍhāṁ drupada-putreṇa tava śhiṣhyeṇa dhīmatā

Meaningਹੇ ਆਚਾਰੀਆ! ਆਪਣੇ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਚੇਲੇ, ਦ੍ਰੁਪਦ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦੁਆਰਾ ਸਜਾਈ ਗਈ ਪਾਂਡੂ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਇਸ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਵੇਖੋ।

paśhya — beholdetām — thispāṇḍu-putrāṇām — of the sons of Panduāchārya — respected teachermahatīm — mightychamūm — armyvyūḍhām — arrayed in a military formationdrupada-putreṇa — son of Drupad, Dhrishtadyumnatava — by yourśhiṣhyeṇa — discipledhī-matā — intelligent

Commentary

1.4 →

अत्र शूरा महेष्वासा भीमार्जुनसमा युधि। युयुधानो विराटश्च द्रुपदश्च महारथः॥

atra śhūrā maheṣhvāsā bhīmārjuna-samā yudhi yuyudhāno virāṭaśhcha drupadaśhcha mahā-rathaḥ

Meaningਇੱਥੇ ਅਜਿਹੇ ਸੂਰਬੀਰ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਧਨੁਰਧਾਰੀ ਹਨ ਜੋ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਭੀਮ ਅਤੇ ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹਨ - ਯੁਯੁਧਾਨ (ਸਾਤਯਕੀ), ਵਿਰਾਟ ਅਤੇ ਦ੍ਰੁਪਦ - ਇਹ ਸਾਰੇ ਮਹਾਨ ਯੋਧੇ ਹਨ।

atra — hereśhūrāḥ — powerful warriorsmahā-iṣhu-āsāḥ — great bowmenbhīma-arjuna-samāḥ — equal to Bheem and Arjunyudhi — in military prowessyuyudhānaḥ — Yuyudhanvirāṭaḥ — Viratcha — anddrupadaḥ — Drupadcha — alsomahā-rathaḥ — warriors who could single handedly match the strength of ten thousand ordinary warriors

Commentary

Technically, maharatha means a warrior who is proficient in the science of war and who is able to fight alone with ten thousand archers.

1.5 →

धृष्टकेतुश्चेकितानः काशिराजश्च वीर्यवान्। पुरुजित्कुन्तिभोजश्च शैब्यश्च नरपुङ्गवः॥

dhṛiṣhṭaketuśhchekitānaḥ kāśhirājaśhcha vīryavān purujit kuntibhojaśhcha śhaibyaśhcha nara-puṅgavaḥ yudhāmanyuśhcha vikrānta uttamaujāśhcha vīryavān

Meaningਧ੍ਰਿਸ਼ਟਕੇਤੁ, ਚੇਕਿਤਾਨ, ਕਾਸ਼ੀ ਦਾ ਬਲਵਾਨ ਰਾਜਾ, ਪੁਰੁਜਿਤ, ਕੁੰਤੀਭੋਜ ਅਤੇ ਸ਼ੈਬਯ - ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਬੋਤਮ ਹਨ।

dhṛiṣhṭaketuḥ — Dhrishtaketuchekitānaḥ — Chekitankāśhirājaḥ — Kashirajcha — andvīrya-vān — heroicpurujit — Purujitkuntibhojaḥ — Kuntibhojcha — andśhaibyaḥ — Shaibyacha — andnara-puṅgavaḥ — best of menyudhāmanyuḥ — Yudhamanyucha — andvikrāntaḥ — courageousuttamaujāḥ — Uttamaujacha — andvīrya-vān — gallant

Commentary

1.6 →

युधामन्युश्च विक्रान्त उत्तमौजाश्च वीर्यवान्। सौभद्रो द्रौपदेयाश्च सर्व एव महारथाः॥

saubhadro draupadeyāśhcha sarva eva mahā-rathāḥ

Meaningਬਲਵਾਨ ਯੁਧਾਮਨਯੁ ਅਤੇ ਬਹਾਦਰ ਉੱਤਮੌਜਾ, ਸੁਭੱਦਰਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ (ਅਭਿਮਨਯੁ, ਸੁਭੱਦਰਾ ਅਤੇ ਅਰਜੁਨ ਦਾ ਪੁੱਤਰ) ਅਤੇ ਦ੍ਰੌਪਦੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ - ਇਹ ਸਾਰੇ ਮਹਾਨ ਰਥੀ (ਮਹਾਨ ਸੂਰਬੀਰ) ਹਨ।

saubhadraḥ — the son of Subhadradraupadeyāḥ — the sons of Draupadicha — andsarve — alleva — indeedmahā-rathāḥ — warriors who could single handedly match the strength of ten thousand ordinary warriors

Commentary

1.7 →

अस्माकं तु विशिष्टा ये तान्निबोध द्विजोत्तम। नायका मम सैन्यस्य संज्ञार्थं तान्ब्रवीमि ते॥

asmākaṁ tu viśhiṣhṭā ye tānnibodha dwijottama nāyakā mama sainyasya sanjñārthaṁ tānbravīmi te

Meaningਹੇ ਦੋ ਵਾਰ ਜਨਮੇ ਹੋਇਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਰਬੋਤਮ (ਆਚਾਰੀਆ)! ਸਾਡੇ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹਨ, ਮੇਰੀ ਸੈਨਾ ਦੇ ਜੋ ਆਗੂ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਜਾਣ ਲਵੋ; ਤੁਹਾਡੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਲਈ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ।

asmākam — ourstu — butviśhiṣhṭāḥ — specialye — whotān — themnibodha — be informeddwija-uttama — best of Brahmnisnāyakāḥ — principal generalsmama — oursainyasya — of armysanjñā-artham — for informationtān — thembravīmi — I recountte — unto you

Commentary

1.8 →

भवान्भीष्मश्च कर्णश्च कृपश्च समितिञ्जयः। अश्वत्थामा विकर्णश्च सौमदत्तिस्तथैव च॥

bhavānbhīṣhmaśhcha karṇaśhcha kṛipaśhcha samitiñjayaḥ aśhvatthāmā vikarṇaśhcha saumadattis tathaiva cha

