ખાટૂ શ્યામ ચાલીસા
खाटू श्याम चालीसा in Gujarati · ગુજરાતી
તમારી ભાષા/લિપિમાં વાંચો
✦ અર્થ
ખાટૂ શ્યામ ચાલીસા શ્યામ બાબા (બર્બરીક)ની સ્તુતિ કરે છે, જેમને 'હારેલાનો સહારો' કહેવાય છે. આ ચાલીસા શ્યામના કૃષ્ણ સ્વરૂપ અને તેમની અનેક ઉદ્ધારક લીલાઓનું સ્મરણ કરાવે છે. તેના પાઠથી મનોકામના પૂર્ણ થાય છે, વિઘ્નો દૂર થાય છે અને ભક્તિ દૃઢ થાય છે.
ઉત્પત્તિ અને કથા
Traditional Hindi devotional hymn · Traditional · Devotional era
ખાટૂ શ્યામ એટલે ભીમના પૌત્ર અને ઘટોત્કચના પુત્ર બર્બરીક, એક મહાન યોદ્ધા અને પરમ ભક્ત. મહાભારત યુદ્ધ પહેલાં તેમણે હારતા પક્ષ તરફથી લડવાનું વ્રત લીધું; આથી થનારા અસંતુલનને રોકવા કૃષ્ણે તેમનું શીશ દાનમાં માગ્યું, જે બર્બરીકે હર્ષથી આપ્યું. તેમના ત્યાગથી પ્રસન્ન થઈ કૃષ્ણે વરદાન આપ્યું કે કળિયુગમાં તેઓ કૃષ્ણના જ નામ 'શ્યામ'થી પૂજાશે અને અસહાયોના આશ્રય હશે. ખાટૂ (સીકર, રાજસ્થાન)માં તેમનું મંદિર ભારતના સૌથી વધુ દર્શનીય સ્થળોમાંનું એક છે.
✦ શાસ્ત્રોમાં કહ્યા પ્રમાણે
ખાટૂ શ્યામ 'હારે કા સહારા' તરીકે પ્રસિદ્ધ છે — સંપૂર્ણ પરાજિતનો આશ્રય. ચાલીસા સ્મરણ કરાવે છે કે નામે ગણિકા, શબરી, અહલ્યા, અજામિલ અને સદન કસાઈનો ઉદ્ધાર કર્યો, અને વચન આપે છે કે જે ભક્તિથી શ્યામના સ્વરૂપનાં દર્શન કરે છે તે ભવભયથી મુક્ત થઈ પોતાની દરેક સાચી મનોકામના વિલંબ વિના પૂર્ણ પામે છે.
સાંભળતાં સાંભળતાં જપો
અર્થ સહિત સંપૂર્ણ પાઠ
કોઈપણ પંક્તિ અથવા ▶ બટન દબાવી સાંભળો
શ્રી ગુરુ ચરણ ધ્યાન ધર,સુમિરિ સચ્ચિદાનન્દ। શ્યામ ચાલીસા ભણત હૂં,રચ ચૈપાઈ છન્દ॥
Shri guru charana dhyana dhara,sumiri sachchidananda Shyama chalisa bhanata hun,racha chaipai chhanda
અર્થ:ગુરુના ચરણોનું ધ્યાન ધરી અને સચ્ચિદાનંદનું સ્મરણ કરી, હું શ્યામ ચાલીસાનો પાઠ કરું છું, તેને ચોપાઈ છંદમાં રચીને.
શ્યામ શ્યામ ભજિ બારમ્બારા।સહજ હી હો ભવસાગર પારા॥
Shyama shyama bhaji barambarasahaja hi ho bhavasagara para
અર્થ:વારંવાર 'શ્યામ, શ્યામ' જપો, અને સહજ રીતે ભવસાગર પાર કરી લો.
ઇન સમ દેવ ન દૂજા કોઈ।દીન દયાલુ ન દાતા હોઈ॥
Ina sama deva na duja koidina dayalu na data hoi
અર્થ:તેમના સમાન બીજો કોઈ દેવ નથી; ન કોઈ આટલો દીનદયાળુ, ન આટલો મોટો દાતા.
