ଧ୍ରୁଵ ସ୍ତୁତି
ध्रुव स्तुति in Odia · ଓଡ଼ିଆ
ଆପଣଙ୍କ ଭାଷା/ଲିପିରେ ପଢ଼ନ୍ତୁ
ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ କଥା
Srimad Bhagavata Purana, Canto 4, Chapter 9, verses 6–17 (Dhruva-krita Bhagavat-stuti) · Sage Veda-Vyasa (as spoken by Dhruva Maharaja) · Classical Puranic era
Dhruva, the five-year-old son of King Uttanapada, was insulted by his stepmother and resolved to attain a position higher than anyone had ever known. Guided by the sage Narada, he performed severe austerities in the forest at Madhuvana, meditating on Lord Vishnu. Pleased by his determination, the Lord appeared before him. The boy, overwhelmed and unable to speak, was touched on the cheek by the Lord's conch, and at once these twelve verses of glorification poured from his awakened heart. Having seen God, Dhruva no longer cared for the kingdom he had sought, and was ultimately granted the eternal, never-falling abode of the pole star, Dhruva-loka.
✦ ଶାସ୍ତ୍ରରେ କୁହାଯାଇଥିବା ପରି
Tradition holds that the Lord's conch touching Dhruva's cheek instantly bestowed perfect Vedic knowledge and eloquence upon the illiterate child — the very awakening he describes in the first verse. So pleased was the Lord with this prayer that He granted Dhruva the imperishable polar abode, where he shines as the fixed pole star around which all the luminaries revolve, untouched even by the dissolution of the cosmos.
ଅର୍ଥ ସହିତ ସମ୍ପୂର୍ଣ ପାଠ
ଯେକୌଣସି ଧାଡ଼ି କିମ୍ବା ▶ ବଟନ୍ ଛୁଇଁ ଶୁଣନ୍ତୁ
ଯୋଽନ୍ତଃ ପ୍ରଵିଶ୍ଯ ମମ ଵାଚମିମାଂ ପ୍ରସୁପ୍ତାଂ ସଞ୍ଜୀଵଯତ୍ଯଖିଲଶକ୍ତିଧରଃ ସ୍ଵଧାମ୍ନା । ଅନ୍ଯାଂଶ୍ଚ ହସ୍ତଚରଣଶ୍ରଵଣତ୍ଵଗାଦୀନ୍ ପ୍ରାଣାନ୍ନମୋ ଭଗଵତେ ପୁରୂଷାଯ ତୁଭ୍ଯମ୍ ॥ ୧ ॥
yo 'ntaḥ praviśya mama vācam imāṃ prasuptāṃ sañjīvayaty akhila-śakti-dharaḥ sva-dhāmnā | anyāṃś ca hasta-caraṇa-śravaṇa-tvag-ādīn prāṇān namo bhagavate puruṣāya tubhyam || 1 ||
ଅର୍ଥ:हे प्रभो! आप समस्त शक्तियों के धारक सर्वशक्तिमान हैं। मेरे भीतर प्रविष्ट होकर आपने अपने तेज से मेरी सोई हुई वाणी को पुनः जीवित कर दिया, तथा मेरे हाथ, पैर, कान, त्वचा आदि इन्द्रियों और प्राणों को भी सजीव किया। आप उस परमपुरुष को मेरा नमस्कार है।
ଏକସ୍ତ୍ଵମେଵ ଭଗଵନ୍ନିଦମାତ୍ମଶକ୍ତ୍ଯା ମାଯାଖ୍ଯଯୋରୁଗୁଣଯା ମହଦାଦ୍ଯଶେଷମ୍ । ସୃଷ୍ଟ୍ଵାନୁଵିଶ୍ଯ ପୁରୁଷସ୍ତଦସଦ୍ଗୁଣେଷୁ ନାନେଵ ଦାରୁଷୁ ଵିଭାଵସୁଵଦ୍ଵିଭାସି ॥ ୨ ॥