Meaning"ਆਪ ਜੀ ਖੁਦ, ਭੀਸ਼ਮ, ਕਰਣ, ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਜੇਤੂ ਕ੍ਰਿਪਾ, ਅਸ਼੍ਵੱਥਾਮਾ, ਵਿਕਰਣ ਅਤੇ ਸੋਮਦੱਤ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਭੂਰਿਸ਼੍ਰਵਾ - ਇਹ ਸਾਰੇ ਯੁੱਧ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹਨ।"

bhavān — yourselfbhīṣhmaḥ — Bheeshmacha — andkarṇaḥ — Karnacha — andkṛipaḥ — Kripacha — andsamitim-jayaḥ — victorious in battleaśhvatthāmā — Ashvatthamavikarṇaḥ — Vikarnacha — andsaumadattiḥ — Bhurishravatathā — thuseva — evencha — also

Commentary

1.9 →

अन्ये च बहवः शूरा मदर्थे त्यक्तजीविताः। नानाशस्त्रप्रहरणाः सर्वे युद्धविशारदाः॥

anye cha bahavaḥ śhūrā madarthe tyaktajīvitāḥ nānā-śhastra-praharaṇāḥ sarve yuddha-viśhāradāḥ

Meaningਅਤੇ ਹੋਰ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸੂਰਬੀਰ ਹਨ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਲਈ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦੇਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹਨ, ਜੋ ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਸ਼ਸਤਰਾਂ ਅਤੇ ਅਸਤਰਾਂ ਨਾਲ ਲੈਸ ਹਨ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹਨ।

anye — otherscha — alsobahavaḥ — manyśhūrāḥ — heroic warriorsmat-arthe — for my saketyakta-jīvitāḥ — prepared to lay down their livesnānā-śhastra-praharaṇāḥ — equipped with various kinds of weaponssarve — allyuddha-viśhāradāḥ — skilled in the art of warfare

Commentary

1.10 →

अपर्याप्तं तदस्माकं बलं भीष्माभिरक्षितम्। पर्याप्तं त्विदमेतेषां बलं भीमाभिरक्षितम्॥

aparyāptaṁ tadasmākaṁ balaṁ bhīṣhmābhirakṣhitam paryāptaṁ tvidameteṣhāṁ balaṁ bhīmābhirakṣhitam

Meaningਭੀਸ਼ਮ ਦੁਆਰਾ ਸੰਭਾਲੀ ਗਈ ਸਾਡੀ ਇਹ ਸੈਨਾ ਨਾਕਾਫ਼ੀ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਭੀਮ ਦੁਆਰਾ ਸੰਭਾਲੀ ਗਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੈਨਾ ਕਾਫ਼ੀ ਹੈ।

aparyāptam — unlimitedtat — thatasmākam — oursbalam — strengthbhīṣhma — by Grandsire Bheeshmaabhirakṣhitam — safely marshalledparyāptam — limitedtu — butidam — thiseteṣhām — theirbalam — strengthbhīma — Bheemabhirakṣhitam — carefully marshalled

Commentary

The verse is differently interpreted by different commentators. Sridhara Swami takes the word aparyaptam to mean insufficient. Ananda Giri takes it to mean unlimited.

1.11 →

अयनेषु च सर्वेषु यथाभागमवस्थिताः। भीष्ममेवाभिरक्षन्तु भवन्तः सर्व एव हि॥

ayaneṣhu cha sarveṣhu yathā-bhāgamavasthitāḥ bhīṣhmamevābhirakṣhantu bhavantaḥ sarva eva hi

Meaningਇਸ ਲਈ ਤੁਸੀਂ ਸਾਰੇ, ਸੈਨਾ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪੋ-ਆਪਣੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਕੇ, ਸਾਰੇ ਪਾਸਿਓਂ ਕੇਵਲ ਭੀਸ਼ਮ ਦੀ ਹੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੋ।

ayaneṣhu — at the strategic pointscha — alsosarveṣhu — allyathā-bhāgam — in respective positionavasthitāḥ — situatedbhīṣhmam — to Grandsire Bheeshmaeva — onlyabhirakṣhantu — defendbhavantaḥ — yousarve — alleva hi — even as

Commentary

1.12 →

तस्य संजनयन्हर्षं कुरुवृद्धः पितामहः। सिंहनादं विनद्योच्चैः शङ्खं दध्मौ प्रतापवान्॥

tasya sañjanayan harṣhaṁ kuru-vṛiddhaḥ pitāmahaḥ siṁha-nādaṁ vinadyochchaiḥ śhaṅkhaṁ dadhmau pratāpavān

Meaningਤਦ ਕੌਰਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਬਜ਼ੁਰਗ, ਪ੍ਰਤਾਪੀ ਪਿਤਾਮਹ (ਭੀਸ਼ਮ) ਨੇ ਦੁਰਯੋਧਨ ਨੂੰ ਖ਼ੁਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਸ਼ੇਰ ਵਾਂਗ ਗਰਜ ਕੇ ਆਪਣਾ ਸ਼ੰਖ ਵਜਾਇਆ।

tasya — hissañjanayan — causingharṣham — joykuru-vṛiddhaḥ — the grand old man of the Kuru dynasty (Bheeshma)pitāmahaḥ — grandfathersinha-nādam — lion’s roarvinadya — soundinguchchaiḥ — very loudlyśhaṅkham — conch shelldadhmau — blewpratāpa-vān — the glorious

Commentary

1.13 →

ततः शङ्खाश्च भेर्यश्च पणवानकगोमुखाः। सहसैवाभ्यहन्यन्त स शब्दस्तुमुलोऽभवत्॥

tataḥ śhaṅkhāśhcha bheryaśhcha paṇavānaka-gomukhāḥ sahasaivābhyahanyanta sa śhabdastumulo ’bhavat

Meaningਫਿਰ ਅਚਾਨਕ ਕੌਰਵ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਸ਼ੰਖ, ਨਗਾਰੇ, ਢੋਲ, ਮ੍ਰਿਦੰਗ ਅਤੇ ਨਰਸਿੰਘੇ ਇਕੱਠੇ ਵੱਜ ਉੱਠੇ, ਅਤੇ ਉਹ ਆਵਾਜ਼ ਬਹੁਤ ਭਿਆਨਕ ਸੀ।

tataḥ — thereafterśhaṅkhāḥ — conchescha — andbheryaḥ — buglescha — andpaṇava-ānaka — drums and kettledrumsgo-mukhāḥ — trumpetssahasā — suddenlyeva — indeedabhyahanyanta — blared forthsaḥ — thatśhabdaḥ — soundtumulaḥ — overwhelmingabhavat — was

