નિર્વાણ મઞ્જરી
Nirvana Manjari in Gujarati · ગુજરાતી
તમારી ભાષા/લિપિમાં વાંચો
✦ અર્થ
નિર્વાણ મંજરી આદિ શંકરાચાર્યની એક 'મુક્તિ મંજરી' છે, જે શ્લોક-દર-શ્લોક આત્માને દેવ, મર્ત્ય અને દૈત્યથી પર, નામ-રૂપ અને ત્રણ અવસ્થાઓથી પર ઘોષિત કરે છે — એકમાત્ર અનંત શિવ, ચૈતન્ય સ્વરૂપ. તે ભગવાનની ભક્તિ અને સ્મરણ માટે શ્રદ્ધાપૂર્વક પઠાતું મૂલ્યવાન સંસ્કૃત સ્તોત્ર છે.
ઉત્પત્તિ અને કથા
Ascribed to Adi Shankaracharya · Adi Shankaracharya · Classical
નિર્વાણ મંજરી પરંપરાગત રીતે આદિ શંકરાચાર્યને સમર્પિત છે. આદિ શંકરાચાર્યની એક 'મુક્તિ મંજરી' — શ્લોક-દર-શ્લોક આત્માને દેવ, મર્ત્ય અને દૈત્યથી પર, નામ-રૂપ અને ત્રણ અવસ્થાઓથી પર ઘોષિત કરે છે: એકમાત્ર અનંત શિવ, ચૈતન્ય સ્વરૂપ.
✦ શાસ્ત્રોમાં કહ્યા પ્રમાણે
કહેવાય છે કે નિર્વાણ મંજરીને સાચા અને ભક્તિપૂર્ણ હૃદયથી પઠવું એ દિવ્યની કૃપાની નજીક જવું છે, જે તેમને ક્યારેય નથી છોડતી જે પ્રેમપૂર્વક તેને પોકારે છે.
મંત્ર
કોઈપણ પંક્તિ અથવા ▶ બટન દબાવી સાંભળો
અહં નામરો નૈવ મર્ત્યો ન દૈત્યો ન ગન્ધર્વયક્ષઃ પિશાચપ્રભેદઃ । પુમાન્નૈવ ન સ્ત્રી તથા નૈવ ષણ્ઢઃ પ્રકૃષ્ટઃ પ્રકાશસ્વરૂપઃ શિવોઽહમ્ ॥ ૧॥ અહં નૈવ બાલો યુવા નૈવ વૃદ્ધો ન વર્ણી ન ચ બ્રહ્મચારી ગૃહસ્થઃ । વનસ્થોઽપિ નાહં ન સંન્યસ્તધર્મા જગજ્જન્મનાશૈકહેતુઃ શિવોઽહમ્ ॥ ૩॥ અહં નૈવ મેયસ્તિરોભૂતમાયા તથૈવેક્ષિતું માં પૃથઙ્નાસ્ત્યુપાયઃ । સમાશ્લિષ્ટકાયત્રયોઽપ્યદ્વિતીયઃ સદાતીન્દ્રિયઃ સર્વરૂપઃ શિવોઽહમ્ ॥ ૩॥ અહં નૈવ મન્તા ન ગન્તા ન વક્તા ન કર્તા ન ભોક્તા ન મુક્તાશ્રમસ્થઃ । યથાહં મનોવૃત્તિભેદસ્વરૂપ- સ્તથા સર્વવૃત્તિપ્રદીપઃ શિવોઽહમ્ ॥ ૪॥ ન મે લોકયાત્રાપ્રવાહપ્રવૃત્તિ- ર્ન મે બન્ધબુદ્ધ્યા દુરીહાનિવૃત્તિઃ । પ્રવૃત્તિર્નિવૃત્ત્યાસ્ય ચિત્તસ્ય વૃત્તિ- ર્યતસ્તન્વહં તત્સ્વરૂપઃ શિવોઽહમ્ ॥ ૫॥ નિદાનં યદજ્ઞાનકાર્યસ્ય કાર્યં વિના યસ્ય સત્ત્વં સ્વતો નૈવ ભાતિ । યદાદ્યન્તમધ્યાન્તરાલાન્તરાલ- પ્રકાશાત્મકં સ્યાત્તદેવાહમસ્મિ ॥ ૬॥ યતોઽહં ન બુદ્ધિર્ન મે કાર્યસિદ્ધિ- ર્યતો નાહમઙ્ગં ન મે લિઙ્ગભઙ્ગમ્ । હૃદાકાશવર્તી ગતાઙ્ગત્રયાર્તિઃ સદા સચ્ચિદાનન્દમૂર્તિઃ શિવોઽહમ્ ॥ ૭॥ યદાસીદ્વિલાસાદ્વિકારં જગદ્ય- દ્વિકરાશ્રયં નાદ્વિતીયત્વતઃ સ્યાત્ । મનોબુદ્ધિચિત્તાહમાકારવૃત્તિ- પ્રવૃત્તિર્યતઃ સ્યાત્તદેવાહમસ્મિ ॥ ૮॥ યદન્તર્બહિર્વ્યાપકં નિત્યશુદ્ધં યદેકં સદા સચ્ચિદાનન્દકન્દમ્ । યતઃ સ્થૂલસૂક્ષ્મપ્રપઞ્ચસ્ય ભાનં યતસ્તત્પ્રસૂતિસ્તદેવાહમસ્મિ ॥ ૯॥ યદર્કેન્દુવિદ્યુત્પ્રભાજાલમાલા- વિલાસાસ્પદં યત્સ્વભેદાદિશૂન્યમ્ । સમસ્તં જગદ્યસ્ય પાદાત્મકં સ્યા- દ્યતઃ શક્તિભાનં તદેવાહમસ્મિ ॥ ૧૦॥ યતઃ કાલમૃત્યુર્બિભેતિ પ્રકામં યતશ્ચિત્તબુદ્ધીન્દ્રિયાણાં વિલાસઃ । હરિબ્રહ્મરુદ્રેન્દ્રચન્દ્રાદિનામ- પ્રકાશો યતઃ સ્યાત્તદેવાહમસ્મિ ॥ ૧૧॥ યદાકાશવત્સર્વગં શાન્તરૂપં પરં જ્યોતિરાકારશૂન્યં વરેણ્યમ્ । યદાદ્યન્તશૂન્યં પરં શઙ્કરાખ્યં યદન્તર્વિભાવ્યં તદેવાહમસ્મિ ॥ ૧૨॥ ઇતિ શ્રીમત્પરમહંસપરિવ્રાજકાચાર્યસ્ય શ્રીગોવિન્દભગવત્પૂજ્યપાદશિષ્યસ્ય શ્રીમચ્છઙ્કરભગવતઃ કૃતૌ નિર્વાણમઞ્જરી સમ્પૂર્ણા ॥
ahaṃ nāmaro naiva martyo na daityo na gandharvayakṣaḥ piśācaprabhedaḥ | pumānnaiva na strī tathā naiva ṣaṇḍhaḥ prakṛṣṭaḥ prakāśasvarūpaḥ śivo'ham || 1|| ahaṃ naiva bālo yuvā naiva vṛddho na varṇī na ca brahmacārī gṛhasthaḥ | vanastho'pi nāhaṃ na saṃnyastadharmā jagajjanmanāśaikahetuḥ śivo'ham || 3|| ahaṃ naiva meyastirobhūtamāyā tathaivekṣituṃ māṃ pṛthaṅnāstyupāyaḥ | samāśliṣṭakāyatrayo'pyadvitīyaḥ sadātīndriyaḥ sarvarūpaḥ śivo'ham || 3|| ahaṃ naiva mantā na gantā na vaktā na kartā na bhoktā na muktāśramasthaḥ | yathāhaṃ manovṛttibhedasvarūpa- stathā sarvavṛttipradīpaḥ śivo'ham || 4|| na me lokayātrāpravāhapravṛtti- rna me bandhabuddhyā durīhānivṛttiḥ | pravṛttirnivṛttyāsya cittasya vṛtti- ryatastanvahaṃ tatsvarūpaḥ śivo'ham || 5|| nidānaṃ yadajñānakāryasya kāryaṃ vinā yasya sattvaṃ svato naiva bhāti | yadādyantamadhyāntarālāntarāla- prakāśātmakaṃ syāttadevāhamasmi || 6|| yato'haṃ na buddhirna me kāryasiddhi- ryato nāhamaṅgaṃ na me liṅgabhaṅgam | hṛdākāśavartī gatāṅgatrayārtiḥ sadā saccidānandamūrtiḥ śivo'ham || 7|| yadāsīdvilāsādvikāraṃ jagadya- dvikarāśrayaṃ nādvitīyatvataḥ syāt | manobuddhicittāhamākāravṛtti- pravṛttiryataḥ syāttadevāhamasmi || 8|| yadantarbahirvyāpakaṃ nityaśuddhaṃ yadekaṃ sadā saccidānandakandam | yataḥ sthūlasūkṣmaprapañcasya bhānaṃ yatastatprasūtistadevāhamasmi || 9|| yadarkenduvidyutprabhājālamālā- vilāsāspadaṃ yatsvabhedādiśūnyam | samastaṃ jagadyasya pādātmakaṃ syā- dyataḥ śaktibhānaṃ tadevāhamasmi || 10|| yataḥ kālamṛtyurbibheti prakāmaṃ yataścittabuddhīndriyāṇāṃ vilāsaḥ | haribrahmarudrendracandrādināma- prakāśo yataḥ syāttadevāhamasmi || 11|| yadākāśavatsarvagaṃ śāntarūpaṃ paraṃ jyotirākāraśūnyaṃ vareṇyam | yadādyantaśūnyaṃ paraṃ śaṅkarākhyaṃ yadantarvibhāvyaṃ tadevāhamasmi || 12|| iti śrīmatparamahaṃsaparivrājakācāryasya śrīgovindabhagavatpūjyapādaśiṣyasya śrīmacchaṅkarabhagavataḥ kṛtau nirvāṇamañjarī sampūrṇā ||
અર્થ:આદિ શંકરાચાર્ય રચિત "મુક્તિની મંજરી" — શ્લોક-દર-શ્લોક આત્માને દેવ, મર્ત્ય અને દૈત્યથી પર, નામ, રૂપ અને ત્રણ અવસ્થાઓથી પર ઘોષિત કરે છે: એકમાત્ર અનંત શિવ, ચૈતન્ય સ્વરૂપ.
Nirvana Manjari પાઠના લાભ
નિર્વાણ મંજરીનો પાઠ દેવતાની કૃપા, આશીર્વાદ અને રક્ષા પ્રદાન કરનાર માનવામાં આવે છે.
ભક્તિ વધારે છે, મનને શાંત કરે છે અને ભગવાનના સ્મરણમાં હૃદયને સ્થિર કરે છે.
સોમવારે, તથા મહાશિવરાત્રિ અને શ્રાવણ દરમિયાન સૌથી શુભ.
એક મૂલ્યવાન સંસ્કૃત સ્તોત્ર, શ્રદ્ધા સાથે નિત્ય પાઠ માટે યોગ્ય.
Nirvana Manjari જપ વિધિ
સ્નાન કરીને દેવતાની પ્રતિમા સામે પૂર્વ કે ઉત્તર દિશા તરફ મુખ કરીને બેસો. દીપક પ્રગટાવો અને નિર્વાણ મંજરીને ધીરે-ધીરે ભક્તિપૂર્વક પઠો. તેને નિત્ય પઠી શકાય, કે ખાસ કરીને સોમવારે તથા મહાશિવરાત્રિ અને શ્રાવણ દરમિયાન.
વારંવાર પુછાતા પ્રશ્નો
આ પણ વાંચો
ॐ
સંપૂર્ણ Nirvana Manjari શ્લોક-શ્લોક અર્થ સહિત વાંચો, અથવા વધુ પવિત્ર પાઠ જુઓ