સરસ્વતી ચાલીસા
Saraswati Chalisa in Gujarati · ગુજરાતી
તમારી ભાષા/લિપિમાં વાંચો
✦ અર્થ
સરસ્વતી ચાલીસા જ્ઞાન, સંગીત અને વાણીની દેવી સરસ્વતીની ચાળીસ પદોવાળી સ્તુતિ છે. તે યાદ કરાવે છે કે કેવી રીતે તેમની કૃપાથી લૂંટારો વાલ્મીકિ આદિકવિ બન્યો અને કાલિદાસ, તુલસીદાસ તથા સૂરદાસને પ્રતિભા પ્રાપ્ત થઈ. વિદ્યાર્થીઓ અભ્યાસ અને પરીક્ષા પહેલાં તેનો પાઠ કરે છે.
ઉત્પત્તિ અને કથા
Traditional Hindi devotional hymn · Traditional (signed 'Ramsagar') · Devotional era
સરસ્વતી ચાલીસા વિદ્યા, સંગીત અને વાણીની દેવીની ચાળીસ પદોવાળી હિન્દી સ્તુતિ છે. તે જણાવે છે કે જ્યારે જ્યારે પાપ-બુદ્ધિ સંસારને ઢાંકી દે છે, ત્યારે માતા ધર્મની જ્યોતિ ફરી પ્રગટાવવા અવતાર લે છે, અને કેવળ તેમની કૃપાથી જ હત્યારો વાલ્મીકિ આદિકવિ બન્યો તથા કાલિદાસ, તુલસીદાસ અને સૂરદાસ જેવા કવિઓએ પોતાની પ્રતિભા મેળવી — તેમને શોધનાર દરેક ભક્તને જ્ઞાનનું આ વચન છે.
✦ શાસ્ત્રોમાં કહ્યા પ્રમાણે
આ ચાલીસા સરસ્વતીની શક્તિ કેવળ વિદ્યા પર નહીં, પણ દરેક સંકટ પર બતાવે છે — ક્રોધિત રાજા, વનના હિંસક પશુ, તોફાનમાં તૂટતું જહાજ, બંદીના બંધનો — અને ઘોષણા કરે છે કે જે તેમનું નામ જપે છે, તેને માટે બધું મંગલમય બની જાય છે. સૌથી વધુ તે તેમની પરમ ભેટ યાદ કરાવે છે: તેમણે વનના એક લૂંટારાને વાલ્મીકિ, આદિકવિ બનાવ્યો — એ પુરાવો કે તેમની કૃપા કોઈને પણ બદલી શકે છે.
સાંભળતાં સાંભળતાં જપો
અર્થ સહિત સંપૂર્ણ પાઠ
કોઈપણ પંક્તિ અથવા ▶ બટન દબાવી સાંભળો
જનક જનનિ પદ કમલ રજ, નિજ મસ્તક પર ધારિ। બન્દૌં માતુ સરસ્વતી, બુદ્ધિ બલ દે દાતારિ॥
Janaka janani pada kamala raja, nija mastaka para dhari Bandaum matu sarasvati, buddhi bala de datari
અર્થ:મારા માતા-પિતાના ચરણ-કમળની રજ મારા મસ્તક પર ધારણ કરી, હું માતા સરસ્વતીને નમન કરું છું — હે દાત્રી, મને બુદ્ધિ અને બળ આપો.
પૂર્ણ જગત મેં વ્યાપ્ત તવ, મહિમા અમિત અનંતુ। રામસાગર કે પાપ કો, માતુ તુહી અબ હન્તુ॥
Purna jagata mem vyapta tava, mahima amita anamtu Ramasagara ke papa ko, matu tuhi aba hantu
અર્થ:તમારી મહિમા સમસ્ત જગતમાં વ્યાપ્ત છે, અસીમ અને અનંત; હે માતા, હવે (કવિ) રામસાગરના પાપોનો નાશ કરો.
જય શ્રી સકલ બુદ્ધિ બલરાસી। જય સર્વજ્ઞ અમર અવિનાસી॥
Jaya shri sakala buddhi balarasi Jaya sarvajna amara avinasi
અર્થ:જય હો, હે યશસ્વિની, સમસ્ત બુદ્ધિ અને બળની રાશિ; જય હો, હે સર્વજ્ઞ, અમર અને અવિનાશી.
