বিষ্ণু ভুজঙ্গপ্রযাত স্তোত্রম্
विष्णु भुजङ्गप्रयात स्तोत्रम् in Bengali · বাংলা
আপনার ভাষা/লিপিতে পড়ুন
উৎপত্তি ও কাহিনি
Composition of Adi Shankaracharya (Shankara Bhagavatpada) · Adi Shankaracharya (8th century CE) · 8th century CE
This stotram is counted among Adi Shankaracharya's devotional hymns in the bhujangaprayata metre. Tradition relates that Shankara, the great teacher of Advaita Vedanta, composed and recited such Vishnu hymns out of deep bhakti even while expounding the formless Absolute, showing the harmony of jnana and devotion. By one account he sang a Vishnu hymn so that the attendants of the Lord came to escort his departing mother to the higher worlds — fitting the stotram's theme of surrender at life's end.
✦ শাস্ত্রে যেমন বলা হয়েছে
It is said that when Adi Shankaracharya's mother lay dying and feared the fierce messengers she beheld, Shankara sang the praises of Vishnu, and the gentle servants of the Lord at once descended to carry her soul to Vaikuntha. Devotees therefore cherish this Bhujangam as a hymn that turns the terror of death into the grace of liberation.
অর্থসহ সম্পূর্ণ পাঠ
যেকোনো পঙ্ক্তি বা ▶ বোতাম ছুঁয়ে শুনুন
চিদংশং বিভুং নির্মলং নির্বিকল্পং নিরীহং নিরাকারমোঙ্কারগম্যম্। গুণাতীতমব্যক্তমেকং তুরীযং পরং ব্রহ্ম যং বেদ তস্মৈ নমস্তে॥
Chidamsham Vibhum Nirmalam Nirvikalpam Niriham Nirakaram-Onkara-Gamyam Gunatitam-Avyaktam-Ekam Turiyam Param Brahma Yam Veda Tasmai Namaste
অর্থ:जिन्हें ज्ञानीजन परब्रह्म रूप में जानते हैं — जो चित्-स्वरूप, विभु, निर्मल, निर्विकल्प, निरीह, निराकार, ओंकार से गम्य, गुणातीत, अव्यक्त, एक और तुरीय हैं — उन्हें नमस्कार है।
বিশুদ্ধং শিবং শান্তমাদ্যন্তশূন্যং জগজ্জীবনং জ্যোতিরানন্দরূপম্। অদিগ্দেশকালব্যবচ্ছেদনীযং ত্রযী বক্তি যং বেদ তস্মৈ নমস্তে॥
Vishuddham Shivam Shantam-Adyanta-Shunyam Jagaj-Jivanam Jyotir-Ananda-Rupam A-dig-desha-kala-vyavacchedaniyam Trayi Vakti Yam Veda Tasmai Namaste
অর্থ:जिन्हें तीनों वेद उद्घोषित करते हैं — जो विशुद्ध, शिव, शान्त, आदि-अन्त रहित, जगत के जीवन, ज्योति एवं आनन्द स्वरूप, तथा दिशा-देश-काल से अपरिच्छिन्न हैं — उन्हें नमस्कार है।
মহাযোগপীঠে পরিভ্রাজমানে ধরণ্যাদিতত্ত্বাত্মকে শক্তিযুক্তে। গুণাহস্করে বহ্নিবিম্বার্ধমধ্যে সমাসীনমোঙ্কর্ণিকেঽষ্টাক্ষরাব্জে॥
Maha-Yoga-Pithe Paribhrajamane Dharanyadi-Tattvatmake Shakti-Yukte Gunahaskare Vahni-Bimbardha-Madhye Samasinam-Onkarnike-Ashtaksharabje
অর্থ:महायोगपीठ पर, पृथ्वी आदि तत्त्वों से शोभायमान एवं शक्ति से युक्त, गुणरूपी सूर्य के वह्नि-बिम्ब के अर्ध-मध्य में, ओंकाररूपी अष्टाक्षर-कमल की कर्णिका पर विराजमान आपको नमस्कार।
সমানোদিতানেকসূর্যেন্দুকোটি- প্রভাপূরতুল্যদ্যুতিং দুর্নিরীক্ষম্। ন শীতং ন চোষ্ণং সুবর্ণাবদাত- প্রসন্নং সদানন্দসংবিত্স্বরূপম্॥
Samanoditaneka-Suryendu-Koti- Prabha-Pura-Tulya-Dyutim Durniriksham Na Shitam Na Choshnam Suvarnavadata- Prasannam Sadananda-Samvit-Svarupam
অর্থ:एक साथ उदित अनेक कोटि सूर्य-चन्द्रों की प्रभा के समान दुर्निरीक्ष कान्ति वाले, न शीत न उष्ण, स्वर्ण के समान उज्ज्वल, सदा प्रसन्न, नित्यानन्द-संवित्स्वरूप।
