শ্রী শিক্ষাষ্টকম্
श्री शिक्षाष्टकम् in Bengali · বাংলা
আপনার ভাষা/লিপিতে পড়ুন
✦ অর্থ
শ্রী শিক্ষাষ্টকম্ ('আট শিক্ষামূলক শ্লোক') শ্রী চৈতন্য মহাপ্রভু রচিত একমাত্র লিখিত রচনা, যা কৃষ্ণদাস কবিরাজের চৈতন্য-চরিতামৃতে সংরক্ষিত। আট জ্যোতির্ময় শ্লোকে এটি কৃষ্ণের নামের সংকীর্তনের মহিমা গায়, নাম-কীর্তনের বিনম্র ভাব শেখায়, জন্ম-জন্মান্তরে অহৈতুকী ভক্তি প্রার্থনা করে এবং গোবিন্দ-বিরহের প্রেম-শিখরে পৌঁছায়। এটি হরিনাম ও ভগবৎপ্রেমের পথে গৌড়ীয় বৈষ্ণব শিক্ষার মর্ম।
উৎপত্তি ও কাহিনি
Chaitanya Charitamrita (Antya-lila 20), by Krishnadasa Kaviraja Goswami · Sri Chaitanya Mahaprabhu · 16th century CE
Sri Chaitanya Mahaprabhu, revered by Gaudiya Vaishnavas as the combined form of Radha and Krishna, left almost nothing in writing — except these eight verses, the Shikshashtakam. Composed in Sanskrit and treasured in Krishnadasa Kaviraja's Chaitanya Charitamrita, they move from the triumphant glorification of the holy name, through the humble mood required to chant it and the prayer for causeless devotion, to the soaring anguish of separation from Govinda. Together they form Sri Chaitanya's complete and final teaching on the path of harinama-sankirtana and the attainment of pure love of God.
✦ শাস্ত্রে যেমন বলা হয়েছে
It is said that in His final years at Jagannatha Puri, Sri Chaitanya Mahaprabhu became wholly absorbed in the ecstatic moods of these verses — especially the separation of the seventh and eighth — weeping rivers of tears and experiencing the love of Sri Radha for Krishna, showing that the Shikshashtakam is not mere poetry but a doorway into the highest divine love.
অর্থসহ সম্পূর্ণ পাঠ
যেকোনো পঙ্ক্তি বা ▶ বোতাম ছুঁয়ে শুনুন
চেতোদর্পণমার্জনং ভবমহাদাবাগ্নিনির্বাপণং শ্রেযঃকৈরবচন্দ্রিকাবিতরণং বিদ্যাবধূজীবনম্ । আনন্দাম্বুধিবর্ধনং প্রতিপদং পূর্ণামৃতাস্বাদনং সর্বাত্মস্নপনং পরং বিজযতে শ্রীকৃষ্ণসঙ্কীর্তনম্ ॥ ১॥
ceto-darpaṇa-mārjanaṁ bhava-mahā-dāvāgni-nirvāpaṇaṁ śreyaḥ-kairava-candrikā-vitaraṇaṁ vidyā-vadhū-jīvanam | ānandāmbudhi-vardhanaṁ prati-padaṁ pūrṇāmṛtāsvādanaṁ sarvātma-snapanaṁ paraṁ vijayate śrī-kṛṣṇa-saṅkīrtanam || 1||
অর্থ:श्रीकृष्ण-सङ्कीर्तन की जय हो, जो चित्तरूपी दर्पण को स्वच्छ करता है, संसाररूपी महादावानल को बुझाता है, कल्याणरूपी कुमुदिनी पर चन्द्रिका बरसाता है, विद्यारूपी वधू का जीवन है, आनन्द के समुद्र को बढ़ाता है, पद-पद पर पूर्ण अमृत का आस्वादन कराता है और सम्पूर्ण आत्मा को स्नात (पवित्र) कर देता है।
নাম্নামকারি বহুধা নিজসর্বশক্তিস্ তত্রার্পিতা নিযমিতঃ স্মরণে ন কালঃ । এতাদৃশী তব কৃপা ভগবন্মমাপি দুর্দৈবমীদৃশমিহাজনি নানুরাগঃ ॥ ২॥
nāmnām akāri bahudhā nija-sarva-śaktis tatrārpitā niyamitaḥ smaraṇe na kālaḥ | etādṛśī tava kṛpā bhagavan mamāpi durdaivam īdṛśam ihājani nānurāgaḥ || 2||
অর্থ:हे भगवन्! आपके नामों में आपने अपनी समस्त शक्तियाँ निहित कर दी हैं, और उनके स्मरण के लिए कोई काल-नियम नहीं है। ऐसी आपकी कृपा है — फिर भी मेरा ऐसा दुर्भाग्य है कि उस नाम में मेरा तनिक भी अनुराग नहीं है।
তৃণাদপি সুনীচেন তরোরপি সহিষ্ণুনা । অমানিনা মানদেন কীর্তনীযঃ সদা হরিঃ ॥ ৩॥
tṛṇād api sunīcena taror api sahiṣṇunā | amāninā mānadena kīrtanīyaḥ sadā hariḥ || 3||
অর্থ:तृण से भी अधिक नीच (विनम्र) होकर, वृक्ष से भी अधिक सहनशील होकर, स्वयं मान की इच्छा न रखते हुए और दूसरों को मान देते हुए — सदा भगवान् हरि का कीर्तन करना चाहिए।
