దక్షిణామూర్తి స్తోత్రమ్
Dakshinamurthy Stotram in Telugu · తెలుగు
మీ భాష/లిపిలో చదవండి
✦ అర్థం
దక్షిణామూర్తి స్తోత్రం ఆది శంకరాచార్యులు రచించిన అద్వైత వేదాంత పరమ తాత్త్విక స్తోత్రం, ఇది శివుని దక్షిణామూర్తిగా — మౌనం ద్వారా పరమ సత్యాన్ని బోధించే ఆదిగురువుగా — స్తుతిస్తుంది. సమస్త విశ్వము తన అద్వయ ఆత్మలోనే అద్దంలోని నగరం వలె ప్రతిబింబిస్తుందనేదే దీని మూల సందేశం. దీని శ్రవణం, మననం, ధ్యానం ఆత్మజ్ఞానాన్ని, మోక్షాన్ని ప్రసాదిస్తాయి.
మూలం & కథ
Composed by Adi Shankaracharya · Adi Shankaracharya · c. 8th century CE
దక్షిణామూర్తి స్తోత్రం అద్వైత వేదాంత మహాచార్యులైన ఆది శంకరాచార్యుల అత్యంత ప్రసిద్ధ తాత్త్విక స్తోత్రాలలో ఒకటి. ఇది భగవాన్ శివుని దక్షిణామూర్తి రూపంలో చింతన చేస్తుంది — మర్రి చెట్టు క్రింద కూర్చున్న మౌన ఆదిగురువు, ఆయన కేవలం మౌనం ద్వారా వృద్ధతమ ఋషులకు ఆత్మజ్ఞానాన్ని బోధిస్తారు. పది తేజోమయ శ్లోకాలలో శంకరులు సమస్త విశ్వము తన అద్వయ చైతన్యంలోని ప్రతిబింబం మాత్రమేననీ, మాయ వల్ల స్వప్నం లేదా అద్దంలోని నగరం వలె బయట కనిపిస్తుందనీ, ఈ ఏక ఆత్మ సాక్షాత్కారమే మోక్షమనీ వెల్లడిస్తారు. ఈ స్తోత్రం ఒక ధ్యాన శ్లోకం, ఒక ముగింపు నమస్కారంతో పరివేష్టితమై ఉంది.
అర్థంతో పూర్తి పాఠం
ఏ పంక్తిపైన అయినా లేదా ▶ బటన్పై తాకి వినండి
మౌనవ్యాఖ్యాప్రకటితపరబ్రహ్మతత్త్వం యువానం వర్షిష్ఠాన్తే వసదృషిగణైరావృతం బ్రహ్మనిష్ఠైః । ఆచార్యేన్ద్రం కరకలితచిన్ముద్రమానన్దరూపం స్వాత్మారామం ముదితవదనం దక్షిణామూర్తిమీడే ॥
maunavyākhyāprakaṭitaparabrahmatattvaṃ yuvānaṃ varṣiṣṭhānte vasadṛṣigaṇairāvṛtaṃ brahmaniṣṭhaiḥ | ācāryendraṃ karakalitacinmudramānandarūpaṃ svātmārāmaṃ muditavadanaṃ dakṣiṇāmūrtimīḍe ||
అర్థం:నేను ఆ దక్షిణామూర్తిని వందిస్తాను — రూపంలో నిత్యయువకుడైనా, బ్రహ్మనిష్ఠులైన వృద్ధ ఋషుల మధ్య కూర్చున్నవాడు; మౌనం ద్వారా పరబ్రహ్మ తత్త్వాన్ని ఉపదేశించేవాడు; ఆచార్యులలో శ్రేష్ఠుడు, చేతిలో చిన్ముద్ర ధరించినవాడు, ఆనందస్వరూపుడు, తన ఆత్మలోనే రమించేవాడు, ప్రసన్న వదనుడు.