ભીમસુપુત્ર અહિલવતી જાયા।કહીં ભીમ કા પૌત્ર કહાયા॥
Bhimasuputra ahilavati jayakahim bhima ka pautra kahaya
અર્થ:ભીમના પુત્ર (ઘટોત્કચ) અને અહિલવતીના પુત્ર; તેમને ભીમના પૌત્ર પણ કહેવાય છે.
યહ સબ કથા સહી કલ્પાન્તર।તનિક ન માનોં ઇસમેં અન્તર॥
Yaha saba katha sahi kalpantaratanika na manom isamem antara
અર્થ:આ સંપૂર્ણ કથા કલ્પો સુધી સત્ય છે; તેમાં લેશમાત્ર શંકા ન કરો.
બર્બરીક વિષ્ણુ અવતારા।ભક્તન હેતુ મનુજ તનુ ધારા॥
Barbarika vishnu avatarabhaktana hetu manuja tanu dhara
અર્થ:બર્બરીક વિષ્ણુના અવતાર છે; ભક્તો માટે તેમણે મનુષ્ય રૂપ ધારણ કર્યું.
વસુદેવ દેવકી પ્યારે।યશુમતિ મૈયા નન્દ દુલારે॥
Vasudeva devaki pyareyashumati maiya nanda dulare
અર્થ:વસુદેવ અને દેવકીના પ્યારા; માતા યશોદા અને નંદના દુલારા.
મધુસૂદન ગોપાલ મુરારી।બૃજકિશોર ગોવર્ધન ધારી॥
Madhusudana gopala muraribrijakishora govardhana dhari
અર્થ:મધુસૂદન, ગોપાલ, મુરારી; બ્રજના કિશોર, ગોવર્ધનધારી.
સિયારામ શ્રી હરિ ગોવિન્દા।દીનપાલ શ્રી બાલ મુકુન્દા॥
Siyarama shri hari govindadinapala shri bala mukunda
અર્થ:સિયારામ, શ્રી હરિ, ગોવિંદ; દીનોના પાલક, શ્રી બાલ મુકુંદ.
દામોદર રણછોડ़ બિહારી।નાથ દ્વારિકાધીશ ખરારી॥
Damodara ranachhoda़ biharinatha dvarikadhisha kharari
અર્થ:દામોદર, રણછોડ, બિહારી; નાથ, દ્વારિકાધીશ, દૈત્યોના સંહારક.
નરહરિ રુપ પ્રહલાદ પ્યારા।ખમ્ભ ફારિ હિરનાકુશ મારા॥
Narahari rupa prahalada pyarakhambha phari hiranakusha mara
અર્થ:નરહરિ (નરસિંહ) રૂપમાં પ્રહલાદને પ્રિય; થાંભલો ફાડીને હિરણ્યકશિપુનો વધ કર્યો.
રાધા વલ્લભ રુક્મિણી કંતા।ગોપી વલ્લભ કંસ હનંતા॥
Radha vallabha rukmini kamtagopi vallabha kamsa hanamta
અર્થ:રાધાના વલ્લભ, રુક્મિણીના કંથ; ગોપીઓના પ્રિય, કંસના હંતા.
મનમોહન ચિત્તચોર કહાયે।માખન ચોરિ ચોરિ કર ખાયે॥
Manamohana chittachora kahayemakhana chori chori kara khaye
અર્થ:મનમોહન અને ચિત્તચોર કહેવાયા; માખણ ચોરી-ચોરીને ખાધું.
મુરલીધર યદુપતિ ઘનશ્યામ।કૃષ્ણ પતિતપાવન અભિરામા॥
Muralidhara yadupati ghanashyamakrishna patitapavana abhirama
અર્થ:મુરલીધર, યદુપતિ, ઘનશ્યામ; કૃષ્ણ, પતિતપાવન, અભિરામ.
માયાપતિ લક્ષ્મીપતિ ઈસા।પુરુષોત્તમ કેશવ જગદીશા॥
Mayapati lakshmipati isapurushottama keshava jagadisha
અર્થ:માયાના પતિ, લક્ષ્મીના પતિ, ઈશ; પુરુષોત્તમ, કેશવ, જગદીશ.
વિશ્વપતિ ત્રિભુવન ઉજિયારા।દીન બન્ધુ ભક્તન રખવારા॥
Vishvapati tribhuvana ujiyaradina bandhu bhaktana rakhavara
અર્થ:વિશ્વના પતિ, ત્રણે લોકના ઉજાસ; દીનબંધુ, ભક્તોના રખવાળ.
પ્રભુ કા ભેદ કોઈ ન પાયા।શેષ મહેશ થકે મુનિરાયા॥
Prabhu ka bheda koi na payashesha mahesha thake muniraya
અર્થ:પ્રભુનો ભેદ કોઈ પામી ન શક્યું; શેષ, મહેશ અને મુનિરાજ પણ થાકી ગયા.
નારદ શારદ ઋષિ યોગિન્દર।શ્યામ શ્યામ સબ રટત નિરન્તર॥
Narada sharada rishi yogindarashyama shyama saba ratata nirantara
અર્થ:નારદ, શારદા, ઋષિ અને યોગીજન નિરંતર 'શ્યામ, શ્યામ' રટે છે.
કરિ કોવિદ કરિ સકે ન ગિનન્તા।નામ અપાર અથાહ અનન્તા॥
Kari kovida kari sake na ginantanama apara athaha ananta
અર્થ:વિદ્વાન અને કોવિદ પણ તેમને ગણી શકતા નથી; તેમના નામ અપાર, અથાહ, અનંત છે.
હર સૃષ્ટિ હર યુગ મેં ભાઈ।લે અવતાર ભક્ત સુખદાઈ॥
Hara srishti hara yuga mem bhaile avatara bhakta sukhadai
અર્થ:દરેક સૃષ્ટિ અને દરેક યુગમાં, હે ભાઈ, તેઓ અવતાર લે છે, ભક્તોને સુખ આપતા.
હૃદય માંહિ કરિ દેખુ વિચારા।શ્યામ ભજે તો હો નિસ્તારા॥
Hridaya manhi kari dekhu vicharashyama bhaje to ho nistara
અર્થ:તારા હૃદયમાં વિચાર કરી જો: શ્યામનું ભજન કરો, તો તારો નિસ્તાર થઈ જાય.
કીર પढ़ાવત ગણિકા તારી।ભીલની કી ભક્તિ બલિહારી॥
Kira paढ़avata ganika taribhilani ki bhakti balihari
અર્થ:નામ શીખવેલા પોપટે ગણિકાનો ઉદ્ધાર કર્યો; ભીલણ (શબરી)ની ભક્તિ બલિહારી.
સતી અહિલ્યા ગૌતમ નારી।ભઈ શ્રાપ વશ શિલા દુખારી॥
Sati ahilya gautama naribhai shrapa vasha shila dukhari
અર્થ:સતી અહિલ્યા, ગૌતમની પત્ની, જે શ્રાપવશ દુખિયારી શિલા બની ગઈ હતી —
શ્યામ ચરણ રચ નિત લાઈ।પહુંચી પતિલોક મેં જાઈ॥
Shyama charana racha nita laipahunchi patiloka mem jai
અર્થ:— શ્યામના ચરણોમાં નિત્ય ભક્તિ લગાવી, તે પોતાના પતિલોકમાં પહોંચી ગઈ (ઉદ્ધાર પામી).
અજામિલ અરૂ સદન કસાઈ।નામ પ્રતાપ પરમ ગતિ પાઈ॥
Ajamila aru sadana kasainama pratapa parama gati pai
અર્થ:અજામિલ અને સદન કસાઈએ નામના પ્રતાપથી પરમ ગતિ પામી.
જાકે શ્યામ નામ અધારા।સુખ લહહિ દુઃખ દૂર હો સારા॥
Jake shyama nama adharasukha lahahi duhkha dura ho sara
અર્થ:જેને શ્યામના નામનો આધાર છે, તે સુખ પામે છે અને બધું દુઃખ દૂર થઈ જાય છે.
