ਦਸ਼ਸ਼੍ਲੋਕੀ (ਨਿਰ੍ਵਾਣ ਦਸ਼ਕਮ੍)
दशश्लोकी (निर्वाण दशकम्) in Punjabi (Gurmukhi) · ਪੰਜਾਬੀ
ਆਪਣੀ ਭਾਸ਼ਾ/ਲਿਪੀ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹੋ
✦ ਅਰਥ
ਦਸ਼ਸ਼ਲੋਕੀ (ਨਿਰਵਾਣ ਦਸ਼ਕਮ੍) ਆਦਿ ਸ਼ੰਕਰਾਚਾਰੀਆ ਦੇ ਪਰਮ ਅਦ੍ਵੈਤ ਸਤਿ ਦੇ ਦਸ ਸ਼ਲੋਕ ਹਨ — 'ਮੈਂ ਨਾ ਭੂਮੀ ਹਾਂ, ਨਾ ਜਲ, ਨਾ ਅਗਨੀ, ਨਾ ਵਾਯੂ, ਨਾ ਆਕਾਸ਼… ਮੈਂ ਕੇਵਲ ਸ਼ਿਵ ਹਾਂ, ਇੱਕੋ-ਇੱਕ ਕਲਿਆਣਮਯ ਸਤਿ।' ਇਹ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਚੈਤੰਨ੍ਯ ਤੇ ਆਨੰਦ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਇਸ ਦਾ ਪਾਠ ਦੇਵਤੇ ਦੀ ਕਿਰਪਾ, ਸ਼ਾਂਤੀ ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਉਤਪਤੀ ਅਤੇ ਕਥਾ
Ascribed to Adi Shankaracharya · Adi Shankaracharya · Classical
ਦਸ਼ਸ਼ਲੋਕੀ (ਨਿਰਵਾਣ ਦਸ਼ਕਮ੍) ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਦਿ ਸ਼ੰਕਰਾਚਾਰੀਆ ਨੂੰ ਆਰੋਪਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਆਦਿ ਸ਼ੰਕਰਾਚਾਰੀਆ ਦੇ ਪਰਮ ਅਦ੍ਵੈਤ ਸਤਿ ਦੇ ਦਸ ਸ਼ਲੋਕ ਹਨ — 'ਮੈਂ ਨਾ ਭੂਮੀ ਹਾਂ, ਨਾ ਜਲ, ਨਾ ਅਗਨੀ, ਨਾ ਵਾਯੂ, ਨਾ ਆਕਾਸ਼… ਮੈਂ ਕੇਵਲ ਸ਼ਿਵ ਹਾਂ, ਇੱਕੋ-ਇੱਕ ਕਲਿਆਣਮਯ ਸਤਿ, ਸ਼ੁੱਧ ਚੈਤੰਨ੍ਯ ਤੇ ਆਨੰਦ।'
✦ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦੱਸੇ ਅਨੁਸਾਰ
ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੱਚੇ ਤੇ ਭਗਤੀ-ਭਰੇ ਹਿਰਦੇ ਨਾਲ ਦਸ਼ਸ਼ਲੋਕੀ (ਨਿਰਵਾਣ ਦਸ਼ਕਮ੍) ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਨਾ ਦਿਵ੍ਯ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਦੇ ਨੇੜੇ ਜਾਣਾ ਹੈ, ਜੋ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਪੁਕਾਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਤਿਆਗਦੀ।
ਮੰਤਰ
ਕਿਸੇ ਵੀ ਪੰਗਤੀ ਜਾਂ ▶ ਬਟਨ ਨੂੰ ਛੂਹ ਕੇ ਸੁਣੋ