Commentary

1.14 →

ततः श्वेतैर्हयैर्युक्ते महति स्यन्दने स्थितौ। माधवः पाण्डवश्चैव दिव्यौ शङ्खौ प्रदध्मतुः॥

tataḥ śhvetairhayairyukte mahati syandane sthitau mādhavaḥ pāṇḍavaśhchaiva divyau śhaṅkhau pradadhmatuḥ

Meaningਤਦ ਚਿੱਟੇ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਜੁਟੇ ਹੋਏ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਰਥ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ ਹੋਏ ਮਾਧਵ (ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ) ਅਤੇ ਪਾਂਡੂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ (ਅਰਜੁਨ) ਨੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਦੈਵੀ ਸ਼ੰਖ ਵਜਾਏ।

tataḥ — thenśhvetaiḥ — by whitehayaiḥ — horsesyukte — yokedmahati — glorioussyandane — chariotsthitau — seatedmādhavaḥ — Shree Krishna, the husband of the goddess of fortune, Lakshmipāṇḍavaḥ — Arjuncha — andeva — alsodivyau — Divineśhaṅkhau — conch shellspradadhmatuḥ — blew

Commentary

1.15 →

पाञ्चजन्यं हृषीकेशो देवदत्तं धनंजयः। पौण्ड्रं दध्मौ महाशङ्खं भीमकर्मा वृकोदरः॥

pāñchajanyaṁ hṛiṣhīkeśho devadattaṁ dhanañjayaḥ pauṇḍraṁ dadhmau mahā-śhaṅkhaṁ bhīma-karmā vṛikodaraḥ

Meaningਹ੍ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ (ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ) ਨੇ ਪਾਂਚਜਨਯ, ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਦੇਵਦੱਤ ਅਤੇ ਭਿਆਨਕ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਭੇੜੀਏ ਜਿਹੇ ਢਿੱਡ ਵਾਲੇ ਭੀਮ ਨੇ ਪੌਂਡ੍ਰ ਨਾਮਕ ਮਹਾਨ ਸ਼ੰਖ ਵਜਾਇਆ।

pāñchajanyam — the conch shell named Panchajanyahṛiṣhīka-īśhaḥ — Shree Krishna, the Lord of the mind and sensesdevadattam — the conch shell named Devaduttadhanam-jayaḥ — Arjun, the winner of wealthpauṇḍram — the conch named Paundradadhmau — blewmahā-śhaṅkham — mighty conchbhīma-karmā — one who performs herculean tasksvṛika-udaraḥ — Bheem, the voracious eater

Commentary

1.16 →

अनन्तविजयं राजा कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः। नकुलः सहदेवश्च सुघोषमणिपुष्पकौ॥

anantavijayaṁ rājā kuntī-putro yudhiṣhṭhiraḥ nakulaḥ sahadevaśhcha sughoṣha-maṇipuṣhpakau

Meaningਕੁੰਤੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਰਾਜਾ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਅਨੰਤਵਿਜੈ ਨਾਮਕ ਸ਼ੰਖ ਵਜਾਇਆ; ਨਕੁਲ ਅਤੇ ਸਹਦੇਵ ਨੇ ਸੁਘੋਸ਼ ਅਤੇ ਮਣੀਪੁਸ਼ਪਕ ਨਾਮਕ ਸ਼ੰਖ ਵਜਾਏ।

ananta-vijayam — the conch named Anantavijayrājā — kingkuntī-putraḥ — son of Kuntiyudhiṣhṭhiraḥ — Yudhishthirnakulaḥ — Nakulsahadevaḥ — Sahadevcha — andsughoṣha-maṇipuṣhpakau — the conche shells named Sughosh and Manipushpak

Commentary

1.17 →

काश्यश्च परमेष्वासः शिखण्डी च महारथः। धृष्टद्युम्नो विराटश्च सात्यकिश्चापराजितः॥

kāśhyaśhcha parameṣhvāsaḥ śhikhaṇḍī cha mahā-rathaḥ dhṛiṣhṭadyumno virāṭaśhcha sātyakiśh chāparājitaḥ

Meaningਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਧਨੁਰਧਾਰੀ ਕਾਸ਼ੀ ਦਾ ਰਾਜਾ, ਮਹਾਨ ਰਥੀ ਸ਼ਿਖੰਡੀ, ਧ੍ਰਿਸ਼ਟਦਯੁਮਨ, ਵਿਰਾਟ ਅਤੇ ਅਜਿੱਤ ਸਾਤਯਕੀ,

kāśhyaḥ — King of Kashicha — andparama-iṣhu-āsaḥ — the excellent archerśhikhaṇḍī — Shikhandicha — alsomahā-rathaḥ — warriors who could single handedly match the strength of ten thousand ordinary warriorsdhṛiṣhṭadyumnaḥ — Dhrishtadyumnavirāṭaḥ — Viratcha — andsātyakiḥ — Satyakicha — andaparājitaḥ — invincible

Commentary

1.18 →

द्रुपदो द्रौपदेयाश्च सर्वशः पृथिवीपते। सौभद्रश्च महाबाहुः शङ्खान्दध्मुः पृथक्पृथक्॥

drupado draupadeyāśhcha sarvaśhaḥ pṛithivī-pate saubhadraśhcha mahā-bāhuḥ śhaṅkhāndadhmuḥ pṛithak pṛithak

Meaningਹੇ ਪ੍ਰਿਥਵੀਪਤੀ (ਰਾਜਨ)! ਦ੍ਰੁਪਦ ਅਤੇ ਦ੍ਰੌਪਦੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਬਲਵਾਨ ਭੁਜਾਵਾਂ ਵਾਲੇ ਸੁਭੱਦਰਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ (ਅਭਿਮਨਯੁ) ਨੇ - ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਨੇ ਆਪੋ-ਆਪਣੇ ਸ਼ੰਖ ਵੱਖੋ-ਵੱਖ ਵਜਾਏ।

drupadaḥ — Drupaddraupadeyāḥ — the five sons of Draupadicha — andsarvaśhaḥ — allpṛithivī-pate — Ruler of the earthsaubhadraḥ — Abhimanyu, the son of Subhadracha — alsomahā-bāhuḥ — the mighty-armedśhaṅkhān — conch shellsdadhmuḥ — blewpṛithak pṛithak — individually

Commentary

This blowing of conches announced the commencement of the battle.