ekas tvam eva bhagavann idam ātma-śaktyā māyākhyayoru-guṇayā mahad-ādy-aśeṣam | sṛṣṭvānuviśya puruṣas tad-asad-guṇeṣu nāneva dāruṣu vibhāvasu-vad vibhāsi || 2 ||
ଅର୍ଥ:हे भगवन्! केवल आप ही एक हैं, जो अपनी 'माया' नामक उग्र गुणों वाली शक्ति से महत्तत्त्व आदि समस्त सृष्टि की रचना करके उसमें पुरुषरूप से प्रवेश करते हैं और उसके गुणों में अनेक के समान प्रतीत होते हैं — जैसे एक ही अग्नि विभिन्न काष्ठों में नाना रूपों में प्रकाशित होती है।
ତ୍ଵଦ୍ଦତ୍ତଯା ଵଯୁନଯେଦମଚଷ୍ଟ ଵିଶ୍ଵଂ ସୁପ୍ତପ୍ରବୁଦ୍ଧ ଇଵ ନାଥ ଭଵତ୍ପ୍ରପନ୍ନଃ । ତସ୍ଯାପଵର୍ଗ୍ଯଶରଣଂ ତଵ ପାଦମୂଲଂ ଵିସ୍ମର୍ଯତେ କୃତଵିଦା କଥମାର୍ତବନ୍ଧୋ ॥ ୩ ॥
tvad-dattayā vayunayedam acaṣṭa viśvaṃ supta-prabuddha iva nātha bhavat-prapannaḥ | tasyāpavargya-śaraṇaṃ tava pāda-mūlaṃ vismaryate kṛta-vidā katham ārta-bandho || 3 ||
ଅର୍ଥ:हे नाथ! आपके द्वारा दी गई बुद्धि से ही यह शरणागत जीव इस विश्व को वैसे देख पाता है जैसे कोई निद्रा से जागा हुआ। हे आर्तबन्धो! फिर कोई विवेकी पुरुष आपके उन चरणकमलों को कैसे भूल सकता है, जो मुक्ति के एकमात्र आश्रय हैं?
ନୂନଂ ଵିମୁଷ୍ଟମତଯସ୍ତଵ ମାଯଯା ତେ ଯେ ତ୍ଵାଂ ଭଵାପ୍ଯଯଵିମୋକ୍ଷଣମନ୍ଯହେତୋଃ । ଅର୍ଚନ୍ତି କଲ୍ପକତରୁଂ କୁଣପୋପଭୋଗ୍ଯ- ମିଚ୍ଛନ୍ତି ଯତ୍ସ୍ପର୍ଶଜଂ ନିରଯେଽପି ନୄଣାମ୍ ॥ ୪ ॥
nūnaṃ vimuṣṭa-matayas tava māyayā te ye tvāṃ bhavāpyaya-vimokṣaṇam anya-hetoḥ | arcanti kalpaka-taruṃ kuṇapopabhogyam icchanti yat sparśajaṃ niraye 'pi nṝṇām || 4 ||
ଅର୍ଥ:निश्चय ही उनकी बुद्धि आपकी माया से हर ली गई है, जो आपको — कल्पवृक्ष को — जन्म-मृत्यु से छुटकारे आदि किसी अन्य कामना के लिए पूजते हैं; क्योंकि वे जिन स्पर्शजन्य भोगों की इच्छा करते हैं, वे तो शव के समान भोग हैं, जो नरक में भी सुलभ हैं।
ଯା ନିର୍ଵୃତିସ୍ତନୁଭୃତାଂ ତଵ ପାଦପଦ୍ମ- ଧ୍ଯାନାଦ୍ଭଵଜ୍ଜନକଥାଶ୍ରଵଣେନ ଵା ସ୍ଯାତ୍ । ସା ବ୍ରହ୍ମଣି ସ୍ଵମହିମନ୍ଯପି ନାଥ ମା ଭୂତ୍ କିଂତ୍ଵନ୍ତକାସିଲୁଲିତାତ୍ପତତାଂ ଵିମାନାତ୍ ॥ ୫ ॥
yā nirvṛtis tanu-bhṛtāṃ tava pāda-padma- dhyānād bhavaj-jana-kathā-śravaṇena vā syāt | sā brahmaṇi sva-mahimany api nātha mā bhūt kiṃ tv antakāsi-lulitāt patatāṃ vimānāt || 5 ||
ଅର୍ଥ:हे नाथ! आपके चरणकमलों के ध्यान से अथवा आपके भक्तों की कथा सुनने से प्राणियों को जो आनन्द प्राप्त होता है, वह आपके स्वमहिमारूप ब्रह्म (निर्विशेष मोक्ष) में लीन होने पर भी न मिले — फिर मृत्यु की तलवार से जिनके विमान नष्ट हो जाते हैं उन स्वर्गभोगों की तो बात ही क्या!