ন ধনং ন জনং ন সুন্দরীং কবিতাং বা জগদীশ কামযে । মম জন্মনি জন্মনীশ্বরে ভবতাদ্ ভক্তিরহৈতুকী ত্বযি ॥ ৪॥
na dhanaṁ na janaṁ na sundarīṁ kavitāṁ vā jagad-īśa kāmaye | mama janmani janmanīśvare bhavatād bhaktir ahaitukī tvayi || 4||
অর্থ:हे जगदीश! मैं न धन चाहता हूँ, न जन (अनुयायी), न सुन्दरी, न काव्य की कामना करता हूँ। बस जन्म-जन्म में आपमें मेरी अहैतुकी (निष्काम) भक्ति बनी रहे।
অযি নন্দতনুজ কিঙ্করং পতিতং মাং বিষমে ভবাম্বুধৌ । কৃপযা তব পাদপঙ্কজ-স্থিতধূলীসদৃশং বিচিন্তয ॥ ৫॥
ayi nanda-tanuja kiṅkaraṁ patitaṁ māṁ viṣame bhavāmbudhau | kṛpayā tava pāda-paṅkaja-sthita-dhūlī-sadṛśaṁ vicintaya || 5||
অর্থ:हे नन्दनन्दन! मैं आपका (नित्य) किङ्कर हूँ, किन्तु इस भयंकर भवसागर में गिर पड़ा हूँ। कृपया मुझे अपने चरणकमलों की धूलि-कण के समान (अपना) मान लीजिए।
নযনং গলদশ্রুধারযা বদনং গদ্গদরুদ্ধযা গিরা । পুলকৈর্নিচিতং বপুঃ কদা তব নামগ্রহণে ভবিষ্যতি ॥ ৬॥
nayanaṁ galad-aśru-dhārayā vadanaṁ gadgada-ruddhayā girā | pulakair nicitaṁ vapuḥ kadā tava nāma-grahaṇe bhaviṣyati || 6||
অর্থ:हे प्रभो! कब मेरे नेत्र अश्रुधारा से युक्त होंगे, वाणी गद्गद होकर रुक जाएगी, और आपका नाम लेते समय मेरा शरीर रोमांच से पुलकित हो उठेगा?
যুগাযিতং নিমেষেণ চক্ষুষা প্রাবৃষাযিতম্ । শূন্যাযিতং জগত্সর্বং গোবিন্দবিরহেণ মে ॥ ৭॥
yugāyitaṁ nimeṣeṇa cakṣuṣā prāvṛṣāyitam | śūnyāyitaṁ jagat sarvaṁ govinda-viraheṇa me || 7||
অর্থ:हे गोविन्द! आपके विरह में एक क्षण एक युग के समान बीतता है, नेत्रों से वर्षा-धारा-सी अश्रु बहते हैं, और सारा जगत् मुझे शून्य प्रतीत होता है।
আশ্লিষ্য বা পাদরতাং পিনষ্টু মাম্ অদর্শনান্মর্মহতাং করোতু বা । যথা তথা বা বিদধাতু লম্পটো মত্প্রাণনাথস্তু স এব নাপরঃ ॥ ৮॥
āśliṣya vā pāda-ratāṁ pinaṣṭu mām adarśanān marma-hatāṁ karotu vā | yathā tathā vā vidadhātu lampaṭo mat-prāṇa-nāthas tu sa eva nāparaḥ || 8||
অর্থ:चाहे कृष्ण अपने चरणों में अनुरक्त इस दासी को आलिंगन करें, या अदर्शन देकर मेरा मर्म आहत करें, या जैसा चाहें वैसा करें — वे ही (लम्पट होकर भी) मेरे प्राणनाथ हैं, अन्य कोई नहीं।
শব্দে-শব্দে অর্থ
উচ্চারণ শুনতে যেকোনো শব্দে ক্লিক করুন
श्री शिक्षाष्टकम् পাঠের উপকারিতা
Reveals the supreme glory and purifying power of chanting Krishna's holy names (sankirtana)
Teaches the essential humility (trinad api sunichena) in which the holy name should be chanted
Inspires the prayer for causeless, selfless devotion (ahaituki bhakti) birth after birth
Cleanses the heart, extinguishes material suffering and floods the soul with bliss
Cultivates the deepest mood of loving separation (viraha) and longing for Govinda
Considered the crest-jewel of Gaudiya Vaishnava teaching, summarising the entire path of bhakti in eight verses
Regular recitation deepens taste for the Hare Krishna maha-mantra and pure love of God
श्री शिक्षाष्टकम् পাঠের নিয়ম
Recite the eight verses slowly and attentively, reflecting on each instruction — the glory of the name, the humble mood, the prayer for pure devotion, and the longing of separation. Many devotees chant the Shikshashtakam before performing japa or kirtan of the Hare Krishna maha-mantra, taking these verses as Sri Chaitanya's own guidance for chanting. It can be sung or spoken; sincere, prayerful attention matters far more than speed or count.
প্রায়শ জিজ্ঞাসিত প্রশ্ন
এগুলিও পড়ুন
ॐ
সম্পূর্ণ श्री शिक्षाष्टकम् শ্লোকে-শ্লোকে অর্থসহ পড়ুন, অথবা আরও পবিত্র পাঠ দেখুন