1.19 →

स घोषो धार्तराष्ट्राणां हृदयानि व्यदारयत्। नभश्च पृथिवीं चैव तुमुलो व्यनुनादयन्॥

sa ghoṣho dhārtarāṣhṭrāṇāṁ hṛidayāni vyadārayat nabhaśhcha pṛithivīṁ chaiva tumulo nunādayan

Meaningਉਸ ਭਿਆਨਕ ਆਵਾਜ਼ ਨੇ, ਅਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਗੂੰਜਦੇ ਹੋਏ, ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਪੱਖ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਦਿਲ ਚੀਰ ਦਿੱਤੇ।

saḥ — thatghoṣhaḥ — sounddhārtarāṣhṭrāṇām — of Dhritarashtra’s sonshṛidayāni — heartsvyadārayat — shatterednabhaḥ — the skycha — andpṛithivīm — the earthcha — andeva — certainlytumulaḥ — terrific soundabhyanunādayan — thundering

Commentary

1.20 →

अथ व्यवस्थितान् दृष्ट्वा धार्तराष्ट्रान्कपिध्वजः। प्रवृत्ते शस्त्रसंपाते धनुरुद्यम्य पाण्डवः॥

atha vyavasthitān dṛiṣhṭvā dhārtarāṣhṭrān kapi-dhwajaḥ pravṛitte śhastra-sampāte dhanurudyamya pāṇḍavaḥ hṛiṣhīkeśhaṁ tadā vākyam idam āha mahī-pate

Meaningਹੇ ਪ੍ਰਿਥਵੀਪਤੀ (ਰਾਜਨ)! ਤਦ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਪੱਖ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਕਤਾਰ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹੇ ਅਤੇ ਸ਼ਸਤਰਾਂ ਦਾ ਚਲਣਾ ਆਰੰਭ ਹੋਣ ਹੀ ਵਾਲਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਬਾਂਦਰ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਵਾਲੀ ਧਵਜਾ ਵਾਲੇ ਪਾਂਡੂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਆਪਣਾ ਧਨੁਖ ਚੁੱਕਿਆ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਇਹ ਬਚਨ ਕਹੇ।

atha — thereuponvyavasthitān — arrayeddṛiṣhṭvā — seeingdhārtarāṣhṭrān — Dhritarashtra’s sonskapi-dwajaḥ — the Monkey Banneredpravṛitte — about to commenceśhastra-sampāte — to use the weaponsdhanuḥ — bowudyamya — taking uppāṇḍavaḥ — Arjun, the son of Panduhṛiṣhīkeśham — to Shree Krishnatadā — at that timevākyam — wordsidam — theseāha — saidmahī-pate — King

Commentary

1.21 →

अर्जुन उवाच हृषीकेशं तदा वाक्यमिदमाह महीपते। सेनयोरुभयोर्मध्ये रथं स्थापय मेऽच्युत॥

arjuna uvācha senayor ubhayor madhye rathaṁ sthāpaya me ’chyuta

Meaningਅਰਜੁਨ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਹੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ! ਮੇਰਾ ਰਥ ਦੋਹਾਂ ਸੈਨਾਵਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਖੜ੍ਹਾ ਕਰੋ, ਤਾਂ ਜੋ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਯੁੱਧ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਇਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਸਕਾਂ ਅਤੇ ਜਾਣ ਸਕਾਂ ਕਿ ਜਦੋਂ ਯੁੱਧ ਆਰੰਭ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਹੈ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਕਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਲੜਨਾ ਪਵੇਗਾ।"

arjunaḥ uvācha — Arjun saidsenayoḥ — armiesubhayoḥ — bothmadhye — in the middleratham — chariotsthāpaya — placeme — myachyuta — Shree Krishna, the infallible One

Commentary

1.22 →

यावदेतान्निरीक्षेऽहं योद्धुकामानवस्थितान्। कैर्मया सह योद्धव्यमस्मिन्रणसमुद्यमे॥

yāvadetān nirīkṣhe ’haṁ yoddhu-kāmān avasthitān kairmayā saha yoddhavyam asmin raṇa-samudyame

Meaning"ਮੇਰਾ ਰਥ ਦੋਹਾਂ ਸੈਨਾਵਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਖੜ੍ਹਾ ਕਰੋ, ਤਾਂ ਜੋ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਯੁੱਧ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਇਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਸਕਾਂ ਅਤੇ ਜਾਣ ਸਕਾਂ ਕਿ ਜਦੋਂ ਯੁੱਧ ਆਰੰਭ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਹੈ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਕਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਲੜਨਾ ਪਵੇਗਾ।"

yāvat — as many asetān — thesenirīkṣhe — lookaham — Iyoddhu-kāmān — for the battleavasthitān — arrayedkaiḥ — with whommayā — by mesaha — togetheryoddhavyam — must fightasmin — in thisraṇa-samudyame — great combat

Commentary

1.23 →

योत्स्यमानानवेक्षेऽहं य एतेऽत्र समागताः। धार्तराष्ट्रस्य दुर्बुद्धेर्युद्धे प्रियचिकीर्षवः॥

yotsyamānān avekṣhe ’haṁ ya ete ’tra samāgatāḥ dhārtarāṣhṭrasya durbuddher yuddhe priya-chikīrṣhavaḥ

Meaningਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਜੋ ਇੱਥੇ ਯੁੱਧ ਕਰਨ ਲਈ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਜੋ ਦੁਸ਼ਟ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲੇ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦੁਰਯੋਧਨ ਨੂੰ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਖ਼ੁਸ਼ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ।

yotsyamānān — those who have come to fightavekṣhe aham — I desire to seeye — whoete — thoseatra — heresamāgatāḥ — assembleddhārtarāṣhṭrasya — of Dhritarashtra’s sondurbuddheḥ — evil-mindedyuddhe — in the fightpriya-chikīrṣhavaḥ — wishing to please

Commentary

1.24 →

संजय उवाच एवमुक्तो हृषीकेशो गुडाकेशेन भारत। सेनयोरुभयोर्मध्ये स्थापयित्वा रथोत्तमम्॥

sañjaya uvācha evam ukto hṛiṣhīkeśho guḍākeśhena bhārata senayor ubhayor madhye sthāpayitvā rathottamam

Meaningਸੰਜੈ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ! ਅਰਜੁਨ ਦੁਆਰਾ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹੇ ਜਾਣ ਉੱਤੇ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਉਸ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਰਥ ਨੂੰ ਦੋਹਾਂ ਸੈਨਾਵਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਖੜ੍ਹਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

sañjayaḥ uvācha — Sanjay saidevam — thusuktaḥ — addressedhṛiṣhīkeśhaḥ — Shree Krishna, the Lord of the sensesguḍākeśhena — by Arjun, the conqueror of sleepbhārata — descendant of Bharatsenayoḥ — armiesubhayoḥ — the twomadhye — betweensthāpayitvā — having drawnratha-uttamam — magnificent chariot

