ਹਸ੍ਤਾਮਲਕੀਯਮ੍ (ਹਸ੍ਤਾਮਲਕਸ੍ਤੋਤ੍ਰਮ੍)
Hastamalakiyam (Hastamalaka Stotram) in Punjabi (Gurmukhi) · ਪੰਜਾਬੀ
ਆਪਣੀ ਭਾਸ਼ਾ/ਲਿਪੀ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹੋ
✦ ਅਰਥ
ਹਸਤਾਮਲਕੀਯਮ (ਹਸਤਾਮਲਕਸਤੋਤਰਮ) ਬਾਰਾਂ ਮੁੱਖ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਅਦ੍ਵੈਤ ਸਤੋਤਰ ਹੈ, ਜੋ ਬਾਲਕ-ਰਿਸ਼ੀ ਹਸਤਾਮਲਕ ਨੇ ਆਦਿ ਸ਼ੰਕਰਾਚਾਰੀਆ ਦੇ 'ਤੂੰ ਕੌਣ ਹੈਂ?' ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਸੀ। ਬਾਲਕ ਉੱਤਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਕੋਈ ਸਰੀਰਕ ਜਾਂ ਸਮਾਜਿਕ ਪਛਾਣ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਨਿਤਯ ਸਾਕਸ਼ੀ-ਚੈਤਨ੍ਯ ਹੈ — 'ਸ ਨਿਤਯੋਪਲਬਧੀਸਰੂਪੋऽਹਮਾਤਮਾ', 'ਉਹ ਆਤਮਾ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੀ ਨਿਤਯ ਬੋਧ ਹੈ, ਮੈਂ ਹਾਂ' — ਇਹੀ ਹਰ ਸ਼ਲੋਕ ਦਾ ਧ੍ਰੁਵਪਦ ਹੈ। ਸੂਰਜ, ਦਰਪਣ ਅਤੇ ਜਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਬਿੰਬਿਤ ਚੰਦ੍ਰਕਿਰਨਾਂ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤਾਂ ਨਾਲ ਇਹ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਮਨ-ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਪਿੱਛੇ ਸਥਿਤ ਸਵੈ-ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਤੱਤ ਵਜੋਂ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਸ਼ੰਕਰਾਚਾਰੀਆ ਇਸ ਤੋਂ ਇੰਨੇ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਏ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ 'ਤੇ ਭਾਸ਼੍ਯ ਲਿਖਿਆ।
ਉਤਪਤੀ ਅਤੇ ਕਥਾ
Advaita stotra recorded by tradition; verses spoken by Hastamalakacharya, commentary by Adi Shankaracharya · Hastamalakacharya (verses); Adi Shankaracharya (compiler and commentator) · Classical (traditionally 8th century CE)
ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ, ਜਦੋਂ ਆਦਿ ਸ਼ੰਕਰਾਚਾਰੀਆ ਯਾਤਰਾ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭੇਟ ਇੱਕ ਬਾਲਕ ਨਾਲ ਹੋਈ, ਜੋ ਭਾਵੇਂ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਮੰਦ ਅਤੇ ਮੌਨ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਨਿਮਗਨ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਸ਼ੰਕਰਾਚਾਰੀਆ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ 'ਹੇ ਬਾਲਕ, ਤੂੰ ਕੌਣ ਹੈਂ? ਕਿੱਥੋਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈਂ?', ਤਦ ਬਾਲਕ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰਾਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਯ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਦੇਹ, ਜਾਤੀ, ਆਸ਼੍ਰਮ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੋਂ ਅਛੂਤੇ ਨਿਤਯ ਸਾਕਸ਼ੀ-ਚੈਤਨ੍ਯ ਵਜੋਂ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ। ਸ਼ੰਕਰਾਚਾਰੀਆ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਅਨੁਭੂਤੀ ਨੂੰ 'ਹਥੇਲੀ 'ਤੇ ਰੱਖੇ ਫਲ ਵਾਂਗ ਸਪਸ਼ਟ' ਪਛਾਣ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਹਸਤਾਮਲਕ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਚਾਰ ਮੁੱਖ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਬਣਾਇਆ। ਇਹ ਸ਼ਲੋਕ ਇੰਨੇ ਗਹਿਰੇ ਸਨ ਕਿ ਸ਼ੰਕਰਾਚਾਰੀਆ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ 'ਤੇ ਭਾਸ਼੍ਯ ਲਿਖਿਆ।
✦ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦੱਸੇ ਅਨੁਸਾਰ
ਪਰੰਪਰਾ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਬਾਲਕ ਹਸਤਾਮਲਕ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੇ ਮੰਦਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਗੂੰਗਾ ਮੰਨ ਲਿਆ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸਦਾ ਅੰਦਰ ਨਿਮਗਨ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ; ਪਰ ਸ਼ੰਕਰਾਚਾਰੀਆ ਦੇ ਇੱਕੋ ਪ੍ਰਸ਼ਨ 'ਤੇ ਵੇਦਾਂਤ ਦਾ ਸਾਰਾ ਗਿਆਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰਾਂ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਜੋਂ ਉਸ ਵਿੱਚੋਂ ਵਹਿ ਉੱਠਿਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ ਕਿ ਜਿਸ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਮੂਰਖ ਮੰਨਦਾ ਸੀ, ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹਾ ਰਿਸ਼ੀ ਸੀ ਜਿਸ ਦਾ ਆਤਮਗਿਆਨ ਉਸ ਨੂੰ ਹਥੇਲੀ 'ਤੇ ਰੱਖੇ ਆਂਵਲੇ ਵਾਂਗ ਸਪਸ਼ਟ ਸੀ।
ਅਰਥ ਸਹਿਤ ਪੂਰਾ ਪਾਠ