જય જય જય વીણાકર ધારી। કરતી સદા સુહંસ સવારી॥
Jaya jaya jaya vinakara dhari Karati sada suhamsa savari
અર્થ:જય, જય, જય, હે વીણા ધારણ કરનારી; જે સદા સુંદર હંસ પર સવારી કરે છે.
રૂપ ચતુર્ભુજધારી માતા। સકલ વિશ્વ અન્દર વિખ્યાતા॥
Rupa chaturbhujadhari mata Sakala vishva andara vikhyata
અર્થ:હે ચતુર્ભુજધારી માતા, જે સમસ્ત વિશ્વમાં વિખ્યાત છો.
જગ મેં પાપ બુદ્ધિ જબ હોતી। જબહિ ધર્મ કી ફીકી જ્યોતી॥
Jaga mem papa buddhi jaba hoti Jabahi dharma ki phiki jyoti
અર્થ:જ્યારે જગતમાં પાપમય બુદ્ધિ ઉત્પન્ન થાય છે, અને ધર્મની જ્યોતિ મંદ પડે છે —
તબહિ માતુ લે નિજ અવતારા। પાપ હીન કરતી મહિ તારા॥
Tabahi matu le nija avatara Papa hina karati mahi tara
અર્થ:— ત્યારે માતા પોતાનો અવતાર લે છે, અને તેને પાપરહિત કરી પૃથ્વીનો ઉદ્ધાર કરે છે.
બાલ્મીકિ જી થે હત્યારા। તવ પ્રસાદ જાનૈ સંસારા॥
Balmiki ji the hatyara Tava prasada janai samsara
અર્થ:વાલ્મીકિ હત્યારા હતા; તમારી કૃપાથી હવે સંસાર તેમને જાણે છે —
રામાયણ જો રચે બનાઈ। આદિ કવી કી પદવી પાઈ॥
Ramayana jo rache banai Adi kavi ki padavi pai
અર્થ:— કેમ કે તેમણે રામાયણની રચના કરી અને આદિ કવિની પદવી પ્રાપ્ત કરી.
કાલિદાસ જો ભયે વિખ્યાતા। તેરી કૃપા દૃષ્ટિ સે માતા॥
Kalidasa jo bhaye vikhyata Teri kripa drishti se mata
અર્થ:કાલિદાસ વિખ્યાત થયા, હે માતા, તમારી કૃપા-દૃષ્ટિથી.
તુલસી સૂર આદિ વિદ્ધાના। ભયે ઔર જો જ્ઞાની નાના॥
Tulasi sura adi viddhana Bhaye aura jo jnani nana
અર્થ:તુલસીદાસ, સૂરદાસ અને અન્ય વિદ્વાનો, તથા અનેક જ્ઞાનીજનો થયા —
તિન્હહિં ન ઔર રહેઉ અવલમ્બા। કેવલ કૃપા આપકી અમ્બા॥
Tinhahim na aura raheu avalamba Kevala kripa apaki amba
અર્થ:— તેમને બીજો કોઈ આધાર ન હતો, હે માતા અંબા, કેવળ તમારી કૃપા હતી.
કરહુ કૃપા સોઇ માતુ ભવાની। દુખિત દીન નિજ દાસહિ જાની॥
Karahu kripa soi matu bhavani Dukhita dina nija dasahi jani
અર્થ:એવી કૃપા કરો, હે માતા ભવાની, તમારા સેવકને દુઃખી અને દીન જાણીને.
પુત્ર કરૈ અપરાધ બહૂતા। તેહિ ન ધરઇ ચિત સુન્દર માતા॥
Putra karai aparadha bahuta Tehi na dharai chita sundara mata
અર્થ:જોકે પુત્ર અનેક અપરાધ કરે છે, તોપણ કૃપાળુ માતા તેને મનમાં લાવતી નથી.
રાખુ લાજ જનની અબ મેરી। વિનય કરૂં બહુ ભાંતિ ઘનેરી॥
Rakhu laja janani aba meri Vinaya karum bahu bhamti ghaneri
અર્થ:હવે મારી લાજ રાખો, હે જનની; હું અનેક રીતે ઘણી પ્રાર્થના કરું છું.
મૈં અનાથ તેરી અવલંબા। કૃપા કરઉ જય જય જગદંબા॥
Maim anatha teri avalamba Kripa karau jaya jaya jagadamba
અર્થ:હું અનાથ છું, તમે મારો આધાર છો; કૃપા કરો — જય, જય, હે જગદંબા.