Commentary

1.25 →

भीष्मद्रोणप्रमुखतः सर्वेषां च महीक्षिताम्। उवाच पार्थ पश्यैतान्समवेतान्कुरूनिति॥

bhīṣhma-droṇa-pramukhataḥ sarveṣhāṁ cha mahī-kṣhitām uvācha pārtha paśhyaitān samavetān kurūn iti

Meaningਭੀਸ਼ਮ, ਦ੍ਰੋਣ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਸਾਰੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ, ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ: "ਹੇ ਪ੍ਰਿਥਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਅਰਜੁਨ! ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੁਰੂਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖ।"

bhīṣhma — Grandsire Bheeshmadroṇa — Dronacharyapramukhataḥ — in the presencesarveṣhām — allcha — andmahī-kṣhitām — other kingsuvācha — saidpārtha — Arjun, the son of Prithapaśhya — beholdetān — thesesamavetān — gatheredkurūn — descendants of Kuruiti — thus

Commentary

1.26 →

तत्रापश्यत्स्थितान्पार्थः पितृ़नथ पितामहान्। आचार्यान्मातुलान्भ्रातृ़न्पुत्रान्पौत्रान्सखींस्तथा॥

tatrāpaśhyat sthitān pārthaḥ pitṝīn atha pitāmahān āchāryān mātulān bhrātṝīn putrān pautrān sakhīṁs tathā śhvaśhurān suhṛidaśh chaiva senayor ubhayor api

Meaningਤਦ ਪ੍ਰਿਥਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਉੱਥੇ (ਦੋਹਾਂ ਸੈਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ) ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਏ ਪਿਤਾ, ਦਾਦੇ-ਪੜਦਾਦੇ, ਆਚਾਰੀਆ, ਮਾਮੇ, ਭਰਾ, ਪੁੱਤਰ, ਪੋਤੇ ਅਤੇ ਮਿੱਤਰ ਵੇਖੇ।

tatra — thereapaśhyat — sawsthitān — stationedpārthaḥ — Arjunpitṝīn — fathersatha — thereafterpitāmahān — grandfathersāchāryān — teachersmātulān — maternal unclesbhrātṝīn — brothersputrān — sonspautrān — grandsonssakhīn — friendstathā — alsośhvaśhurān — fathers-in-lawsuhṛidaḥ — well-wisherscha — andeva — indeedsenayoḥ — armiesubhayoḥ — in both armiesapi — also

Commentary

1.27 →

श्वशुरान्सुहृदश्चैव सेनयोरुभयोरपि। तान्समीक्ष्य स कौन्तेयः सर्वान्बन्धूनवस्थितान्॥

tān samīkṣhya sa kaunteyaḥ sarvān bandhūn avasthitān kṛipayā parayāviṣhṭo viṣhīdann idam abravīt

Meaningਉਸ ਨੇ ਦੋਹਾਂ ਸੈਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਹੁਰੇ ਅਤੇ ਮਿੱਤਰ ਵੀ ਵੇਖੇ। ਕੁੰਤੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਸੰਬੰਧੀਆਂ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਤਾਰ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹੇ ਵੇਖ ਕੇ, ਡੂੰਘੀ ਦਇਆ ਨਾਲ ਭਰ ਕੇ, ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਕਿਹਾ।

tān — thesesamīkṣhya — on seeingsaḥ — theykaunteyaḥ — Arjun, the son of Kuntisarvān — allbandhūn — relativesavasthitān — presentkṛipayā — by compassionparayā — greatāviṣhṭaḥ — overwhelmedviṣhīdan — deep sorrowidam — thisabravīt — spoke

Commentary

1.28 →

अर्जुन उवाच कृपया परयाऽऽविष्टो विषीदन्निदमब्रवीत्। दृष्ट्वेमं स्वजनं कृष्ण युयुत्सुं समुपस्थितम्॥

arjuna uvācha dṛiṣhṭvemaṁ sva-janaṁ kṛiṣhṇa yuyutsuṁ samupasthitam

Meaningਅਰਜੁਨ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਹੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ! ਯੁੱਧ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਇੱਥੇ ਕਤਾਰ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹੇ ਆਪਣੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੰਬੰਧੀਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ,

arjunaḥ uvācha — Arjun saiddṛiṣhṭvā — on seeingimam — thesesva-janam — kinsmenkṛiṣhṇa — Krishnayuyutsum — eager to fightsamupasthitam — present

Commentary

1.29 →

सीदन्ति मम गात्राणि मुखं च परिशुष्यति। वेपथुश्च शरीरे मे रोमहर्षश्च जायते॥

sīdanti mama gātrāṇi mukhaṁ cha pariśhuṣhyati vepathuśh cha śharīre me roma-harṣhaśh cha jāyate

Meaningਮੇਰੇ ਅੰਗ ਢਿੱਲੇ ਪੈ ਰਹੇ ਹਨ, ਮੇਰਾ ਮੂੰਹ ਸੁੱਕ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਮੇਰਾ ਸਰੀਰ ਕੰਬ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਰੋਮ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ।

sīdanti — quiveringmama — mygātrāṇi — limbsmukham — mouthcha — andpariśhuṣhyati — is drying up vepathuḥ—shudderingcha — andśharīre — on the bodyme — myroma-harṣhaḥ — standing of bodily hair on endcha — alsojāyate — is happening

Commentary

1.30 →

गाण्डीवं स्रंसते हस्तात्त्वक्चैव परिदह्यते। न च शक्नोम्यवस्थातुं भ्रमतीव च मे मनः॥

gāṇḍīvaṁ sraṁsate hastāt tvak chaiva paridahyate na cha śhaknomy avasthātuṁ bhramatīva cha me manaḥ

Meaningਗਾਂਡੀਵ (ਧਨੁਖ) ਮੇਰੇ ਹੱਥੋਂ ਖਿਸਕ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੇਰੀ ਸਾਰੀ ਚਮੜੀ ਜਲ ਰਹੀ ਹੈ; ਮੈਂ ਖੜ੍ਹਾ ਰਹਿਣ ਵਿੱਚ ਅਸਮਰੱਥ ਹਾਂ ਅਤੇ ਮੇਰਾ ਮਨ ਜਿਵੇਂ ਚੱਕਰ ਖਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।

gāṇḍīvam — Arjun’s bowsraṁsate — is slippinghastāt — from (my) handtvak — skincha — andeva — indeedparidahyate — is burning all overna — notcha — andśhaknomi — am ableavasthātum — remain steadybhramati iva — whirling likecha — andme — mymanaḥ — mind