ਕਿਸੇ ਵੀ ਪੰਗਤੀ ਜਾਂ ▶ ਬਟਨ ਨੂੰ ਛੂਹ ਕੇ ਸੁਣੋ
ਕਸ੍ਤ੍ਵਂ ਸ਼ਿਸ਼ੋ ਕਸ੍ਯ ਕੁਤੋऽਸਿ ਗਨ੍ਤਾ ਕਿਂ ਨਾਮ ਤੇ ਤ੍ਵਂ ਕੁਤ ਆਗਤੋऽਸਿ। ਏਤਨ੍ਮਯੋਕ੍ਤਂ ਵਦ ਚਾਰ੍ਭਕ ਤ੍ਵਂ ਮਤ੍ਪ੍ਰੀਤਯੇ ਪ੍ਰੀਤਿਵਿਵਰ੍ਧਨੋऽਸਿ॥੧॥
kastvaṃ śiśo kasya kuto'si gantā kiṃ nāma te tvaṃ kuta āgato'si | etan mayoktaṃ vada cārbhaka tvaṃ mat-prītaye prīti-vivardhano'si ||1||
ਅਰਥ:(ਸ਼ੰਕਰਾਚਾਰੀਆ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ:) ਹੇ ਬਾਲਕ! ਤੂੰ ਕੌਣ ਹੈਂ? ਕਿਸ ਦਾ ਹੈਂ? ਕਿੱਥੇ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈਂ? ਤੇਰਾ ਨਾਮ ਕੀ ਹੈ ਅਤੇ ਤੂੰ ਕਿੱਥੋਂ ਆਇਆ ਹੈਂ? ਹੇ ਪਿਆਰੇ ਬਾਲਕ, ਇਹ ਸਭ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸ — ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਪਿਆਰਾ ਹੈਂ, ਮੇਰੀ ਪ੍ਰੀਤੀ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈਂ।
ਨਾਹਂ ਮਨੁਸ਼੍ਯੋ ਨ ਚ ਦੇਵਯਕ੍ਸ਼ੌ ਨ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਿਯਵੈਸ਼੍ਯਸ਼ੂਦ੍ਰਾਃ। ਨ ਬ੍ਰਹ੍ਮਚਾਰੀ ਨ ਗ੍ਰਿਹੀ ਵਨਸ੍ਥੋ ਭਿਕ੍ਸ਼ੁਰ੍ਨ ਚਾਹਂ ਨਿਜਬੋਧਰੂਪਃ॥੨॥
nāhaṃ manuṣyo na ca deva-yakṣau na brāhmaṇa-kṣatriya-vaiśya-śūdrāḥ | na brahmacārī na gṛhī vanastho bhikṣur na cāhaṃ nija-bodha-rūpaḥ ||2||
ਅਰਥ:(ਬਾਲਕ ਉੱਤਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ:) ਮੈਂ ਨਾ ਮਨੁੱਖ ਹਾਂ, ਨਾ ਦੇਵ ਜਾਂ ਯਕਸ਼; ਨਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਕਸ਼ਤ੍ਰੀਯ, ਵੈਸ਼੍ਯ ਜਾਂ ਸ਼ੂਦ੍ਰ; ਨਾ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ, ਨਾ ਗ੍ਰਿਹਸਥ, ਨਾ ਵਾਨਪ੍ਰਸਥ, ਨਾ ਸੰਨਿਆਸੀ — ਮੈਂ ਤਾਂ ਸਵੈ ਆਪਣੇ ਬੋਧਸਰੂਪ (ਨਿਜਬੋਧਰੂਪ) ਆਤਮਾ ਹਾਂ।
ਨਿਮਿਤ੍ਤਂ ਮਨਸ਼੍ਚਕ੍ਸ਼ੁਰਾਦਿਪ੍ਰਵ੍ਰਿਤ੍ਤੌ ਨਿਰਸ੍ਤਾਖਿਲੋਪਾਧਿਰਾਕਾਸ਼ਕਲ੍ਪਃ। ਰਵਿਰ੍ਲੋਕਚੇਸ਼੍ਟਾਨਿਮਿਤ੍ਤਂ ਯਥਾ ਯਃ ਸ ਨਿਤ੍ਯੋਪਲਬ੍ਧਿਸ੍ਵਰੂਪੋऽਹਮਾਤ੍ਮਾ॥੩॥
nimittaṃ manaś-cakṣur-ādi-pravṛttau nirastākhilopādhir ākāśa-kalpaḥ | ravir loka-ceṣṭā-nimittaṃ yathā yaḥ sa nityopalabdhi-svarūpo'ham ātmā ||3||
ਅਰਥ:ਜੋ ਮਨ, ਚਕਸ਼ੁ ਆਦਿ ਦੀ ਪ੍ਰਵ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਨਿਮਿੱਤ ਹੈ, ਫਿਰ ਵੀ ਸਾਰੀਆਂ ਉਪਾਧੀਆਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਸੂਖਮ ਹੈ — ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਸਾਰੀ ਚੇਸ਼ਟਾ ਦਾ (ਨਿਰਪੇਖ) ਨਿਮਿੱਤ ਹੈ — ਉਹ ਨਿਤਯ-ਉਪਲਬਧੀਸਰੂਪ ਆਤਮਾ ਮੈਂ ਹਾਂ।