ੴ ਤਤ੍ ਸਤ੍। ਭੁਜਙ੍ਗਪ੍ਰਯਾਤ । ॥ ਅਥ ਦਸ਼ਸ਼੍ਲੋਕੀ ॥ ਨ ਭੂਮਿਰ੍ਨ ਤੋਯਂ ਨ ਤੇਜੋ ਨ ਵਾਯੁਃ ਨ ਖਂ ਨੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਂ ਵਾ ਨ ਤੇਸ਼ਾਂ ਸਮੂਹਃ । ਅਨੇਕਾਨ੍ਤਿਕਤ੍ਵਾਤ੍ ਸੁਸ਼ੁਪ੍ਤ੍ਯੇਕਸਿਦ੍ਧਃ (ਅਨੈਕਾਨ੍ਤਿਕਤ੍ਵਾਤ੍) ਤਦੇਕੋऽਵਸ਼ਿਸ਼੍ਟਃ ਸ਼ਿਵਃ ਕੇਵਲੋऽਹਮ੍ ॥ ੧॥ ਨ ਮਾਤਾ ਪਿਤਾ ਵਾ ਨ ਦੇਵਾ ਨ ਲੋਕਾ ਨ ਵੇਦਾ ਨ ਯਜ੍ਞਾ ਨ ਤੀਰ੍ਥਂ ਬ੍ਰੁਵਨ੍ਤਿ । ਸੁਸ਼ੁਪ੍ਤੌ ਨਿਰਸ੍ਤਾਤਿਸ਼ੂਨ੍ਯਾਤ੍ਮਕਤ੍ਵਾਤ੍ ਤਦੇਕੋऽਵਸ਼ਿਸ਼੍ਟਃ ਸ਼ਿਵਃ ਕੇਵਲੋऽਹਮ੍ ॥ ੩॥ ਨ ਚੋਰ੍ਧ੍ਵਂ ਨ ਚਾਧੋ ਨ ਚਾਨ੍ਤਰ੍ਨ ਬਾਹ੍ਯਂ ਨ ਮਧ੍ਯਂ ਨ ਤਿਰ੍ਯਙ੍ ਨ ਪੂਰ੍ਵਾऽਪਰਾ ਦਿਕ੍ । ਵਿਯਦ੍ਵ੍ਯਾਪਕਤ੍ਵਾਦਖਣ੍ਡੈਕਰੂਪਃ ਤਦੇਕੋऽਵਸ਼ਿਸ਼੍ਟਃ ਸ਼ਿਵਃ ਕੇਵਲੋऽਹਮ੍ ॥ ੫॥ ਨ ਸ਼ਾਸ੍ਤਾ ਨ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਂ ਨ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯੋ ਨ ਸ਼ਿਕ੍ਸ਼ਾ ਨ ਚ ਤ੍ਵਂ ਨ ਚਾਹਂ ਨ ਚਾਯਂ ਪ੍ਰਪਞ੍ਚਃ । ਸ੍ਵਰੂਪਾਵਬੋਧੋ ਵਿਕਲ੍ਪਾਸਹਿਸ਼੍ਣੁਃ ਤਦੇਕੋऽਵਸ਼ਿਸ਼੍ਟਃ ਸ਼ਿਵਃ ਕੇਵਲੋऽਹਮ੍ ॥ ੭॥ ਅਪਿ ਵ੍ਯਾਪਕਤ੍ਵਾਤ੍ ਹਿਤਤ੍ਤ੍ਵਪ੍ਰਯੋਗਾਤ੍ (ਵ੍ਯਾਪਕਤ੍ਵਾਦ੍ਧਿਤਤ੍ਤ੍ਵ) ਸ੍ਵਤਃ ਸਿਦ੍ਧਭਾਵਾਦਨਨ੍ਯਾਸ਼੍ਰਯਤ੍ਵਾਤ੍ । ਜਗਤ੍ ਤੁਚ੍ਛਮੇਤਤ੍ ਸਮਸ੍ਤਂ ਤਦਨ੍ਯਤ੍ ਤਦੇਕੋऽਵਸ਼ਿਸ਼੍ਟਃ ਸ਼ਿਵਃ ਕੇਵਲੋऽਹਮ੍ ॥ ੯॥ ॥ ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ ਸ਼ਂਕਰਾਚਾਰ੍ਯਵਿਰਚਿਤਂ ਦਸ਼ਸ਼੍ਲੋਕੀ ਅਥਵਾ ਨਿਰ੍ਵਾਣਦਸ਼ਕਸ੍ਤੋਤ੍ਰਂ ਸਮਾਪ੍ਤਂ ॥
oṃ tat sat| bhujaṅgaprayāta | || atha daśaślokī || na bhūmirna toyaṃ na tejo na vāyuḥ na khaṃ nendriyaṃ vā na teṣāṃ samūhaḥ | anekāntikatvāt suṣuptyekasiddhaḥ (anaikāntikatvāt) tadeko'vaśiṣṭaḥ śivaḥ kevalo'ham || 1|| na mātā pitā vā na devā na lokā na vedā na yajñā na tīrthaṃ bruvanti | suṣuptau nirastātiśūnyātmakatvāt tadeko'vaśiṣṭaḥ śivaḥ kevalo'ham || 3|| na cordhvaṃ na cādho na cāntarna bāhyaṃ na madhyaṃ na tiryaṅ na pūrvā'parā dik | viyadvyāpakatvādakhaṇḍaikarūpaḥ tadeko'vaśiṣṭaḥ śivaḥ kevalo'ham || 5|| na śāstā na śāstraṃ na śiṣyo na śikṣā na ca tvaṃ na cāhaṃ na cāyaṃ prapañcaḥ | svarūpāvabodho vikalpāsahiṣṇuḥ tadeko'vaśiṣṭaḥ śivaḥ kevalo'ham || 7|| api vyāpakatvāt hitattvaprayogāt (vyāpakatvāddhitattva) svataḥ siddhabhāvādananyāśrayatvāt | jagat tucchametat samastaṃ tadanyat tadeko'vaśiṣṭaḥ śivaḥ kevalo'ham || 9|| || iti śrīmad śaṃkarācāryaviracitaṃ daśaślokī athavā nirvāṇadaśakastotraṃ samāptaṃ ||