Commentary

1.31 →

निमित्तानि च पश्यामि विपरीतानि केशव। न च श्रेयोऽनुपश्यामि हत्वा स्वजनमाहवे॥

nimittāni cha paśhyāmi viparītāni keśhava na cha śhreyo ’nupaśhyāmi hatvā sva-janam āhave

Meaningਅਤੇ ਹੇ ਕੇਸ਼ਵ (ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ)! ਮੈਨੂੰ ਅਸ਼ੁਭ ਸ਼ਗਨ ਦਿਖਾਈ ਦੇ ਰਹੇ ਹਨ। ਮੈਨੂੰ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਸੰਬੰਧੀਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਭਲਾਈ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦੀ।

nimittāni — omenscha — andpaśhyāmi — I seeviparītāni — misfortunekeśhava — Shree Krishna, killer of the Keshi demonna — notcha — alsośhreyaḥ — goodanupaśhyāmi — I foreseehatvā — from killingsva-janam — kinsmenāhave — in battle

Commentary

Kesava means he who has fine or luxuriant hair.

1.32 →

न काङ्क्षे विजयं कृष्ण न च राज्यं सुखानि च। किं नो राज्येन गोविन्द किं भोगैर्जीवितेन वा॥

na kāṅkṣhe vijayaṁ kṛiṣhṇa na cha rājyaṁ sukhāni cha kiṁ no rājyena govinda kiṁ bhogair jīvitena vā

Meaningਹੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ! ਮੈਂ ਨਾ ਜਿੱਤ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ, ਨਾ ਰਾਜ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਸੁਖ। ਹੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ! ਸਾਨੂੰ ਰਾਜ ਨਾਲ, ਜਾਂ ਭੋਗਾਂ ਨਾਲ, ਜਾਂ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਵੀ ਕੀ ਲਾਭ ਹੈ?

na — norkāṅkṣhe — do I desirevijayam — victorykṛiṣhṇa — Krishnana — norcha — as wellrājyam — kingdomsukhāni — happinesscha — alsokim — whatnaḥ — to usrājyena — by kingdomgovinda — Krishna, he who gives pleasure to the senses, he who is fond of cowskim — what?bhogaiḥ — pleasuresjīvitena — lifevā — or

Commentary

1.33 →

येषामर्थे काङ्क्षितं नो राज्यं भोगाः सुखानि च। त इमेऽवस्थिता युद्धे प्राणांस्त्यक्त्वा धनानि च॥

yeṣhām arthe kāṅkṣhitaṁ no rājyaṁ bhogāḥ sukhāni cha ta ime ’vasthitā yuddhe prāṇāṁs tyaktvā dhanāni cha

Meaningਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖ਼ਾਤਰ ਅਸੀਂ ਰਾਜ, ਭੋਗ ਅਤੇ ਸੁਖ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ, ਉਹੀ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਅਤੇ ਧਨ ਦੀ ਆਸ ਤਿਆਗ ਕੇ ਇੱਥੇ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹੇ ਹਨ।

yeṣhām — for whosearthe — sakekāṅkṣhitam — coveted fornaḥ — by usrājyam — kingdombhogāḥ — pleasuressukhāni — happinesscha — alsote — theyime — theseavasthitāḥ — situatedyuddhe — for battleprāṇān — livestyaktvā — giving updhanāni — wealthcha — also

Commentary

1.34 →

आचार्याः पितरः पुत्रास्तथैव च पितामहाः। मातुलाः श्चशुराः पौत्राः श्यालाः सम्बन्धिनस्तथा॥

āchāryāḥ pitaraḥ putrās tathaiva cha pitāmahāḥ mātulāḥ śhvaśhurāḥ pautrāḥ śhyālāḥ sambandhinas tathā

Meaningਆਚਾਰੀਆ, ਪਿਤਾ, ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਨਾਲੇ ਦਾਦੇ-ਪੜਦਾਦੇ, ਮਾਮੇ, ਸਹੁਰੇ, ਪੋਤੇ, ਸਾਲੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸੰਬੰਧੀ -

āchāryāḥ — teacherspitaraḥ — fathersputrāḥ — sonstathā — as welleva — indeedcha — alsopitāmahāḥ — grandfathersmātulāḥ — maternal unclesśhvaśhurāḥ — fathers-in-lawpautrāḥ — grandsonsśhyālāḥ — brothers-in-lawsambandhinaḥ — kinsmentathā — as well

Commentary

1.35 →

एतान्न हन्तुमिच्छामि घ्नतोऽपि मधुसूदन। अपि त्रैलोक्यराज्यस्य हेतोः किं नु महीकृते॥

etān na hantum ichchhāmi ghnato ’pi madhusūdana api trailokya-rājyasya hetoḥ kiṁ nu mahī-kṛite

Meaningਹੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ! ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਮਾਰ ਹੀ ਦੇਣ, ਤਾਂ ਵੀ ਮੈਂ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਰਾਜ ਦੇ ਲਈ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ; ਫਿਰ ਕੇਵਲ ਧਰਤੀ ਦੇ ਲਈ ਤਾਂ ਗੱਲ ਹੀ ਕੀ ਹੈ?

etān — thesena — nothantum — to slayichchhāmi — I wishghnataḥ — killedapi — even thoughmadhusūdana — Shree Krishna, killer of the demon Madhuapi — even thoughtrai-lokya-rājyasya — dominion over three worldshetoḥ — for the sake ofkim nu — what to speak ofmahī-kṛite — for the earth

Commentary

1.36 →

निहत्य धार्तराष्ट्रान्नः का प्रीतिः स्याज्जनार्दन। पापमेवाश्रयेदस्मान्हत्वैतानाततायिनः॥

nihatya dhārtarāṣhṭrān naḥ kā prītiḥ syāj janārdana pāpam evāśhrayed asmān hatvaitān ātatāyinaḥ

Meaningਹੇ ਜਨਾਰਦਨ (ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ)! ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਸਾਨੂੰ ਕੀ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਮਿਲੇਗੀ? ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਪਰਾਧੀਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਨਾਲ ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਕੇਵਲ ਪਾਪ ਹੀ ਲੱਗੇਗਾ।

nihatya — by killingdhārtarāṣhṭrān — the sons of Dhritarashtranaḥ — ourkā — whatprītiḥ — pleasuresyāt — will there bejanārdana — he who looks after the public, Shree Krishnapāpam — viceseva — certainlyāśhrayet — must come uponasmān — ushatvā — by killingetān — all theseātatāyinaḥ — aggressors

Commentary

Janardana means one who is worshipped by all for prosperity and salvation -- Krishna. He who sets fire to the house of another, who gives poision, who runs with sword to kill, who has plundered wealth and lands, and who has taken hold of the wife of somody else is an atatayi. Duryodhana had done all these evil actions.