ਯਮਗ੍ਨ੍ਯੁਸ਼੍ਣਵਨ੍ਨਿਤ੍ਯਬੋਧਸ੍ਵਰੂਪਂ ਮਨਸ਼੍ਚਕ੍ਸ਼ੁਰਾਦੀਨ੍ਯਬੋਧਾਤ੍ਮਕਾਨਿ। ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਨ੍ਤ ਆਸ਼੍ਰਿਤ੍ਯ ਨਿਸ਼੍ਕਮ੍ਪਮੇਕਂ ਸ ਨਿਤ੍ਯੋਪਲਬ੍ਧਿਸ੍ਵਰੂਪੋऽਹਮਾਤ੍ਮਾ॥੪॥
yam agny-uṣṇavan nitya-bodha-svarūpaṃ manaś-cakṣur-ādīny abodhātmakāni | pravartanta āśritya niṣkampam ekaṃ sa nityopalabdhi-svarūpo'ham ātmā ||4||
ਅਰਥ:ਜਿਵੇਂ ਗਰਮੀ ਅਗਨੀ ਤੋਂ ਅਭਿੰਨ ਹੈ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਜੋ ਨਿਤਯਬੋਧਸਰੂਪ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਿਸ ਇੱਕ ਨਿਸ਼ਕੰਪ ਤੱਤ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਅਬੋਧਾਤਮਕ (ਜੜ) ਮਨ-ਚਕਸ਼ੁ ਆਦਿ ਪ੍ਰਵ੍ਰਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ — ਉਹ ਨਿਤਯ-ਉਪਲਬਧੀਸਰੂਪ ਆਤਮਾ ਮੈਂ ਹਾਂ।
ਮੁਖਾਭਾਸਕੋ ਦਰ੍ਪਣੇ ਦ੍ਰਿਸ਼੍ਯਮਾਨੋ ਮੁਖਤ੍ਵਾਤ੍ਪ੍ਰਿਥਕ੍ਤ੍ਵੇਨ ਨੈਵਾਸ੍ਤਿ ਵਸ੍ਤੁ। ਚਿਦਾਭਾਸਕੋ ਧੀਸ਼ੁ ਜੀਵੋऽਪਿ ਤਦ੍ਵਤ੍ ਸ ਨਿਤ੍ਯੋਪਲਬ੍ਧਿਸ੍ਵਰੂਪੋऽਹਮਾਤ੍ਮਾ॥੫॥
mukhābhāsako darpaṇe dṛśyamāno mukhatvāt pṛthaktvena naivāsti vastu | cid-ābhāsako dhīṣu jīvo'pi tadvat sa nityopalabdhi-svarūpo'ham ātmā ||5||
ਅਰਥ:ਦਰਪਣ ਵਿੱਚ ਦਿਸਦਾ ਮੁਖ ਦਾ ਪ੍ਰਤਿਬਿੰਬ ਮੁਖ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਕੋਈ ਵਾਸਤਵਿਕ ਵਸਤੂ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੁੱਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਚੈਤਨ੍ਯ ਦਾ ਆਭਾਸ ਹੀ ਜੀਵ ਹੈ — ਉਹ ਨਿਤਯ-ਉਪਲਬਧੀਸਰੂਪ ਆਤਮਾ ਮੈਂ ਹਾਂ।
ਯਥਾ ਦਰ੍ਪਣਾਭਾਵ ਆਭਾਸਹਾਨੌ ਮੁਖਂ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ਕਲ੍ਪਨਾਹੀਨਮੇਕਮ੍। ਤਥਾ ਧੀਵਿਯੋਗੇ ਨਿਰਾਭਾਸਕੋ ਯਃ ਸ ਨਿਤ੍ਯੋਪਲਬ੍ਧਿਸ੍ਵਰੂਪੋऽਹਮਾਤ੍ਮਾ॥੬॥
yathā darpaṇābhāva ābhāsa-hānau mukhaṃ vidyate kalpanā-hīnam ekam | tathā dhī-viyoge nirābhāsako yaḥ sa nityopalabdhi-svarūpo'ham ātmā ||6||
