અદ્વૈત પઞ્ચરત્નમ્ (આત્મપઞ્ચકમ્)
Advaita Pancharatnam (Atma Panchakam) in Gujarati · ગુજરાતી
તમારી ભાષા/લિપિમાં વાંચો
✦ અર્થ
અદ્વૈત પંચરત્નમ્ ('અદ્વૈતના પાંચ રત્નો'), જેને આત્મ પંચકમ્ પણ કહે છે, આદિ શંકરાચાર્ય રચિત પાંચ સંક્ષિપ્ત શ્લોકોનું સ્તોત્ર છે જે અદ્વૈત વેદાંતનો સાર પ્રસ્તુત કરે છે. દરેક શ્લોક 'શિવોઽહમ્' — 'હું શિવ છું' — એ ઘોષણાથી સમાપ્ત થાય છે. રજ્જુ-સર્પના દૃષ્ટાંત અને સ્વપ્નના ઉદાહરણ દ્વારા તે દેહ, મન અને જગત સાથેના તાદાત્મ્યનો નિષેધ કરે છે અને આત્માને એક, નિત્ય, અદ્વૈત સત્ય રૂપે સ્થાપે છે.
ઉત્પત્તિ અને કથા
Prakarana (independent Advaita hymn) ascribed to Adi Shankaracharya · Adi Shankaracharya · Classical (traditionally 8th century CE)
અદ્વૈત પંચરત્નમ્, જેનું બીજું નામ આત્મ પંચકમ્ છે, અદ્વૈત વેદાંતના ઉપદેશને થોડા જ શ્લોકોમાં સમેટતા આદિ શંકરાચાર્યના સંક્ષિપ્ત પ્રકરણ-સ્તોત્રોના સમૂહ સાથે સંબંધિત છે. નિર્વાણ ષટ્કમ્ અને દશશ્લોકીની જેમ તે સાધકના દેહ, ઇન્દ્રિય, મન અને પ્રતીયમાન જગત સાથેના તાદાત્મ્યનો નિષેધ કરે છે, અને આત્માને 'શિવ' — એક, શુદ્ધ, સાક્ષી ચૈતન્ય — રૂપે સ્થાપે છે. તેની પુષ્પિકા તેને ગોવિંદ ભગવત્પાદના શિષ્ય શ્રી શંકર ભગવત્પાદનું બતાવે છે.
✦ શાસ્ત્રોમાં કહ્યા પ્રમાણે
પરંપરાથી કહેવાય છે કે જે આ પાંચ 'રત્નો'નું વારંવાર ચિંતન કરે છે, જગતને આત્મામાં તેમ વિલીન કરતો જેમ સર્પ રજ્જુમાં પાછો ભળી જાય છે, તે જન્મ-મૃત્યુના ઊંડા ભયથી મુક્ત થાય છે; કારણ કે 'શિવોઽહમ્' ના પ્રકાશમાં મિથ્યા જીવભાવ વિલીન થઈ જાય છે અને કેવળ નિર્ભય, આનંદમય આત્મા શેષ રહે છે.
અર્થ સહિત સંપૂર્ણ પાઠ
કોઈપણ પંક્તિ અથવા ▶ બટન દબાવી સાંભળો
નાહં દેહો નેન્દ્રિયાણ્યન્તરઙ્ગો નાહઙ્કારઃ પ્રાણવર્ગો ન બુદ્ધિઃ। દારાપત્યક્ષેત્રવિત્તાદિદૂરઃ સાક્ષી નિત્યઃ પ્રત્યગાત્મા શિવોઽહમ્॥૧॥
nāhaṃ deho nendriyāṇy antaraṅgo nāhaṅkāraḥ prāṇavargo na buddhiḥ | dārāpatya-kṣetra-vittādi-dūraḥ sākṣī nityaḥ pratyagātmā śivo'ham ||1||
અર્થ:હું દેહ નથી, ઇન્દ્રિયો નથી, અંતઃકરણ (મન) નથી; હું અહંકાર નથી, પ્રાણસમૂહ નથી, બુદ્ધિ નથી. પત્ની, પુત્ર, ક્ષેત્ર, ધન વગેરેથી સર્વથા પર — હું નિત્ય સાક્ષી, પ્રત્યગાત્મા છું — હું શિવ છું.
રજ્જ્વજ્ઞાનાદ્ભાતિ રજ્જૌ યથાહિઃ સ્વાત્માજ્ઞાનાદાત્મનો જીવભાવઃ। આપ્તોક્ત્યાહિભ્રાન્તિનાશે સ રજ્જુર્ જીવો નાહં દેશિકોક્ત્યા શિવોઽહમ્॥૨॥
rajjv-ajñānād bhāti rajjau yathāhiḥ svātmājñānād ātmano jīvabhāvaḥ | āptoktyā-hi-bhrānti-nāśe sa rajjur jīvo nāhaṃ deśikoktyā śivo'ham ||2||
અર્થ:જેમ રજ્જુના અજ્ઞાનથી રજ્જુમાં સર્પ ભાસે છે, તેમ પોતાના આત્માના અજ્ઞાનથી આત્મામાં જીવભાવ (પરિમિત જીવ હોવાનો ભાવ) ભાસે છે. જેમ વિશ્વસનીય પુરુષના વચનથી 'આ તો દોરડું છે' કહેવાથી સર્પભ્રમ નષ્ટ થાય છે, તેમ ગુરુના ઉપદેશથી હું જીવ નથી — હું શિવ છું.