সুনাসাপুটং সুন্দরভ্রূললাটং কিরীটোচিতাকুঞ্চিতস্নিগ্ধকেশম্। স্ফুরত্পুণ্ডরীকাভিরামাযতাক্ষং সমুত্ফুল্লরত্নপ্রসূনাবতংসম্॥
Sunasaputam Sundara-Bhru-Lalatam Kiritochitakunchita-Snigdha-Kesham Sphurat-Pundarikabhiramayataksham Samutphulla-Ratna-Prasunavatamsam
অর্থ:सुन्दर नासिका, मनोहर भृकुटि एवं ललाट, मुकुट के योग्य घुँघराले स्निग्ध केश, खिले हुए कमल के समान विशाल नेत्र, तथा रत्नमय पुष्पों के कर्णाभूषण से सुशोभित।
লসত্কুণ্ডলামৃষ্টগণ্ডস্থলান্তং জপারাগচোরাধরং চারুহাসম্। অলিব্যাকুলামোলিমন্দারমালং মহোরঃস্ফুরত্কৌস্তুভোদারহারম্॥
Lasat-Kundalamrishta-Ganda-Sthalantam Japa-Raga-Choradharam Charu-Hasam Ali-Vyakulamoli-Mandara-Malam Mahorah-Sphurat-Kaustubhodara-Haram
অর্থ:चमकते कुण्डलों से स्पर्शित कपोल, जपा-पुष्प की लालिमा को चुराने वाले अधर, मनोहर हास, भ्रमरों से व्याप्त मन्दार-माला, और विशाल वक्ष पर देदीप्यमान कौस्तुभ-हार से युक्त।
সুরত্নাঙ্গদৈরন্বিতং বাহুদণ্ডৈ- শ্চতুর্ভিশ্চলত্কঙ্কণালংকৃতাগ্রৈঃ। উদারোদরালংকৃতং পীতবস্ত্রং পদদ্বন্দ্বনির্ধূতপদ্মাভিরামম্॥
Suratnangadair-Anvitam Bahu-Dandai- sh-Chaturbhish-Chalat-Kankanalankritagraih Udarodaralankritam Pita-Vastram Pada-Dvandva-Nirdhuta-Padmabhiramam
অর্থ:रत्नजड़ित अंगदों से सुशोभित चार भुजदण्ड, जिनके अग्रभाग चंचल कंकणों से अलंकृत हैं, उदार उदर पीताम्बर से सुशोभित, और कमल को लज्जित करने वाले चरण-युगल से रमणीय।
স্বভক্তেষু সন্দর্শিতাকারমেবং সদা ভাবযন্সংনিরুদ্ধেন্দ্রিযাশ্বঃ। দুরাপং নরো যাতি সংসারপারং পরস্মৈ পরেভ্যোঽপি তস্মৈ নমস্তে॥
Sva-Bhakteshu Sandarshitakaram-Evam Sada Bhavayan-Sannirudhendriyashvah Durapam Naro Yati Samsara-Param Parasmai Parebhyo-Api Tasmai Namaste
অর্থ:इस प्रकार अपने भक्तों को दर्शाए स्वरूप का जो सदा ध्यान करता है, इन्द्रियरूपी अश्वों को वश में करके वह दुस्तर संसार-सागर को पार कर जाता है — परात्पर आपको नमस्कार।
শ্রিযা শাতকুম্ভদ্যুতিস্নিগ্ধকান্ত্যা ধরণ্যা চ দূর্বাদলশ্যামলাঙ্গ্যা। কলত্রদ্বযেনামুনা তোষিতায ত্রিলোকীগৃহস্থায বিষ্ণো নমস্তে॥
Shriya Shatakumbha-Dyuti-Snigdha-Kantya Dharanya Cha Durva-Dala-Shyamalangya Kalatra-Dvayenamuna Toshitaya Triloki-Grihasthaya Vishno Namaste
অর্থ:हे विष्णो! स्वर्ण-सी स्निग्ध कान्ति वाली श्री (लक्ष्मी) और दूर्वादल-सी श्यामल अंगों वाली पृथ्वी — इन दो पत्नियों से सन्तुष्ट, त्रिलोकी के गृहस्थ आपको नमस्कार।
শরীরং কলত্রং সুতং বন্ধুবর্গং বযস্যং ধনং সদ্ম ভৃত্যং ভুবং চ। সমস্তং পরিত্যজ্য হা কষ্টমেকো গমিষ্যামি দুঃখেন দূরং কিলাহম্॥
Shariram Kalatram Sutam Bandhu-Vargam Vayasyam Dhanam Sadma Bhrityam Bhuvam Cha Samastam Parityajya Ha Kashtam-Eko Gamishyami Duhkhena Duram Kilaham
অর্থ:शरीर, पत्नी, पुत्र, बन्धुजन, मित्र, धन, घर, सेवक और भूमि — इन सबको त्यागकर, हाय कष्ट! अकेला, दुःख से दूर अवश्य ही चला जाऊँगा।
জরেযং পিশাচীব হা জীবতো মে বসামত্তি রক্তং চ মাংসং বলং চ। অহো দেব সীদামি দীনানুকম্পি- ন্কিমদ্যাপি হন্ত ত্বযোদাসিতব্যম্॥
Jareyam Pishachiva Ha Jivato Me Vasam-Atti Raktam Cha Mamsam Balam Cha Aho Deva Sidami Dinanukampin Kim-Adyapi Hanta Tvayodasitavyam
অর্থ:यह बुढ़ापा पिशाचिनी के समान, मेरे जीते-जी ही मेरी वसा, रक्त, मांस और बल को खा रहा है। हे देव! मैं डूब रहा हूँ; हे दीनानुकम्पी! क्या अब भी आपके द्वारा मेरी उपेक्षा की जाएगी?