ਅਰਥ:ਜਿਵੇਂ ਦਰਪਣ ਦੀ ਅਣਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਬਿੰਬ ਲੁਪਤ ਹੋਣ 'ਤੇ ਵੀ ਇੱਕ ਮੁਖ ਕਲਪਨਾ-ਰਹਿਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਬੁੱਧੀ ਦੇ ਵਿਯੋਗ ਵਿੱਚ ਜੋ ਨਿਰਾਭਾਸ ਬਾਕੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ — ਉਹ ਨਿਤਯ-ਉਪਲਬਧੀਸਰੂਪ ਆਤਮਾ ਮੈਂ ਹਾਂ।
ਮਨਸ਼੍ਚਕ੍ਸ਼ੁਰਾਦੇਰ੍ਵਿਯੁਕ੍ਤਃ ਸ੍ਵਯਂ ਯੋ ਮਨਸ਼੍ਚਕ੍ਸ਼ੁਰਾਦੇਰ੍ਮਨਸ਼੍ਚਕ੍ਸ਼ੁਰਾਦਿਃ। ਮਨਸ਼੍ਚਕ੍ਸ਼ੁਰਾਦੇਰਗਮ੍ਯਸ੍ਵਰੂਪਃ ਸ ਨਿਤ੍ਯੋਪਲਬ੍ਧਿਸ੍ਵਰੂਪੋऽਹਮਾਤ੍ਮਾ॥੭॥
manaś-cakṣur-āder viyuktaḥ svayaṃ yo manaś-cakṣur-āder manaś-cakṣur-ādiḥ | manaś-cakṣur-āder agamya-svarūpaḥ sa nityopalabdhi-svarūpo'ham ātmā ||7||
ਅਰਥ:ਜੋ ਸਵੈ ਮਨ-ਚਕਸ਼ੁ ਆਦਿ ਤੋਂ ਵਿਯੁਕਤ ਹੈ, ਫਿਰ ਵੀ ਮਨ ਦਾ ਮਨ ਅਤੇ ਚਕਸ਼ੁ ਦਾ ਚਕਸ਼ੁ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਰੂਪ ਮਨ-ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਲਈ ਅਗੰਮ ਹੈ — ਉਹ ਨਿਤਯ-ਉਪਲਬਧੀਸਰੂਪ ਆਤਮਾ ਮੈਂ ਹਾਂ।
ਯ ਏਕੋ ਵਿਭਾਤਿ ਸ੍ਵਤਃ ਸ਼ੁਦ੍ਧਚੇਤਾਃ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਸ੍ਵਰੂਪੋऽਪਿ ਨਾਨੇਵ ਧੀਸ਼ੁ। ਸ਼ਰਾਵੋਦਕਸ੍ਥੋ ਯਥਾ ਭਾਨੁਰੇਕਃ ਸ ਨਿਤ੍ਯੋਪਲਬ੍ਧਿਸ੍ਵਰੂਪੋऽਹਮਾਤ੍ਮਾ॥੮॥
ya eko vibhāti svataḥ śuddha-cetāḥ prakāśa-svarūpo'pi nāneva dhīṣu | śarāvodaka-stho yathā bhānur ekaḥ sa nityopalabdhi-svarūpo'ham ātmā ||8||
ਅਰਥ:ਜੋ ਇੱਕ ਸ਼ੁੱਧਚੇਤਨ ਸਵੈ-ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਸਰੂਪ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਬੁੱਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕ ਵਾਂਗ ਭਾਸਦਾ ਹੈ — ਜਿਵੇਂ ਜਲ ਨਾਲ ਭਰੇ ਅਨੇਕ ਪਾਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕੋ ਸੂਰਜ — ਉਹ ਨਿਤਯ-ਉਪਲਬਧੀਸਰੂਪ ਆਤਮਾ ਮੈਂ ਹਾਂ।
ਯਥਾਨੇਕਚਕ੍ਸ਼ੁਃਪ੍ਰਕਾਸ਼ੋ ਰਵਿਰ੍ਨ ਕ੍ਰਮੇਣ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ੀਕਰੋਤਿ ਪ੍ਰਕਾਸ਼੍ਯਮ੍। ਅਨੇਕਾ ਧਿਯੋ ਯਸ੍ਤਥੈਕਃ ਪ੍ਰਬੋਧਃ ਸ ਨਿਤ੍ਯੋਪਲਬ੍ਧਿਸ੍ਵਰੂਪੋऽਹਮਾਤ੍ਮਾ॥੯॥
yathāneka-cakṣuḥ-prakāśo ravir na krameṇa prakāśī-karoti prakāśyam | anekā dhiyo yas tathaikaḥ prabodhaḥ sa nityopalabdhi-svarūpo'ham ātmā ||9||