આભાતીદં વિશ્વમાત્મન્યસત્યં સત્યજ્ઞાનાનન્દરૂપે વિમોહાત્। નિદ્રામોહાત્સ્વપ્નવત્તન્ન સત્યં શુદ્ધઃ પૂર્ણો નિત્ય એકઃ શિવોઽહમ્॥૩॥
ābhātīdaṃ viśvam ātmany asatyaṃ satya-jñānānanda-rūpe vimohāt | nidrā-mohāt svapnavat tan na satyaṃ śuddhaḥ pūrṇo nitya ekaḥ śivo'ham ||3||
અર્થ:સત્ય-જ્ઞાન-આનંદસ્વરૂપ મારામાં આ અસત્ય વિશ્વ મોહને કારણે ભાસે છે; પરંતુ નિદ્રાના મોહથી ઉત્પન્ન સ્વપ્ન સમાન તે સત્ય નથી. શુદ્ધ, પૂર્ણ, નિત્ય, એક — હું શિવ છું.
નાહં જાતો ન પ્રવૃદ્ધો ન નષ્ટો દેહસ્યોક્તાઃ પ્રાકૃતાઃ સર્વધર્માઃ। કર્તૃત્વાદિશ્ચિન્મયસ્યાસ્તિ નાહં- કારસ્યૈવ હ્યાત્મનો મે શિવોઽહમ્॥૪॥
nāhaṃ jāto na pravṛddho na naṣṭo dehasyoktāḥ prākṛtāḥ sarva-dharmāḥ | kartṛtvādiś cinmayasyāsti nāhaṃ- kārasyaiva hy ātmano me śivo'ham ||4||
અર્થ:હું જન્મતો નથી, વધતો નથી, નષ્ટ થતો નથી; આ બધા તો દેહના પ્રાકૃતિક ધર્મો કહેવાયા છે. કર્તૃત્વ વગેરે તો અહંકારના જ છે, ચિન્મય આત્માના નહીં — હું શિવ છું.
મત્તો નાન્યત્કિઞ્ચિદત્રાસ્તિ વિશ્વં સત્યં બાહ્યં વસ્તુ માયોપકૢપ્તમ્। આદર્શાન્તર્ભાસમાનસ્ય તુલ્યં મય્યદ્વૈતે ભાતિ તસ્માચ્છિવોઽહમ્॥૫॥
matto nānyat kiñcid atrāsti viśvaṃ satyaṃ bāhyaṃ vastu māyopaklṛptam | ādarśāntar-bhāsamānasya tulyaṃ mayy advaite bhāti tasmāc chivo'ham ||5||
અર્થ:મારાથી ભિન્ન અહીં કંઈ પણ નથી; બાહ્ય વસ્તુને સત્ય માનવી માયાની કલ્પના માત્ર છે. જેમ દર્પણની અંદર પ્રતિબિંબ ભાસે છે, તેમ તે મારા અદ્વૈતમાં ભાસે છે — તેથી હું શિવ છું.
શબ્દ-શબ્દ અર્થ
ઉચ્ચારણ સાંભળવા કોઈપણ શબ્દ પર ક્લિક કરો
Advaita Pancharatnam (Atma Panchakam) પાઠના લાભ
અદ્વૈત વેદાંતના મૂળ ઉપદેશને દૈનિક ચિંતન માટે પાંચ સ્મરણીય શ્લોકોમાં પ્રસ્તુત કરે છે
'શિવોઽહમ્ / અહં બ્રહ્માસ્મિ' (હું શુદ્ધ આત્મા છું) ની દૃઢતાને સુદૃઢ કરે છે
રજ્જુ-સર્પ અને સ્વપ્નના દૃષ્ટાંતોથી દેહ, મન અને જગતના તાદાત્મ્યને વિલીન કરે છે
મનને શાંત કરે છે અને પરિમિત જીવ હોવાના મિથ્યા ભાવથી ઉત્પન્ન ભયથી મુક્ત કરે છે
નિદિધ્યાસન (ગાઢ ધ્યાન) અને આત્મ-વિચાર માટે ઉત્તમ સહાયક
જન્મ, વૃદ્ધિ અને મૃત્યુથી અસ્પૃષ્ટ સાક્ષી-આત્માને પ્રગટ કરીને અખંડ શાંતિ પ્રદાન કરે છે
Advaita Pancharatnam (Atma Panchakam) જપ વિધિ
શાંતિપૂર્વક પૂર્વ કે ઉત્તર તરફ મુખ કરીને બેસો. પાંચે શ્લોકોમાંથી દરેકને ધીમે-ધીમે વાંચો, અર્થને આત્મસાત્ કરવા થોભતા, ખાસ કરીને દરેક શ્લોકના અંતિમ 'શિવોઽહમ્' પર. જપતી વખતે રજ્જુ-સર્પ અને દર્પણના દૃષ્ટાંતો પર ચિંતન કરો, અને મનને 'હું સાક્ષી, શુદ્ધ આત્મા છું' એ બોધમાં સ્થિર કરો. ચિંતનના અંગ રૂપે દરરોજ પાંચે શ્લોકો (એક પાઠ), અથવા તેના ગુણાંકમાં વાંચો.
વારંવાર પુછાતા પ્રશ્નો
આ પણ વાંચો
ॐ
સંપૂર્ણ Advaita Pancharatnam (Atma Panchakam) શ્લોક-શ્લોક અર્થ સહિત વાંચો, અથવા વધુ પવિત્ર પાઠ જુઓ