1.37 →

तस्मान्नार्हा वयं हन्तुं धार्तराष्ट्रान्स्वबान्धवान्। स्वजनं हि कथं हत्वा सुखिनः स्याम माधव॥

tasmān nārhā vayaṁ hantuṁ dhārtarāṣhṭrān sa-bāndhavān sva-janaṁ hi kathaṁ hatvā sukhinaḥ syāma mādhava

Meaningਇਸ ਲਈ ਹੇ ਮਾਧਵ (ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ)! ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸੰਬੰਧੀ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨਾ ਉਚਿਤ ਨਹੀਂ; ਕਿਉਂਕਿ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸੰਬੰਧੀਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਅਸੀਂ ਕਿਵੇਂ ਸੁਖੀ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਾਂ?

tasmāt — hencena — neverarhāḥ — behoovevayam — wehantum — to killdhārtarāṣhṭrān — the sons of Dhritarashtrasva-bāndhavān — along with friendssva-janam — kinsmenhi — certainlykatham — howhatvā — by killingsukhinaḥ — happysyāma — will we becomemādhava — Shree Krishna, the husband of Yogmaya

Commentary

1.38 →

यद्यप्येते न पश्यन्ति लोभोपहतचेतसः। कुलक्षयकृतं दोषं मित्रद्रोहे च पातकम्॥

yady apy ete na paśhyanti lobhopahata-chetasaḥ kula-kṣhaya-kṛitaṁ doṣhaṁ mitra-drohe cha pātakam

Meaningਭਾਵੇਂ ਇਹ ਲੋਕ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਲੋਭ ਨਾਲ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ, ਕੁਲ ਦੇ ਨਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਦੋਸ਼ ਅਤੇ ਮਿੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਵੈਰ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਪਾਪ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੇ,

yadi api — even thoughete — theyna — notpaśhyanti — seelobha — greedupahata — overpoweredchetasaḥ — thoughtskula-kṣhaya-kṛitam — in annihilating their relativesdoṣham — faultmitra-drohe — to wreak treachery upon friendscha — andpātakam — sin

Commentary

1.39 →

कथं न ज्ञेयमस्माभिः पापादस्मान्निवर्तितुम्। कुलक्षयकृतं दोषं प्रपश्यद्भिर्जनार्दन॥

kathaṁ na jñeyam asmābhiḥ pāpād asmān nivartitum kula-kṣhaya-kṛitaṁ doṣhaṁ prapaśhyadbhir janārdana

Meaningਫਿਰ ਵੀ ਹੇ ਜਨਾਰਦਨ (ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ)! ਅਸੀਂ, ਜੋ ਕੁਲ ਦੇ ਨਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਦੋਸ਼ ਨੂੰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਵੇਖਦੇ ਹਾਂ, ਇਸ ਪਾਪ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹਟਣਾ ਕਿਉਂ ਨਾ ਸਿੱਖੀਏ?

katham — whyna — notjñeyam — should be knownasmābhiḥ — wepāpāt — from sinasmāt — thesenivartitum — to turn awaykula-kṣhaya — killing the kinderedkṛitam — donedoṣham — crimeprapaśhyadbhiḥ — who can seejanārdana — he who looks after the public, Shree Krishna

Commentary

Ignorance of law is no excuse but wanton sinful conduct is a grave crime, unworthy of us, who are wiser.

1.40 →

कुलक्षये प्रणश्यन्ति कुलधर्माः सनातनाः। धर्मे नष्टे कुलं कृत्स्नमधर्मोऽभिभवत्युत॥

kula-kṣhaye praṇaśhyanti kula-dharmāḥ sanātanāḥ dharme naṣhṭe kulaṁ kṛitsnam adharmo ’bhibhavaty uta

Meaningਕੁਲ ਦੇ ਨਾਸ਼ ਨਾਲ ਉਸ ਕੁਲ ਦੇ ਸਨਾਤਨ ਧਰਮ-ਕਰਮ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੇ ਨਸ਼ਟ ਹੋਣ ਉੱਤੇ ਸਾਰੇ ਕੁਲ ਨੂੰ ਅਧਰਮ ਘੇਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

kula-kṣhaye — in the destruction of a dynastypraṇaśhyanti — are vanquishedkula-dharmāḥ — family traditionssanātanāḥ — eternaldharme — religionnaṣhṭe — is destroyedkulam — familykṛitsnam — the wholeadharmaḥ — irreligionabhibhavati — overcomeuta — indeed

Commentary

Dharma -- the duties and ceremonies practised by the family in accordance with the injunctions of the scriptures.

1.41 →

अधर्माभिभवात्कृष्ण प्रदुष्यन्ति कुलस्त्रियः। स्त्रीषु दुष्टासु वार्ष्णेय जायते वर्णसङ्करः॥

adharmābhibhavāt kṛiṣhṇa praduṣhyanti kula-striyaḥ strīṣhu duṣhṭāsu vārṣhṇeya jāyate varṇa-saṅkaraḥ

Meaningਹੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ! ਅਧਰਮ ਦੇ ਵਧ ਜਾਣ ਨਾਲ ਕੁਲ ਦੀਆਂ ਇਸਤਰੀਆਂ ਦੂਸ਼ਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਅਤੇ ਹੇ ਵਾਰਸ਼੍ਣੇਯ (ਵ੍ਰਿਸ਼ਣੀ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜ)! ਇਸਤਰੀਆਂ ਦੇ ਦੂਸ਼ਿਤ ਹੋਣ ਨਾਲ ਵਰਣ-ਸੰਕਰ (ਜਾਤੀਆਂ ਦਾ ਮਿਲਾਪ) ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

adharma — irreligionabhibhavāt — preponderancekṛiṣhṇa — Shree Krishnapraduṣhyanti — become immoralkula-striyaḥ — women of the familystrīṣhu — of womenduṣhṭāsu — become immoralvārṣhṇeya — descendant of Vrishnijāyate — are bornvarṇa-saṅkaraḥ — unwanted progeny