ਅਰਥ:ਜਿਵੇਂ ਅਨੇਕ ਨੇਤਰਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ ਸੂਰਜ ਪ੍ਰਕਾਸ਼੍ਯ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇੱਕੋ ਸਮੇਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਜੋ ਇੱਕ ਪ੍ਰਬੋਧ ਅਨੇਕ ਬੁੱਧੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ — ਉਹ ਨਿਤਯ-ਉਪਲਬਧੀਸਰੂਪ ਆਤਮਾ ਮੈਂ ਹਾਂ।
ਵਿਵਸ੍ਵਤ੍ਪ੍ਰਭਾਤਂ ਯਥਾ ਰੂਪਮਕ੍ਸ਼ਂ ਪ੍ਰਗ੍ਰਿਹ੍ਣਾਤਿ ਨਾਭਾਤਮੇਵਂ ਵਿਵਸ੍ਵਾਨ੍। ਯਦਾਭਾਤ ਆਭਾਸਯਤ੍ਯਕ੍ਸ਼ਮੇਕਃ ਸ ਨਿਤ੍ਯੋਪਲਬ੍ਧਿਸ੍ਵਰੂਪੋऽਹਮਾਤ੍ਮਾ॥੧੦॥
vivasvat-prabhātaṃ yathā rūpam akṣaṃ pragṛhṇāti nābhātam evaṃ vivasvān | yad-ābhāta ābhāsayaty akṣam ekaḥ sa nityopalabdhi-svarūpo'ham ātmā ||10||
ਅਰਥ:ਜਿਵੇਂ ਨੇਤਰ ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਰੂਪ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਸਵੈ ਅਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਨਹੀਂ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਜਿਸ ਦੇ ਭਾਸਣ ਨਾਲ ਨੇਤਰ (ਆਦਿ) ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋ ਕੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ — ਉਹ ਨਿਤਯ-ਉਪਲਬਧੀਸਰੂਪ ਆਤਮਾ ਮੈਂ ਹਾਂ।
ਯਥਾ ਸੂਰ੍ਯ ਏਕੋऽਪ੍ਸ੍ਵਨੇਕਸ਼੍ਚਲਾਸੁ ਸ੍ਥਿਰਾਸ੍ਵਪ੍ਯਨਨ੍ਯਦ੍ਵਿਭਾਵ੍ਯਸ੍ਵਰੂਪਃ। ਚਲਾਸੁ ਪ੍ਰਭਿਨ੍ਨਃ ਸੁਧੀਸ਼੍ਵੇਕ ਏਵ ਸ ਨਿਤ੍ਯੋਪਲਬ੍ਧਿਸ੍ਵਰੂਪੋऽਹਮਾਤ੍ਮਾ॥੧੧॥
yathā sūrya eko'psv aneka-ścalāsu sthirāsv apy ananyad vibhāvya-svarūpaḥ | calāsu prabhinnaḥ sudhīṣv eka eva sa nityopalabdhi-svarūpo'ham ātmā ||11||
ਅਰਥ:ਜਿਵੇਂ ਇੱਕੋ ਸੂਰਜ ਚੰਚਲ ਜਲਾਂ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕ ਅਤੇ ਸਥਿਰ ਜਲ ਵਿੱਚ ਅਨਨ੍ਯ (ਇੱਕ) ਭਾਸਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਇੱਕ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ — ਚੰਚਲ ਬੁੱਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਭਿੰਨ ਵਾਂਗ, ਪਰ ਵਿਵੇਕੀ ਜਨਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੀ — ਉਹ ਨਿਤਯ-ਉਪਲਬਧੀਸਰੂਪ ਆਤਮਾ ਮੈਂ ਹਾਂ।
ਘਨਚ੍ਛਨ੍ਨਦ੍ਰਿਸ਼੍ਟਿਰ੍ਘਨਚ੍ਛਨ੍ਨਮਰ੍ਕਂ ਯਥਾ ਨਿਸ਼੍ਪ੍ਰਭਂ ਮਨ੍ਯਤੇ ਚਾਤਿਮੂਢਃ। ਤਥਾ ਬਦ੍ਧਵਦ੍ਭਾਤਿ ਯੋ ਮੂਢਦ੍ਰਿਸ਼੍ਟੇਃ ਸ ਨਿਤ੍ਯੋਪਲਬ੍ਧਿਸ੍ਵਰੂਪੋऽਹਮਾਤ੍ਮਾ॥੧੨॥
ghana-cchanna-dṛṣṭir ghana-cchannam arkaṃ yathā niṣprabhaṃ manyate cātimūḍhaḥ | tathā baddhavad bhāti yo mūḍha-dṛṣṭeḥ sa nityopalabdhi-svarūpo'ham ātmā ||12||