મધુ કૈટભ જો અતિ બલવાના। બાહુયુદ્ધ વિષ્ણૂ તે ઠાના॥
Madhu kaitabha jo ati balavana Bahuyuddha vishnu te thana
અર્થ:મધુ અને કૈટભ, અત્યંત બળવાન, વિષ્ણુ સાથે બાહુયુદ્ધ કર્યું.
સમર હજાર પાંચ મેં ઘોરા। ફિર ભી મુખ ઉનસે નહિં મોરા॥
Samara hajara pamcha mem ghora Phira bhi mukha unase nahim mora
અર્થ:પાંચ હજાર વર્ષ સુધી ઘોર યુદ્ધ ચાલ્યું, તોપણ તેમણે તેમનાથી મુખ ન ફેરવ્યું.
માતુ સહાય ભઈ તેહિ કાલા। બુદ્ધિ વિપરીત કરી ખલહાલા॥
Matu sahaya bhai tehi kala Buddhi viparita kari khalahala
અર્થ:તે સમયે માતા તેમની સહાયક થઈ, અને તે દુષ્ટોની બુદ્ધિ વિપરીત કરી દીધી.
તેહિ તે મૃત્યુ ભઈ ખલ કેરી। પુરવહુ માતુ મનોરથ મેરી॥
Tehi te mrityu bhai khala keri Puravahu matu manoratha meri
અર્થ:તેથી તે દુષ્ટોની મૃત્યુ થઈ; હે માતા, મારા મનોરથ પૂર્ણ કરો.
ચંડ મુણ્ડ જો થે વિખ્યાતા। છણ મહું સંહારેઉ તેહિ માતા॥
Chamda munda jo the vikhyata Chhana mahum samhareu tehi mata
અર્થ:ચંડ અને મુંડ, જે વિખ્યાત હતા, તેમને માતાએ ક્ષણમાં સંહાર કરી દીધા.
રક્તબીજ સે સમરથ પાપી। સુર-મુનિ હૃદય ધરા સબ કાંપી॥
Raktabija se samaratha papi Sura-muni hridaya dhara saba kampi
અર્થ:રક્તબીજ, તે સમર્થ પાપી, જેનાથી દેવતાઓ અને મુનિઓના હૃદય સૌ કાંપી ઊઠ્યા —
કાટેઉ સિર જિમ કદલી ખમ્બા। બાર બાર બિનવઉં જગદંબા॥
Kateu sira jima kadali khamba Bara bara binavaum jagadamba
અર્થ:— તમે તેનું મસ્તક એમ કાપી નાખ્યું જેમ કોઈ કેળનું થડ કાપે; વારંવાર હું વિનંતી કરું છું, હે જગદંબા.
જગ પ્રસિદ્ધ જો શુંભ નિશુંભા। છિન મેં બધે તાહિ તૂ અમ્બા॥
Jaga prasiddha jo shumbha nishumbha Chhina mem badhe tahi tu amba
અર્થ:જગતપ્રસિદ્ધ શુંભ અને નિશુંભ — ક્ષણમાં તમે તેમને વધ કર્યો, હે અંબા.
ભરત-માતુ બુધિ ફેરેઉ જાઈ। રામચંદ્ર બનવાસ કરાઈ॥
Bharata-matu budhi phereu jai Ramachamdra banavasa karai
અર્થ:તમે ભરતની માતા (કૈકેયી)ની બુદ્ધિ ફેરવી, જેથી રામચંદ્રનો વનવાસ થયો.
એહિ વિધિ રાવન વધ તુમ કીન્હા। સુર નર મુનિ સબ કહું સુખ દીન્હા॥
Ehi vidhi ravana vadha tuma kinha Sura nara muni saba kahum sukha dinha
અર્થ:આ રીતે તમે રાવણનો વધ કરાવ્યો, અને દેવતાઓ, મનુષ્યો અને મુનિઓ સૌને સુખ આપ્યું.
કો સમરથ તવ યશ ગુન ગાના। નિગમ અનાદિ અનંત બખાના॥
Ko samaratha tava yasha guna gana Nigama anadi anamta bakhana
અર્થ:કોણ સમર્થ છે જે તમારા યશ અને ગુણોનું ગાન કરી શકે? વેદ તમને અનાદિ અને અનંત કહે છે.