విశ్వం దర్పణదృశ్యమాననగరీతుల్యం నిజాన్తర్గతం పశ్యన్నాత్మని మాయయా బహిరివోద్భూతం యథా నిద్రయా । యః సాక్షాత్కురుతే ప్రబోధసమయే స్వాత్మానమేవాద్వయం తస్మై శ్రీగురుమూర్తయే నమ ఇదం శ్రీదక్షిణామూర్తయే ॥ ౧॥
viśvaṃ darpaṇadṛśyamānanagarītulyaṃ nijāntargataṃ paśyannātmani māyayā bahirivodbhūtaṃ yathā nidrayā | yaḥ sākṣātkurute prabodhasamaye svātmānamevādvayaṃ tasmai śrīgurumūrtaye nama idaṃ śrīdakṣiṇāmūrtaye || 1||
అర్థం:ఈ విశ్వం అద్దంలో కనిపించే నగరం వంటిది — తన ఆత్మ లోపలే ఉన్నదైనా, మాయ వల్ల కలలో వలె బయట ఉద్భవించినట్లు కనిపిస్తుంది. మేల్కొనే క్షణంలో దీనినంతటినీ తన అద్వయ ఆత్మగా సాక్షాత్తుగా తెలుసుకునేవాడెవరో — ఆ గురుస్వరూపుడైన శ్రీదక్షిణామూర్తికి ఈ నమస్కారం.
బీజస్యాన్తరివాఙ్కురో జగదిదం ప్రాఙ్నిర్వికల్పం పునః మాయాకల్పితదేశకాలకలనావైచిత్ర్యచిత్రీకృతమ్ । మాయావీవ విజృమ్భయత్యపి మహాయోగీవ యః స్వేచ్ఛయా తస్మై శ్రీగురుమూర్తయే నమ ఇదం శ్రీదక్షిణామూర్తయే ॥ ౨॥
bījasyāntarivāṅkuro jagadidaṃ prāṅnirvikalpaṃ punaḥ māyākalpitadeśakālakalanāvaicitryacitrīkṛtam | māyāvīva vijṛmbhayatyapi mahāyogīva yaḥ svecchayā tasmai śrīgurumūrtaye nama idaṃ śrīdakṣiṇāmūrtaye || 2||
అర్థం:ఈ విశ్వం వ్యక్తం కాకముందు విత్తనంలో దాగిన మొలక వలె నిర్వికల్పంగా (అభేదంగా) ఉండెను; తరువాత మాయచే కల్పించబడిన దేశకాల భేదాల వైచిత్ర్యంతో చిత్రింపబడి, మాంత్రికుని వలె, మహాయోగి వలె, తన ఇచ్ఛతో దానిని ఎవరు విప్పుతారో — ఆ గురుస్వరూపుడైన శ్రీదక్షిణామూర్తికి ఈ నమస్కారం.
యస్యైవ స్ఫురణం సదాత్మకమసత్కల్పార్థకం భాసతే సాక్షాత్తత్త్వమసీతి వేదవచసా యో బోధయత్యాశ్రితాన్ । యత్సాక్షాత్కరణాద్భవేన్న పునరావృత్తిర్భవామ్భోనిధౌ తస్మై శ్రీగురుమూర్తయే నమ ఇదం శ్రీదక్షిణామూర్తయే ॥ ౩॥
yasyaiva sphuraṇaṃ sadātmakamasatkalpārthakaṃ bhāsate sākṣāttattvamasīti vedavacasā yo bodhayatyāśritān | yatsākṣātkaraṇādbhavenna punarāvṛttirbhavāmbhonidhau tasmai śrīgurumūrtaye nama idaṃ śrīdakṣiṇāmūrtaye || 3||
అర్థం:ఎవరి స్వయంప్రకాశ చైతన్యం — తానే సత్స్వరూపమై — అసత్ (మిథ్య) పదార్థాలను సైతం సత్యమైనట్లు భాసింపజేస్తుందో; 'తత్త్వమసి' అనే వేదవాక్యం ద్వారా తనను ఆశ్రయించినవారిని బోధింపజేస్తాడో; ఎవరిని సాక్షాత్కరించడం వల్ల జనన-మరణ సముద్రంలో మరల పడరో — ఆ గురుస్వరూపుడైన శ్రీదక్షిణామూర్తికి ఈ నమస్కారం.
నానాచ్ఛిద్రఘటోదరస్థితమహాదీపప్రభాభాస్వరం జ్ఞానం యస్య తు చక్షురాదికరణద్వారా బహిః స్పన్దతే । జానామీతి తమేవ భాన్తమనుభాత్యేతత్సమస్తం జగత్ తస్మై శ్రీగురుమూర్తయే నమ ఇదం శ్రీదక్షిణామూర్తయే ॥ ౪॥
nānācchidraghaṭodarasthitamahādīpaprabhābhāsvaraṃ jñānaṃ yasya tu cakṣurādikaraṇadvārā bahiḥ spandate | jānāmīti tameva bhāntamanubhātyetatsamastaṃ jagat tasmai śrīgurumūrtaye nama idaṃ śrīdakṣiṇāmūrtaye || 4||
అర్థం:అనేక రంధ్రాలు గల కుండలో ఉంచిన మహాదీపపు కాంతి వలె, ఎవరి జ్ఞానం కంటి మొదలైన ఇంద్రియ ద్వారాల గుండా బయటకు ప్రసరిస్తుందో; 'నేను తెలుసుకుంటున్నాను' అని ఆయనే ప్రకాశిస్తే, ఈ సమస్త జగత్తు ఆయన వెనుకే (ఆయన కాంతితోనే) ప్రకాశిస్తుంది — ఆ గురుస్వరూపుడైన శ్రీదక్షిణామూర్తికి ఈ నమస్కారం.