ਅਰਥ:ਆਦਿ ਸ਼ੰਕਰਾਚਾਰੀਆ ਦੇ ਪਰਮ ਅਦ੍ਵੈਤ ਸੱਚ ਦੇ ਦਸ ਸ਼ਲੋਕ — "ਮੈਂ ਨਾ ਧਰਤੀ ਹਾਂ, ਨਾ ਜਲ, ਨਾ ਅਗਨੀ, ਨਾ ਵਾਯੂ, ਨਾ ਆਕਾਸ਼… ਮੈਂ ਕੇਵਲ ਸ਼ਿਵ ਹਾਂ, ਇੱਕੋ-ਇੱਕ ਕਲਿਆਣਮਯ ਸੱਚ, ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ ਅਤੇ ਆਨੰਦ।"
दशश्लोकी (निर्वाण दशकम्) ਪਾਠ ਦੇ ਲਾਭ
ਦਸ਼ਸ਼ਲੋਕੀ (ਨਿਰਵਾਣ ਦਸ਼ਕਮ੍) ਦਾ ਪਾਠ ਦੇਵਤੇ ਦੀ ਕਿਰਪਾ, ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਭਗਤੀ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਮਨ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਹਿਰਦੇ ਨੂੰ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਸਿਮਰਨ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਸੋਮਵਾਰ ਨੂੰ, ਤੇ ਮਹਾਸ਼ਿਵਰਾਤਰੀ ਤੇ ਸਾਵਣ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼ੁਭ।
ਇੱਕ ਕੀਮਤੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਸਤੋਤ੍ਰ, ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਰੋਜ਼ ਪਾਠ ਲਈ ਢੁਕਵਾਂ।
दशश्लोकी (निर्वाण दशकम्) ਪਾਠ ਵਿਧੀ
ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਪੂਰਬ ਜਾਂ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ ਦੇਵਤੇ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਸਾਹਮਣੇ ਬੈਠੋ। ਦੀਵਾ ਜਗਾਓ ਤੇ ਦਸ਼ਸ਼ਲੋਕੀ (ਨਿਰਵਾਣ ਦਸ਼ਕਮ੍) ਦਾ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ, ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਪਾਠ ਕਰੋ। ਇਸ ਨੂੰ ਰੋਜ਼, ਜਾਂ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਸੋਮਵਾਰ ਨੂੰ ਤੇ ਮਹਾਸ਼ਿਵਰਾਤਰੀ ਤੇ ਸਾਵਣ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਅਕਸਰ ਪੁੱਛੇ ਜਾਂਦੇ ਸਵਾਲ
ਇਹ ਵੀ ਪੜ੍ਹੋ
ॐ
ਪੂਰਾ दशश्लोकी (निर्वाण दशकम्) ਸ਼ਲੋਕ-ਦਰ-ਸ਼ਲੋਕ ਅਰਥ ਸਹਿਤ ਪੜ੍ਹੋ, ਜਾਂ ਹੋਰ ਪਵਿੱਤਰ ਪਾਠ ਵੇਖੋ