વિષ્ણુ રૂદ્ર અજ સકહિં ન મારી। જિનકી હો તુમ રક્ષાકારી॥
Vishnu rudra aja sakahim na mari Jinaki ho tuma rakshakari
અર્થ:વિષ્ણુ, રુદ્ર અને અજ (બ્રહ્મા) પણ મારી શકાતા નથી — જેમના તમે રક્ષક છો.
રક્ત દન્તિકા ઔર શતાક્ષી। નામ અપાર હૈ દાનવ ભક્ષી॥
Rakta dantika aura shatakshi Nama apara hai danava bhakshi
અર્થ:રક્તદંતિકા અને શતાક્ષી — તમારા નામ અપાર છે, હે દાનવોનું ભક્ષણ કરનારી.
દુર્ગમ કાજ ધરા પર કીન્હા। દુર્ગા નામ સકલ જગ લીન્હા॥
Durgama kaja dhara para kinha Durga nama sakala jaga linha
અર્થ:તમે પૃથ્વી પર દુર્ગમ કાર્યો કર્યાં; સમસ્ત જગતે 'દુર્ગા' નામ ગ્રહણ કર્યું.
દુર્ગ આદિ હરની તૂ માતા। કૃપા કરહુ જબ જબ સુખદાતા॥
Durga adi harani tu mata Kripa karahu jaba jaba sukhadata
અર્થ:તમે તે માતા છો જે પ્રત્યેક દુર્ગમ (મુશ્કેલી) હરો છો; જ્યારે-જ્યારે જરૂર હોય કૃપા કરો, હે સુખદાત્રી.
નૃપ કોપિત જો મારન ચાહૈ। કાનન મેં ઘેરે મૃગ નાહૈ॥
Nripa kopita jo marana chahai Kanana mem ghere mriga nahai
અર્થ:જ્યારે કોઈ કોપિત રાજા મારવા ઇચ્છે, અથવા કોઈ વનમાં પશુઓથી ઘેરાઈ જાય —
સાગર મધ્ય પોત કે ભંગે। અતિ તૂફાન નહિં કોઊ સંગે॥
Sagara madhya pota ke bhamge Ati tuphana nahim kou samge
અર્થ:— જ્યારે સમુદ્ર મધ્યે મહા-તોફાનમાં નૌકા તૂટે, અને કોઈ સાથી પાસે ન હોય —
ભૂત પ્રેત બાધા યા દુઃખ મેં। હો દરિદ્ર અથવા સંકટ મેં॥
Bhuta preta badha ya duhkha mem Ho daridra athava samkata mem
અર્થ:— ભૂત-પ્રેતની બાધામાં, દરિદ્રતામાં અથવા સંકટમાં —
નામ જપે મંગલ સબ હોઈ। સંશય ઇસમેં કરઇ ન કોઈ॥
Nama jape mamgala saba hoi Samshaya isamem karai na koi
અર્થ:— તમારું નામ જપવાથી સૌ મંગળમય થઈ જાય છે; આમાં કોઈ સંશય ન કરે.
પુત્રહીન જો આતુર ભાઈ। સબૈ છાંડ઼િ પૂજેં એહિ માઈ॥
Putrahina jo atura bhai Sabai chhamड़i pujem ehi mai
અર્થ:પુત્રહીન, વ્યાકુળ જન — બધું છોડીને આ માતાની પૂજા કરે.
કરૈ પાઠ નિત યહ ચાલીસા। હોય પુત્ર સુન્દર ગુણ ઈસા॥
Karai patha nita yaha chalisa Hoya putra sundara guna isa
અર્થ:જે પ્રતિદિન આ ચાલીસા વાંચે છે, તેને ઈશ (શિવ) સમાન સુંદર અને ગુણવાન પુત્ર પ્રાપ્ત થાય છે.
ધૂપાદિક નૈવેદ્ય ચઢાવૈ। સંકટ રહિત અવશ્ય હો જાવૈ॥
Dhupadika naivedya chadhavai Samkata rahita avashya ho javai
અર્થ:ધૂપ અને નૈવેદ્ય અર્પણ કરવાથી મનુષ્ય અવશ્ય સંકટથી મુક્ત થાય છે.
ભક્તિ માતુ કી કરૈ હમેશા। નિકટ ન આવૈ તાહિ કલેશા॥
Bhakti matu ki karai hamesha Nikata na avai tahi kalesha
અર્થ:જે સદા માતાની ભક્તિ કરે છે — તેની પાસે કોઈ ક્લેશ આવતો નથી.