దేహం ప్రాణమపీన్ద్రియాణ్యపి చలాం బుద్ధిం చ శూన్యం విదుః స్త్రీబాలాన్ధజడోపమాస్త్వహమితి భ్రాన్తా భృశం వాదినః । మాయాశక్తివిలాసకల్పితమహా వ్యామోహసంహారిణే తస్మై శ్రీగురుమూర్తయే నమ ఇదం శ్రీదక్షిణామూర్తయే ॥ ౫॥
dehaṃ prāṇamapīndriyāṇyapi calāṃ buddhiṃ ca śūnyaṃ viduḥ strībālāndhajaḍopamāstvahamiti bhrāntā bhṛśaṃ vādinaḥ | māyāśaktivilāsakalpitamahā vyāmohasaṃhāriṇe tasmai śrīgurumūrtaye nama idaṃ śrīdakṣiṇāmūrtaye || 5||
అర్థం:'శరీరం, ప్రాణం, ఇంద్రియాలు, చంచల బుద్ధి, లేక శూన్యమే ఆత్మ' అని స్త్రీ, బాలుడు, గుడ్డివాడు, జడుని వలె భ్రాంతులైన వాదులు గట్టిగా వాదిస్తారు. మాయాశక్తి విలాసంతో కల్పించబడిన ఈ మహా వ్యామోహాన్ని సంహరించేవాడికి — ఆ గురుస్వరూపుడైన శ్రీదక్షిణామూర్తికి ఈ నమస్కారం.
రాహుగ్రస్తదివాకరేన్దుసదృశో మాయాసమాచ్ఛాదనాత్ సన్మాత్రః కరణోపసంహరణతో యోఽభూత్సుషుప్తః పుమాన్ । ప్రాగస్వాప్సమితి ప్రబోధసమయే యః ప్రత్యభిజ్ఞాయతే తస్మై శ్రీగురుమూర్తయే నమ ఇదం శ్రీదక్షిణామూర్తయే ॥ ౬॥
rāhugrastadivākarendusadṛśo māyāsamācchādanāt sanmātraḥ karaṇopasaṃharaṇato yo’bhūtsuṣuptaḥ pumān | prāgasvāpsamiti prabodhasamaye yaḥ pratyabhijñāyate tasmai śrīgurumūrtaye nama idaṃ śrīdakṣiṇāmūrtaye || 6||
అర్థం:రాహువు మ్రింగిన సూర్యచంద్రుల వలె, మనిషి గాఢ నిద్రలో ఇంద్రియాల ఉపసంహారం వల్ల మాయచే ఆవరించబడి కేవలం శుద్ధ సత్తామాత్రంగా ఉంటాడు; మేల్కొనే వేళ 'నేను ముందు (నిద్రించాను)' అని ఆ నిత్య ఆత్మను గుర్తిస్తాడు — ఆ గురుస్వరూపుడైన శ్రీదక్షిణామూర్తికి ఈ నమస్కారం.
బాల్యాదిష్వపి జాగ్రదాదిషు తథా సర్వాస్వవస్థాస్వపి వ్యావృత్తాస్వనువర్తమానమహమిత్యన్తః స్ఫురన్తం సదా । స్వాత్మానం ప్రకటీకరోతి భజతాం యో ముద్రయా భద్రయా తస్మై శ్రీగురుమూర్తయే నమ ఇదం శ్రీదక్షిణామూర్తయే ॥ ౭॥
bālyādiṣvapi jāgradādiṣu tathā sarvāsvavasthāsvapi vyāvṛttāsvanuvartamānamahamityantaḥ sphurantaṃ sadā | svātmānaṃ prakaṭīkaroti bhajatāṃ yo mudrayā bhadrayā tasmai śrīgurumūrtaye nama idaṃ śrīdakṣiṇāmūrtaye || 7||
అర్థం:బాల్యం, యౌవనం, వృద్ధాప్యం, అలాగే జాగ్రత్, స్వప్న, సుషుప్తి — ఈ మారే అన్ని అవస్థలలోనూ 'నేను' అని లోపల నిరంతరం స్ఫురించే ఆ ఆత్మను, తన భక్తులకు శుభప్రదమైన (భద్ర) ముద్ర ద్వారా ప్రకటించేవాడికి — ఆ గురుస్వరూపుడైన శ్రీదక్షిణామూర్తికి ఈ నమస్కారం.