શ્યામ સુલોચન હૈ અતિ સુન્દર।મોર મુકુટ સિર તન પીતામ્બર॥
Shyama sulochana hai ati sundaramora mukuta sira tana pitambara
અર્થ:શ્યામ સુંદર નેત્રોવાળા અને અતિ સુંદર છે; શિર પર મોર મુકુટ, તન પર પીતાંબર.
ગલ વૈજયન્તિમાલ સુહાઈ।છવિ અનૂપ ભક્તન મન ભાઈ॥
Gala vaijayantimala suhaichhavi anupa bhaktana mana bhai
અર્થ:ગળામાં સોહામણી વૈજયંતી માળા; તેમની અનુપમ છવિ ભક્તોના મનને ભાવે છે.
શ્યામ શ્યામ સુમિરહુ દિનરાતી।શામ દુપહરિ અરૂ પરભાતી॥
Shyama shyama sumirahu dinaratishama dupahari aru parabhati
અર્થ:દિવસ-રાત 'શ્યામ, શ્યામ'નું સ્મરણ કરો — સાંજ, બપોર અને પ્રભાતે.
શ્યામ સારથી જિસકે રથ કે।રોડ़ે દૂર હોય ઉસ પથ કે॥
Shyama sarathi jisake ratha keroda़e dura hoya usa patha ke
અર્થ:જેના રથના સારથિ શ્યામ છે — તે પથના રોડાં (બાધાઓ) દૂર થઈ જાય છે.
શ્યામ ભક્ત ન કહીં પર હારા।ભીર પરિ તબ શ્યામ પુકારા॥
Shyama bhakta na kahim para harabhira pari taba shyama pukara
અર્થ:શ્યામનો ભક્ત ક્યાંય પરાજિત થતો નથી; જ્યારે વિપત્તિ આવે છે, ત્યારે તેઓ શ્યામને પુકારે છે.
રસના શ્યામ નામ રસ પી લે।જી લે શ્યામ નામ કે હાલે॥
Rasana shyama nama rasa pi leji le shyama nama ke hale
અર્થ:જીભ શ્યામ નામના રસનું પાન કરે; શ્યામ નામના આનંદમાં જીવી લે.
સંસારી સુખ ભોગ મિલેગા।અન્ત શ્યામ સુખ યોગ મિલેગા॥
Samsari sukha bhoga milegaanta shyama sukha yoga milega
અર્થ:તને સાંસારિક ભોગ પણ મળશે, અને અંતે શ્યામ સાથે આનંદમય યોગ (મિલન) મળશે.
શ્યામ પ્રભુ હૈં તન કે કાલે।મન કે ગોરે ભોલે ભાલે॥
Shyama prabhu haim tana ke kalemana ke gore bhole bhale
અર્થ:પ્રભુ શ્યામ તનથી કાળા છે, પણ મનથી ગોરા (નિર્મળ) — ભોળા અને ભલા.
શ્યામ સંત ભક્તન હિતકારી।રોગ દોષ અઘ નાશૈ ભારી॥
Shyama samta bhaktana hitakariroga dosha agha nashai bhari
અર્થ:શ્યામ સંતો અને ભક્તોના હિતકારી છે; તેઓ ભારે રોગ, દોષ અને પાપનો નાશ કરે છે.
પ્રેમ સહિત જે નામ પુકારા।ભક્ત લગત શ્યામ કો પ્યારા॥
Prema sahita je nama pukarabhakta lagata shyama ko pyara
અર્થ:જે પ્રેમ સહિત તેમનું નામ પુકારે છે — તે ભક્ત શ્યામને પ્યારો લાગે છે.
ખાટૂ મેં હૈ મથુરા વાસી।પાર બ્રહ્મ પૂરણ અવિનાસી॥
Khatu mem hai mathura vasipara brahma purana avinasi
અર્થ:તેઓ ખાટુમાં વસે છે, મથુરાના વાસી; પરબ્રહ્મ, પૂર્ણ અને અવિનાશી.
સુધા તાન ભરિ મુરલી બજાઈ।ચહું દિશિ નાના જહાં સુનિ પાઈ॥
Sudha tana bhari murali bajaichahum dishi nana jahan suni pai
અર્થ:તેમણે અમૃતમયી તાનથી ભરી મુરલી વગાડી, જે ચારે દિશામાં દૂર-દૂર સુધી સંભળાઈ.