બંદી પાઠ કરેં શત બારા। બંદી પાશ દૂર હો સારા॥
Bamdi patha karem shata bara Bamdi pasha dura ho sara
અર્થ:જે બંદી તેને સો વાર વાંચે છે, તેના બંધનના સૌ પાશ દૂર થઈ જાય છે.
કરહુ કૃપા ભવમુક્તિ ભવાની। મો કહં દાસ સદા નિજ જાની॥
Karahu kripa bhavamukti bhavani Mo kaham dasa sada nija jani
અર્થ:કૃપા કરો અને ભવમુક્તિ આપો, હે ભવાની, મને સદા તમારો દાસ જાણીને.
માતા સૂરજ કાન્તિ તવ, અંધકાર મમ રૂપ। ડૂબન તે રક્ષા કરહુ, પરૂં ન મૈં ભવ-કૂપ॥
Mata suraja kanti tava, amdhakara mama rupa Dubana te raksha karahu, parum na maim bhava-kupa
અર્થ:હે માતા, તમારી કાંતિ સૂર્યની છે, મારું રૂપ અંધકાર છે; મને ડૂબવાથી બચાવો, કે હું ભવ-કૂપમાં ન પડું.
બલ બુદ્ધિ વિદ્યા દેહું મોહિ, સુનહુ સરસ્વતિ માતુ। અધમ રામસાગરહિં તુમ, આશ્રય દેઉ પુનાતુ॥
Bala buddhi vidya dehum mohi, sunahu sarasvati matu Adhama ramasagarahim tuma, ashraya deu punatu
અર્થ:મને બળ, બુદ્ધિ અને વિદ્યા આપો; હે માતા સરસ્વતી, મારી સાંભળો; હે પવિત્ર કરનારી, દીન રામસાગરને આશ્રય આપો.
શબ્દ-શબ્દ અર્થ
ઉચ્ચારણ સાંભળવા કોઈપણ શબ્દ પર ક્લિક કરો
Saraswati Chalisa પાઠના લાભ
સરસ્વતી ચાલીસાનો પાઠ જ્ઞાન, બુદ્ધિ, સ્મૃતિ અને વાક્ચાતુર્ય માટે માતા સરસ્વતીની કૃપાનું આહ્વાન કરે છે.
વિદ્યાર્થીઓ, વિદ્વાનો, કલાકારો અને સંગીતકારોને વિશેષ પ્રિય; પરીક્ષા અને અભ્યાસ પહેલાં પાઠ કરાય છે.
વસંત પંચમી, સરસ્વતીનો તહેવાર, અને બુધવાર સૌથી શુભ ગણાય છે.
આ ચાલીસા યાદ કરાવે છે કે તેમની કૃપાએ વાલ્મીકિને આદિકવિ બનાવ્યો અને કાલિદાસ, તુલસીદાસ તથા સૂરદાસને પ્રેરિત કર્યા.
કહેવાય છે કે તે મનની મંદતા દૂર કરે છે, સ્પષ્ટ સમજ આપે છે અને વિદ્યા તથા કલાઓમાં સફળતા લાવે છે.
સો વાર પાઠ કરવાથી તે બંદીના બંધનો પણ ઢીલા કરનાર કહેવાય છે.
Saraswati Chalisa જપ વિધિ
માતા સરસ્વતીની મૂર્તિ કે ચિત્ર સામે, શ્વેત વસ્ત્રમાં બેસો, તેમની સામે પુસ્તકો કે વાદ્યો રાખો. શ્વેત પુષ્પ અર્પણ કરો, દીપ પ્રગટાવો અને શાંત, એકાગ્ર મનથી પ્રારંભિક દોહા તથા ચાળીસ ચોપાઈનો પાઠ કરો. વિદ્યાર્થીઓ તેને અભ્યાસ અને પરીક્ષાઓ પહેલાં પાઠ કરે છે; વસંત પંચમી સૌથી શુભ દિવસ છે.
વારંવાર પુછાતા પ્રશ્નો
આ પણ વાંચો
ॐ
સંપૂર્ણ Saraswati Chalisa શ્લોક-શ્લોક અર્થ સહિત વાંચો, અથવા વધુ પવિત્ર પાઠ જુઓ