અયમ્ આત્મા બ્રહ્મ
અયમ્ આત્મા બ્રહ્મ (આ આત્મા જ બ્રહ્મ છે) in Gujarati · ગુજરાતી
તમારી ભાષા/લિપિમાં વાંચો
✦ અર્થ
અયમ્ આત્મા બ્રહ્મ એટલે કે 'આ આત્મા જ બ્રહ્મ છે', માંડૂક્ય ઉપનિષદ (અથર્વવેદ)નું મહાવાક્ય છે અને ઉપનિષદોના ચાર મહાવાક્યોમાંનું એક છે. એ જ પ્રસંગમાં 'સર્વં હ્યેતદ્ બ્રહ્મ' (આ બધું બ્રહ્મ છે) તથા 'અયમ્ આત્મા બ્રહ્મ' બંને કહેવાયા છે, અને પછી આત્માની ચાર અવસ્થાઓ — જાગ્રત, સ્વપ્ન, સુષુપ્તિ અને તુરીય — બતાવાઈ છે. સૌથી નાનું હોવા છતાં માંડૂક્ય ઉપનિષદ ૐ અને આત્માના ચિંતન દ્વારા મોક્ષનું પૂર્ણ માર્ગદર્શક મનાય છે.
ઉત્પત્તિ અને કથા
Mandukya Upanishad, Verse 2 · Traditional (Upanishadic) · Vedic / Upanishadic
માંડૂક્ય ઉપનિષદ આ ઘોષણાથી આરંભ થાય છે કે ૐ અક્ષર જ આ બધું છે, સમસ્ત ભૂત, વર્તમાન અને ભવિષ્ય, તથા જે કંઈ કાળાતીત છે. તેનો બીજો શ્લોક પ્રતિપાદિત કરે છે — 'આ બધું નિશ્ચય જ બ્રહ્મ છે; આ આત્મા જ બ્રહ્મ છે,' અને ઘોષણા કરે છે કે આ આત્માના ચાર પાદ છે. પછી ઉપનિષદ જાગ્રત, સ્વપ્ન અને સુષુપ્તિ અવસ્થાઓ તથા અંતે તુરીય — ચોથી, મૌન, અદ્વૈત આત્મા — નું વર્ણન કરે છે. તેની શિક્ષા એટલી સઘન છે કે પરંપરા માને છે કે ગૌડપાદની કારિકા સહિત એકલા માંડૂક્યનું અધ્યયન જ મોક્ષ પ્રદાન કરવામાં સમર્થ છે.
✦ શાસ્ત્રોમાં કહ્યા પ્રમાણે
પરંપરામાં કહેવાયું છે કે સમસ્ત ઉપનિષદોમાં એકલું માંડૂક્ય જ ઉત્સુક સાધકની મુક્તિ માટે પૂરતું છે — કેમ કે 'આ આત્મા જ બ્રહ્મ છે' ઘોષિત કરી અને તુરીયને પ્રગટ કરી, તે બાર શ્લોકોમાં એ સાક્ષાત્ અનુભૂતિ આપે છે કે સમસ્ત અવસ્થાઓનો સાક્ષી આત્મા જ અમર પરમ સત્તા છે.
મંત્ર
કોઈપણ પંક્તિ અથવા ▶ બટન દબાવી સાંભળો
સર્વં હ્યેતદ્ બ્રહ્મ અયમ્ આત્મા બ્રહ્મ । સોઽયમ્ આત્મા ચતુષ્પાત્ ॥
sarvaṁ hyetad brahma ayam ātmā brahma so'yam ātmā catuṣpāt
અર્થ:આ બધું નિશ્ચય જ બ્રહ્મ છે. આ આત્મા જ બ્રહ્મ છે. આ જ આત્મા ચાર પાદ (અવસ્થાઓ) વાળો છે — જાગ્રત, સ્વપ્ન, સુષુપ્તિ અને તુરીય (ચોથી અવસ્થા) જે શુદ્ધ ચૈતન્યસ્વરૂપ છે અને જેનો સાક્ષાત્કાર કરવાનો છે.
શબ્દ-શબ્દ અર્થ
ઉચ્ચારણ સાંભળવા કોઈપણ શબ્દ પર ક્લિક કરો
અયમ્ આત્મા બ્રહ્મ (આ આત્મા જ બ્રહ્મ છે) પાઠના લાભ
ઉપનિષદોના ચાર મહાવાક્યોમાંનું એક, જે અંતરતમ આત્માને બ્રહ્મ ઘોષિત કરે છે.
પ્રગટ કરે છે કે જાગ્રત, સ્વપ્ન અને સુષુપ્તિનો સાક્ષી આત્મા જ અપરિવર્તનશીલ બ્રહ્મ (તુરીય) છે.
ૐ અને ચેતનાની ચાર અવસ્થાઓ પર ધ્યાનમાં વપરાય છે, જે સાક્ષાત્ આત્મજ્ઞાન તરફ લઈ જાય છે.
સાધકને ચોથી, સદા-મુક્ત શુદ્ધ ચૈતન્ય અવસ્થામાં સ્થાપિત કરી મોક્ષ પ્રદાન કરે છે.
આત્માને સમસ્ત અનુભવ પાછળ મૌન સાક્ષી રૂપે દર્શાવી ગહન શાંતિ અને વૈરાગ્ય આપે છે.
અદ્વૈત વેદાંતનો આધાર, માંડૂક્ય ઉપનિષદ એકલું જ મોક્ષ માટે પૂરતું મનાય છે.
અયમ્ આત્મા બ્રહ્મ (આ આત્મા જ બ્રહ્મ છે) જપ વિધિ
આ મંત્ર ૐના ધ્યાન સાથે સંયુક્ત ચિંતન માટે છે. 'અયમ્ આત્મા બ્રહ્મ'નો પાઠ કરો અને પછી જુઓ કે એ જ 'હું' જાગ્રતમાં હાજર છે, સ્વપ્નમાં ટકી રહે છે, અને સ્વપ્નરહિત નિદ્રામાં પણ રહે છે — છતાં કોઈથી બંધાયેલ નથી. આ સાક્ષી ચેતના (તુરીય)ને બ્રહ્મ, તમારું યથાર્થ સ્વરૂપ ઓળખો. તેને ૐના ધીમા ઉચ્ચારણ સાથે જોડો, અને મનને એ મૌનમાં સ્થિર થવા દો જેમાંથી ૐ ઊઠે છે.
વારંવાર પુછાતા પ્રશ્નો
આ પણ વાંચો
ॐ
સંપૂર્ણ અયમ્ આત્મા બ્રહ્મ (આ આત્મા જ બ્રહ્મ છે) શ્લોક-શ્લોક અર્થ સહિત વાંચો, અથવા વધુ પવિત્ર પાઠ જુઓ