ਅਰਥ:ਜਿਵੇਂ ਬੱਦਲਾਂ ਨਾਲ ਢਕੀ ਨਜ਼ਰ ਵਾਲਾ ਅਤਿ ਮੂੜ੍ਹ ਵਿਅਕਤੀ ਬੱਦਲ ਨਾਲ ਢਕੇ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਪ੍ਰਭ ਮੰਨ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਮੂੜ੍ਹ ਨਜ਼ਰ ਨੂੰ ਜੋ (ਨਿਤਯਮੁਕਤ ਆਤਮਾ) ਬੱਧ ਵਾਂਗ ਭਾਸਦਾ ਹੈ — ਉਹ ਨਿਤਯ-ਉਪਲਬਧੀਸਰੂਪ ਆਤਮਾ ਮੈਂ ਹਾਂ।
ਸਮਸ੍ਤੇਸ਼ੁ ਵਸ੍ਤੁਸ਼੍ਵਨੁਸ੍ਯੂਤਮੇਕਂ ਸਮਸ੍ਤਾਨਿ ਵਸ੍ਤੂਨਿ ਯਨ੍ਨ ਸ੍ਪ੍ਰਿਸ਼ਨ੍ਤਿ। ਵਿਯਦ੍ਵਤ੍ਸਦਾ ਸ਼ੁਦ੍ਧਮਚ੍ਛਸ੍ਵਰੂਪਂ ਸ ਨਿਤ੍ਯੋਪਲਬ੍ਧਿਸ੍ਵਰੂਪੋऽਹਮਾਤ੍ਮਾ॥੧੩॥
samasteṣu vastuṣv anusyūtam ekaṃ samastāni vastūni yan na spṛśanti | viyadvat sadā śuddham accha-svarūpaṃ sa nityopalabdhi-svarūpo'ham ātmā ||13||
ਅਰਥ:ਜੋ ਸਾਰੀਆਂ ਵਸਤੂਆਂ ਵਿੱਚ ਅਨੁਸਯੂਤ ਇੱਕ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਾਰੀਆਂ ਵਸਤੂਆਂ ਸਪਰਸ਼ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀਆਂ, ਜੋ ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਸਦਾ ਸ਼ੁੱਧ ਅਤੇ ਨਿਰਮਲਸਰੂਪ ਹੈ — ਉਹ ਨਿਤਯ-ਉਪਲਬਧੀਸਰੂਪ ਆਤਮਾ ਮੈਂ ਹਾਂ।
ਉਪਾਧੌ ਯਥਾ ਭੇਦਤਾ ਸਨ੍ਮਣੀਨਾਂ ਤਥਾ ਭੇਦਤਾ ਬੁਦ੍ਧਿਭੇਦੇਸ਼ੁ ਤੇऽਪਿ। ਯਥਾ ਚਨ੍ਦ੍ਰਿਕਾਣਾਂ ਜਲੇ ਚਞ੍ਚਲਤ੍ਵਂ ਤਥਾ ਚਞ੍ਚਲਤ੍ਵਂ ਤਵਾਪੀਹ ਵਿਸ਼੍ਣੋ॥੧੪॥
upādhau yathā bhedatā san-maṇīnāṃ tathā bhedatā buddhi-bhedeṣu te'pi | yathā candrikāṇāṃ jale cañcalatvaṃ tathā cañcalatvaṃ tavāpīha viṣṇo ||14||
ਅਰਥ:ਜਿਵੇਂ ਸੱਚੇ ਮਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਭੇਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਪਾਧੀ (ਆਧਾਰ) ਕਾਰਨ ਹੀ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਵੇਂ ਹੀ (ਆਪ ਵਿੱਚ) ਭੇਦ ਬੁੱਧੀਆਂ ਦੇ ਭੇਦ ਕਾਰਨ ਹੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਜਲ ਵਿੱਚ ਚੰਦ੍ਰਕਿਰਨਾਂ ਦੀ ਚੰਚਲਤਾ ਜਲ ਕਾਰਨ ਹੈ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਹੇ ਵਿਸ਼ਣੂ, ਇਹ ਚੰਚਲਤਾ ਆਪ ਵਿੱਚ ਵੀ (ਕੇਵਲ ਆਭਾਸਮਾਤਰ) ਹੈ।
ਸ਼ਬਦ-ਸ਼ਬਦ ਅਰਥ
ਉਚਾਰਨ ਸੁਣਨ ਲਈ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸ਼ਬਦ ਉੱਤੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ
Hastamalakiyam (Hastamalaka Stotram) ਪਾਠ ਦੇ ਲਾਭ
ਸੂਰਜ, ਦਰਪਣ, ਪ੍ਰਤਿਬਿੰਬਿਤ ਚੰਦ੍ਰ ਵਰਗੇ ਸਜੀਵ, ਸੁਗ੍ਰਾਹੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤਾਂ ਰਾਹੀਂ ਅਦ੍ਵੈਤ ਵੇਦਾਂਤ ਦਾ ਸਾਰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ
'ਮੈਂ ਨਿਤਯ ਸਾਕਸ਼ੀ-ਚੈਤਨ੍ਯ ਹਾਂ, ਦੇਹ ਜਾਂ ਮਨ ਨਹੀਂ' — ਇਸ ਅਨੁਭੂਤੀ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕਰਦਾ ਹੈ
ਆਤਮ-ਵਿਚਾਰ (ਆਤਮਵਿਚਾਰ) ਅਤੇ ਸੱਚੇ 'ਮੈਂ' 'ਤੇ ਧਿਆਨ ਲਈ ਉੱਤਮ ਪਾਠ
ਆਤਮਾ ਦੇ ਨਿਤਯਮੁਕਤ, ਨਿਰਮਲ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰ ਕੇ ਮਨ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਦਾ ਹੈ
ਅਦ੍ਵੈਤ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਆਤਮਸਾਕਸ਼ਾਤਕਾਰੀ ਬਾਲਕ-ਰਿਸ਼ੀ ਦੀ ਸਵੈ-ਸਫੂਰਤ ਬਾਣੀ ਵਜੋਂ ਮੁੱਲਵਾਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ
ਸਮਝ ਦੀ ਸਪਸ਼ਟਤਾ (ਵਿਵੇਕ) ਅਤੇ ਅਦ੍ਵੈਤ ਬੋਧ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰਤਾ ਲਈ ਪਾਠ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ
Hastamalakiyam (Hastamalaka Stotram) ਪਾਠ ਵਿਧੀ
ਪੂਰਬ ਜਾਂ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਮੁਖ ਕਰ ਕੇ ਸ਼ਾਂਤੀਪੂਰਵਕ ਬੈਠੋ। ਸ਼ੰਕਰਾਚਾਰੀਆ ਦੇ ਮੁੱਢਲੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਆਰੰਭ ਕਰੋ, ਫਿਰ ਬਾਰਾਂ ਉੱਤਰ-ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਪੜ੍ਹੋ, 'ਸ ਨਿਤਯੋਪਲਬਧੀਸਰੂਪੋऽਹਮਾਤਮਾ' — 'ਉਹ ਨਿਤਯ ਬੋਧ ਸਰੂਪ ਆਤਮਾ ਮੈਂ ਹਾਂ' — ਇਸ ਧ੍ਰੁਵਪਦ 'ਤੇ ਠਹਿਰਦੇ ਹੋਏ। ਹਰ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ (ਅਨੇਕ ਜਲਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਬਿੰਬਿਤ ਸੂਰਜ, ਦਰਪਣ ਵਿੱਚ ਮੁਖ) ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਾਕਸ਼ੀ-ਸਰੂਪ ਵੱਲ ਸੰਕੇਤ ਵਜੋਂ ਚਿੰਤਨ ਕਰੋ। ਮਨਨ ਲਈ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਇੱਕ ਵਾਰ ਇਕਾਗਰ ਪਾਠ ਆਦਰਸ਼ ਹੈ; ਇਸ ਨੂੰ ਅਰਥ ਸਮੇਤ ਅਧਿਐਨ ਵੀ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਅਕਸਰ ਪੁੱਛੇ ਜਾਂਦੇ ਸਵਾਲ
ਇਹ ਵੀ ਪੜ੍ਹੋ
ॐ
ਪੂਰਾ Hastamalakiyam (Hastamalaka Stotram) ਸ਼ਲੋਕ-ਦਰ-ਸ਼ਲੋਕ ਅਰਥ ਸਹਿਤ ਪੜ੍ਹੋ, ਜਾਂ ਹੋਰ ਪਵਿੱਤਰ ਪਾਠ ਵੇਖੋ