কফব্যাহতোষ্ণোল্বণশ্বাসবেগ- ব্যথাবিস্ফুরত্সর্বমর্মাস্থিবন্ধাম্। বিচিন্ত্যাহমন্ত্যামসঙ্খ্যামবস্থাং বিভেমি প্রভো কিং করোমি প্রসীদ॥
Kapha-Vyahatoshnolbana-Shvasa-Vega- Vyatha-Visphurat-Sarva-Marmasthi-Bandham Vichintyaham-Antyam-Asankhyam-Avastham Bibhemi Prabho Kim Karomi Prasida
অর্থ:कफ से अवरुद्ध, उष्ण एवं प्रचण्ड श्वास के वेग की व्यथा से जब समस्त मर्म, अस्थि एवं सन्धियाँ काँप उठेंगी — उस अन्तिम असंख्य अवस्था का विचार कर मैं भयभीत हूँ। हे प्रभो! मैं क्या करूँ? प्रसन्न होइए।
লপন্নচ্যুতানন্ত গোবিন্দ বিষ্ণো মুরারে হরে নাথ নারাযণেতি। যথানুস্মরিষ্যামি ভক্ত্যা ভবন্তং তথা মে দযাশীল দেব প্রসীদ॥
Lapann-Achyutananta Govinda Vishno Murare Hare Natha Narayaneti Yathanusmarishyami Bhaktya Bhavantam Tatha Me Daya-Shila Deva Prasida
অর্থ:हे अच्युत, अनन्त, गोविन्द, विष्णो, मुरारे, हरे, नाथ, नारायण! — जैसे मैं भक्तिपूर्वक आपके नामों का उच्चारण करते हुए आपका स्मरण करूँ, वैसे ही हे दयाशील देव! मुझ पर प्रसन्न होइए।
ভুজঙ্গপ্রযাতং পঠেদ্যস্তু ভক্ত্যা সমাধায চিত্তে ভবন্তং মুরারে। স মোহং বিহাযাশু যুষ্মত্প্রসাদা- ত্সমাশ্রিত্য যোগং ব্রজত্যচ্যুতং ত্বাম্॥
Bhujanga-Prayatam Pathed-Yas-Tu Bhaktya Samadhaya Chitte Bhavantam Murare Sa Moham Vihayashu Yushmat-Prasadat Samashritya Yogam Vrajaty-Achyutam Tvam
অর্থ:जो भक्तिपूर्वक इस भुजङ्गप्रयात स्तोत्र का पाठ करता है और हे मुरारे! आपको हृदय में धारण करता है, वह शीघ्र ही मोह को त्यागकर, आपकी कृपा से योग का आश्रय लेकर, अच्युत आप तक पहुँच जाता है।
শব্দে-শব্দে অর্থ
উচ্চারণ শুনতে যেকোনো শব্দে ক্লিক করুন
विष्णु भुजङ्गप्रयात स्तोत्रम् পাঠের উপকারিতা
Unites the highest Advaitic vision of Vishnu as Para Brahman with loving devotion to Narayana
Considered a powerful prayer for a peaceful death and liberation (moksha)
Traditionally recited at the bedside of the dying and during sandhya worship of Vishnu
Cultivates vairagya (dispassion) by reflecting on the impermanence of body and possessions
The closing verse promises that devoted recitation dissolves delusion and grants union with the Lord
Calms fear of old age, disease and death, replacing it with surrender to Hari
विष्णु भुजङ्गप्रयात स्तोत्रम् পাঠের নিয়ম
Sit facing east before an image of Vishnu, steady the mind, and recite the fourteen verses slowly in the lilting bhujangaprayata metre. Begin by visualising the four-armed Narayana described in the early verses, then offer the closing verses of surrender from the heart. It may be chanted once with full attention daily, or read at the bedside of one who is gravely ill, as Shankaracharya is said to have done for his own mother.
প্রায়শ জিজ্ঞাসিত প্রশ্ন
এগুলিও পড়ুন
ॐ
সম্পূর্ণ विष्णु भुजङ्गप्रयात स्तोत्रम् শ্লোকে-শ্লোকে অর্থসহ পড়ুন, অথবা আরও পবিত্র পাঠ দেখুন