విశ్వం పశ్యతి కార్యకారణతయా స్వస్వామిసంబన్ధతః శిష్యాచార్యతయా తథైవ పితృపుత్రాద్యాత్మనా భేదతః । స్వప్నే జాగ్రతి వా య ఏష పురుషో మాయాపరిభ్రామితః తస్మై శ్రీగురుమూర్తయే నమ ఇదం శ్రీదక్షిణామూర్తయే ॥ ౮॥
viśvaṃ paśyati kāryakāraṇatayā svasvāmisaṃbandhataḥ śiṣyācāryatayā tathaiva pitṛputrādyātmanā bhedataḥ | svapne jāgrati vā ya eṣa puruṣo māyāparibhrāmitaḥ tasmai śrīgurumūrtaye nama idaṃ śrīdakṣiṇāmūrtaye || 8||
అర్థం:మాయచే భ్రమింపజేయబడిన ఈ పురుషుడు, స్వప్నంలో లేక జాగ్రత్లో, ఈ ఒక్క (ఆత్మ రూప) విశ్వాన్నే కార్య-కారణం, స్వామి-సేవకుడు, శిష్య-ఆచార్యుడు, తండ్రి-కొడుకు మొదలైన భేదాలతో అనేకంగా విభజింపబడినట్లు చూస్తాడు — ఆ గురుస్వరూపుడైన శ్రీదక్షిణామూర్తికి ఈ నమస్కారం.
భూరమ్భాంస్యనలోఽనిలోఽమ్బరమహర్నాథో హిమాంశుః పుమాన్ ఇత్యాభాతి చరాచరాత్మకమిదం యస్యైవ మూర్త్యష్టకమ్ । నాన్యత్కిఞ్చన విద్యతే విమృశతాం యస్మాత్పరస్మాద్విభోః తస్మై శ్రీగురుమూర్తయే నమ ఇదం శ్రీదక్షిణామూర్తయే ॥ ౯॥
bhūrambhāṃsyanalo’nilo’mbaramaharnātho himāṃśuḥ pumān ityābhāti carācarātmakamidaṃ yasyaiva mūrtyaṣṭakam | nānyatkiñcana vidyate vimṛśatāṃ yasmātparasmādvibhoḥ tasmai śrīgurumūrtaye nama idaṃ śrīdakṣiṇāmūrtaye || 9||
అర్థం:భూమి, నీరు, అగ్ని, వాయువు, ఆకాశం, సూర్యుడు, చంద్రుడు, జీవుడు (పురుషుడు) — ఈ ఎనిమిది రూపాలుగా (అష్టమూర్తి) ఈ చరాచర జగత్తు భాసిస్తుంది; లోతుగా విచారించేవారికి ఆ సర్వవ్యాపి పరమ తత్త్వం కంటే వేరుగా ఏదీ లేదు — ఆ గురుస్వరూపుడైన శ్రీదక్షిణామూర్తికి ఈ నమస్కారం.
సర్వాత్మత్వమితి స్ఫుటీకృతమిదం యస్మాదముష్మిన్ స్తవే తేనాస్య శ్రవణాత్తదర్థమననాద్ధ్యానాచ్చ సఙ్కీర్తనాత్ । సర్వాత్మత్వమహావిభూతిసహితం స్యాదీశ్వరత్వం స్వతః తతః సిద్ధ్యేత్తత్పునరష్టధా పరిణతం చైశ్వర్యమవ్యాహతమ్ ॥ ౧౦॥
sarvātmatvamiti sphuṭīkṛtamidaṃ yasmādamuṣmin stave tenāsya śravaṇāttadarthamananāddhyānācca saṅkīrtanāt | sarvātmatvamahāvibhūtisahitaṃ syādīśvaratvaṃ svataḥ tataḥ siddhyettatpunaraṣṭadhā pariṇataṃ caiśvaryamavyāhatam || 10||
అర్థం:ఈ స్తోత్రంలో 'సర్వం ఆత్మయే' (సర్వాత్మత్వం) అనే తత్త్వం స్పష్టంగా వెల్లడింపబడింది; కావున దీని శ్రవణం, అర్థమననం, ధ్యానం, సంకీర్తనం వల్ల సర్వాత్మత్వ మహా విభూతితో కూడిన ఈశ్వరత్వం తనంతట తానే లభిస్తుంది, ఆపై అష్టధా వ్యక్తమయ్యే అబాధిత ఐశ్వర్యం కూడా సిద్ధిస్తుంది.