Commentary

1.42 →

सङ्करो नरकायैव कुलघ्नानां कुलस्य च। पतन्ति पितरो ह्येषां लुप्तपिण्डोदकक्रियाः॥

saṅkaro narakāyaiva kula-ghnānāṁ kulasya cha patanti pitaro hy eṣhāṁ lupta-piṇḍodaka-kriyāḥ

Meaningਵਰਣ-ਸੰਕਰ ਕੁਲ ਦੇ ਨਾਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਅਤੇ ਉਸ ਕੁਲ ਨੂੰ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਰ, ਪਿੰਡ ਅਤੇ ਜਲ ਦੇ ਤਰਪਣ ਤੋਂ ਵਾਂਝੇ ਹੋ ਕੇ, ਡਿੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ।

saṅkaraḥ — unwanted childrennarakāya — hellisheva — indeedkula-ghnānām — for those who destroy the familykulasya — of the familycha — alsopatanti — fallpitaraḥ — ancestorshi — verilyeṣhām — theirlupta — deprived ofpiṇḍodaka-kriyāḥ — performances of sacrificial offerings

Commentary

1.43 →

दोषैरेतैः कुलघ्नानां वर्णसङ्करकारकैः। उत्साद्यन्ते जातिधर्माः कुलधर्माश्च शाश्वताः॥

doṣhair etaiḥ kula-ghnānāṁ varṇa-saṅkara-kārakaiḥ utsādyante jāti-dharmāḥ kula-dharmāśh cha śhāśhvatāḥ

Meaningਕੁਲ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਾਪ-ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ, ਜੋ ਵਰਣ-ਸੰਕਰ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਾਤੀ ਅਤੇ ਕੁਲ ਦੇ ਸਨਾਤਨ ਧਰਮ-ਕਰਮ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

doṣhaiḥ — through evil deedsetaiḥ — thesekula-ghnānām — of those who destroy the familyvarṇa-saṅkara — unwanted progenykārakaiḥ — causingutsādyante — are ruinedjāti-dharmāḥ — social and family welfare activitieskula-dharmāḥ — family traditionscha — andśhāśhvatāḥ — eternal

Commentary

1.44 →

उत्सन्नकुलधर्माणां मनुष्याणां जनार्दन। नरकेऽनियतं वासो भवतीत्यनुशुश्रुम॥

utsanna-kula-dharmāṇāṁ manuṣhyāṇāṁ janārdana narake ‘niyataṁ vāso bhavatītyanuśhuśhruma

Meaningਹੇ ਜਨਾਰਦਨ (ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ)! ਅਸੀਂ ਸੁਣਦੇ ਆਏ ਹਾਂ ਕਿ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਕੁਲ-ਧਰਮ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਣਮਿਥੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਵਾਸ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।

utsanna — destroyedkula-dharmāṇām — whose family traditionsmanuṣhyāṇām — of such human beingsjanārdana — he who looks after the public, Shree Krishnanarake — in hellaniyatam — indefinitevāsaḥ — dwellbhavati — isiti — thusanuśhuśhruma — I have heard from the learned

Commentary

1.45 →

अहो बत महत्पापं कर्तुं व्यवसिता वयम्। यद्राज्यसुखलोभेन हन्तुं स्वजनमुद्यताः॥

aho bata mahat pāpaṁ kartuṁ vyavasitā vayam yad rājya-sukha-lobhena hantuṁ sva-janam udyatāḥ

Meaningਹਾਏ! ਅਸੀਂ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਪਾਪ ਕਰਨ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਏ ਹਾਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਅਸੀਂ ਰਾਜ ਦੇ ਸੁਖਾਂ ਦੇ ਲੋਭ ਕਾਰਨ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸੰਬੰਧੀਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਲਈ ਉਤਾਰੂ ਹਾਂ।

aho — alasbata — howmahat — greatpāpam — sinskartum — to performvyavasitāḥ — have decidedvayam — weyat — becauserājya-sukha-lobhena — driven by the desire for kingly pleasurehantum — to killsva-janam — kinsmenudyatāḥ — intending

Commentary

1.46 →

यदि मामप्रतीकारमशस्त्रं शस्त्रपाणयः। धार्तराष्ट्रा रणे हन्युस्तन्मे क्षेमतरं भवेत्॥

yadi mām apratīkāram aśhastraṁ śhastra-pāṇayaḥ dhārtarāṣhṭrā raṇe hanyus tan me kṣhemataraṁ bhavet

Meaningਜੇ ਸ਼ਸਤਰਧਾਰੀ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਮੈਨੂੰ ਨਿਹੱਥੇ ਅਤੇ ਬਿਨਾਂ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤੇ ਮਾਰ ਦੇਣ, ਤਾਂ ਉਹ ਮੇਰੇ ਲਈ ਵਧੇਰੇ ਚੰਗਾ ਹੋਵੇਗਾ।

yadi — ifmām — meapratīkāram — unresistingaśhastram — unarmedśhastra-pāṇayaḥ — those with weapons in handdhārtarāṣhṭrāḥ — the sons of Dhritarashtraraṇe — on the battlefieldhanyuḥ — shall killtat — thatme — to mekṣhema-taram — betterbhavet — would be

Commentary

1.47 →

सञ्जय उवाच एवमुक्त्वाऽर्जुनः संख्ये रथोपस्थ उपाविशत्। विसृज्य सशरं चापं शोकसंविग्नमानसः॥

sañjaya uvācha evam uktvārjunaḥ saṅkhye rathopastha upāviśhat visṛijya sa-śharaṁ chāpaṁ śhoka-saṁvigna-mānasaḥ

Meaningਸੰਜੈ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਯੁੱਧ-ਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹਿ ਕੇ, ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਭਰੇ ਮਨ ਵਾਲੇ ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਧਨੁਖ ਅਤੇ ਬਾਣ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤੇ ਅਤੇ ਰਥ ਦੀ ਪਿਛਲੀ ਸੀਟ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਗਿਆ।

sañjayaḥ uvācha — Sanjay saidevam uktvā — speaking thusarjunaḥ — Arjunsaṅkhye — in the battlefieldratha upasthe — on the chariotupāviśhat — satvisṛijya — casting asidesa-śharam — along with arrowschāpam — the bowśhoka — with griefsaṁvigna — distressedmānasaḥ — mind