વૃદ્ધ બાલ જેતે નારી નર।મુગ્ધ ભયે સુનિ વંશી કે સ્વર॥
Vriddha bala jete nari naramugdha bhaye suni vamshi ke svara
અર્થ:વૃદ્ધ અને બાળક, બધી નારી અને નર, તેમની વાંસળીના સ્વર સાંભળી મુગ્ધ થઈ ગયા.
દૌડ़ દૌડ़ પહુંચે સબ જાઈ।ખાટૂ મેં જહાં શ્યામ કન્હાઈ॥
Dauda़ dauda़ pahunche saba jaikhatu mem jahan shyama kanhai
અર્થ:દોડી-દોડીને બધા ત્યાં પહોંચ્યા જ્યાં શ્યામ કન્હાઈ છે, ખાટુમાં.
જિસને શ્યામ સ્વરૂપ નિહારા।ભવ ભય સે પાયા છુટકારા॥
Jisane shyama svarupa niharabhava bhaya se paya chhutakara
અર્થ:જેણે શ્યામના સ્વરૂપને નિહાળ્યું, તે ભવભયથી છુટકારો પામ્યો.
શ્યામ સલોને સાંવરે,બર્બરીક તનુ ધાર। ઇચ્છા પૂર્ણ ભક્ત કી,કરો ન લાઓ બાર॥
Shyama salone sanvare,barbarika tanu dhara Ichchha purna bhakta ki,karo na lao bara
અર્થ:હે સલોના સાંવરા શ્યામ, બર્બરીકનું તન ધારણ કરેલા — તારા ભક્તની ઇચ્છા પૂર્ણ કરો, અને વાર ન લગાડો.
શબ્દ-શબ્દ અર્થ
ઉચ્ચારણ સાંભળવા કોઈપણ શબ્દ પર ક્લિક કરો
खाटू श्याम चालीसा પાઠના લાભ
ખાટૂ શ્યામ ચાલીસા શ્યામ બાબા (બર્બરીક)નું આવાહન કરે છે — જેમને 'હારેલાનો સહારો' કહેવાય છે, પરાજિત અને અસહાયનો આશ્રય.
મનોકામના પૂર્તિ, વિઘ્ન નાશ, સંકટમાં હિંમત અને અટલ ભક્તિ માટે તેનો પાઠ થાય છે.
તે શ્યામની કૃષ્ણ સાથેની એકતા અને તેમની અનેક ઉદ્ધારક લીલાઓનું સ્મરણ કરાવી શ્રદ્ધાને ગાઢ કરે છે.
રાજસ્થાન અને ઉત્તર ભારતમાં અત્યંત પ્રિય; ખાટૂ શ્યામ જી મંદિરની પૂજાનું કેન્દ્ર.
કહેવાય છે કે તે રોગ, દોષ અને દુઃખ દૂર કરે છે અને સાંસારિક સુખ તથા અંતે શ્યામ સાથે મિલન બંને આપે છે.
એકાદશી અને ફાલ્ગુનના ખાટૂ શ્યામ મેળા દરમિયાન વિશેષ પ્રભાવશાળી.
खाटू श्याम चालीसा જપ વિધિ
ખાટૂ શ્યામ જીની પ્રતિમા સામે બેસો, મોરપીંછ, ચૂરમા અને દીપ અર્પણ કરો, અને પ્રેમપૂર્ણ ભક્તિ સાથે ચાલીસાનો પાઠ કરો. ઘણા ભક્તો તેને પ્રસિદ્ધ જયઘોષ 'હારે કા સહારા — ખાટૂ શ્યામ હમારા' સાથે ગાય છે. એકાદશી શ્યામ બાબાને વિશેષ પ્રિય છે, તેમ જ ખાટૂની યાત્રા પણ.
વારંવાર પુછાતા પ્રશ્નો
આ પણ વાંચો
ॐ
સંપૂર્ણ खाटू श्याम चालीसा શ્લોક-શ્લોક અર્થ સહિત વાંચો, અથવા વધુ પવિત્ર પાઠ જુઓ