వటవిటపిసమీపే భూమిభాగే నిషణ్ణం సకలమునిజనానాం జ్ఞానదాతారమారాత్ । త్రిభువనగురుమీశం దక్షిణామూర్తిదేవం జననమరణదుఃఖచ్ఛేదదక్షం నమామి ॥
vaṭaviṭapisamīpe bhūmibhāge niṣaṇṇaṃ sakalamunijanānāṃ jñānadātāramārāt | tribhuvanagurumīśaṃ dakṣiṇāmūrtidevaṃ jananamaraṇaduḥkhacchedadakṣaṃ namāmi ||
అర్థం:నేను ఆ దక్షిణామూర్తి దేవునికి నమస్కరిస్తాను — మర్రి చెట్టు కింద నేలపై కూర్చున్నవాడు, సమావేశమైన మునులందరికీ జ్ఞానదాత, ముల్లోకాలకు ఈశుడు, గురువు, జనన-మరణ దుఃఖాన్ని ఛేదించడంలో నిపుణుడు.
పదం-పదం అర్థం
ఉచ్చారణ వినడానికి ఏ పదంపైన అయినా క్లిక్ చేయండి
Dakshinamurthy Stotram పారాయణ ప్రయోజనాలు
అద్వైత వేదాంత పరమ తాత్త్విక స్తోత్రాలలో ఒకటి, ఆది శంకరాచార్యులు పది శ్లోకాలలో (ధ్యాన శ్లోకం, ముగింపు శ్లోకంతో) రచించారు.
శివుని దక్షిణామూర్తిగా — నిత్య యవ్వనుడైన, మౌన గురువుగా — పూజిస్తుంది, ఆయన మౌనం ద్వారా పరమ సత్యాన్ని బోధిస్తారు.
ఆత్మజ్ఞాన సారాన్ని వెల్లడిస్తుంది — సమస్త విశ్వము తన అద్వయ ఆత్మలోనే, అద్దంలో ప్రతిబింబించే నగరం వలె ప్రకాశిస్తుందని.
జ్ఞాన సాధకులు, ధ్యానులు దీనిని పఠిస్తారు, ముఖ్యంగా గురుపూర్ణిమ నాడు, గురువారాలలో, చింతన సమయంలో.
దీని ముగింపు శ్లోకం వాగ్దానం చేస్తుంది — దీని శ్రవణం, మననం, ధ్యానం, సంకీర్తనం ఆత్మసాక్షాత్కార మహిమను, మోక్షాన్ని ప్రసాదిస్తాయని.
వేదాంత మార్గానికి ప్రియమైన గ్రంథం, గురువులకు, శిష్యులకు ఇరువురికీ సమానంగా ప్రియమైనది.
Dakshinamurthy Stotram పారాయణ విధి
స్నానం తర్వాత ప్రశాంతంగా తూర్పు దిశగా లేదా దక్షిణామూర్తి విగ్రహం ఎదుట కూర్చోండి. ధ్యాన శ్లోకం, పది శ్లోకాలు, ముగింపు శ్లోకాన్ని మెల్లగా చదవండి, ప్రతి ఒక్కటి అర్థంపై మననం చేస్తూ ఆగండి — ఎందుకంటే ఈ స్తోత్రమే ఒక చింతన. సంప్రదాయం ప్రకారం దీనిని ఆత్మజ్ఞాన సాధకులు స్వీకరిస్తారు, గురుపూర్ణిమ నాడు ఆదిగురువుకు నమస్కారంగా దీనిని విశేషంగా గౌరవిస్తారు.
తరచూ అడిగే ప్రశ్నలు
ఇవి కూడా చదవండి
ॐ
పూర్తి Dakshinamurthy Stotramను శ్లోకం-శ్లోకం అర్థంతో చదవండి, లేదా మరిన్ని పవిత్ర పాఠాలు చూడండి