ଭକ୍ତିଂ ମୁହୁଃ ପ୍ରଵହତାଂ ତ୍ଵଯି ମେ ପ୍ରସଙ୍ଗୋ ଭୂଯାଦନନ୍ତ ମହତାମମଲାଶଯାନାମ୍ । ଯେନାଞ୍ଜସୋଲ୍ବଣମୁରୁଵ୍ଯସନଂ ଭଵାବ୍ଧିଂ ନେଷ୍ଯେ ଭଵଦ୍ଗୁଣକଥାମୃତପାନମତ୍ତଃ ॥ ୬ ॥
bhaktiṃ muhuḥ pravahatāṃ tvayi me prasaṅgo bhūyād ananta mahatām amalāśayānām | yenāñjasolbaṇam uru-vyasanaṃ bhavābdhiṃ neṣye bhavad-guṇa-kathāmṛta-pāna-mattaḥ || 6 ||
ଅର୍ଥ:हे अनन्त! मुझे सदा उन महान्, निर्मल हृदय वाले भक्तों का संग प्राप्त हो, जिनकी भक्ति निरन्तर आप में प्रवाहित होती है; जिससे आपके गुणों की कथामृत के पान से मतवाला होकर मैं इस घोर विपत्तियों वाले भवसागर को सहज ही पार कर जाऊँ।
ତେ ନ ସ୍ମରନ୍ତ୍ଯତିତରାଂ ପ୍ରିଯମୀଶ ମର୍ତ୍ଯଂ ଯେ ଚାନ୍ଵଦଃ ସୁତସୁହୃଦ୍ଗୃହଵିତ୍ତଦାରାଃ । ଯେ ତ୍ଵବ୍ଜନାଭ ଭଵଦୀଯପଦାରଵିନ୍ଦ- ସୌଗନ୍ଧ୍ଯଲୁବ୍ଧହୃଦଯେଷୁ କୃତପ୍ରସଙ୍ଗାଃ ॥ ୭ ॥
te na smaranty atitarāṃ priyam īśa martyaṃ ye cānv adaḥ suta-suhṛd-gṛha-vitta-dārāḥ | ye tv abja-nābha bhavadīya-padāravinda- saugandhya-lubdha-hṛdayeṣu kṛta-prasaṅgāḥ || 7 ||
ଅର୍ଥ:हे कमलनाभ! जिन्होंने आपके चरणकमलों की सुगन्ध के लोभी भक्तों के हृदय में प्रेम कर लिया है, वे, हे ईश! पुत्र, मित्र, घर, धन और स्त्री आदि इस मर्त्यलोक की प्रियतम वस्तुओं का भी स्मरण नहीं करते।
ତିର୍ଯଙ୍ନଗଦ୍ଵିଜସରୀସୃପଦେଵଦୈତ୍ଯ- ମର୍ତ୍ଯାଦିଭିଃ ପରିଚିତଂ ସଦସଦ୍ଵିଶେଷମ୍ । ରୂପଂ ସ୍ଥଵିଷ୍ଠମଜ ତେ ମହଦାଦ୍ଯନେକଂ ନାତଃ ପରଂ ପରମ ଵେଦ୍ମି ନ ଯତ୍ର ଵାଦଃ ॥ ୮ ॥
tiryaṅ-naga-dvija-sarīsṛpa-deva-daitya- martyādibhiḥ paricitaṃ sad-asad-viśeṣam | rūpaṃ sthaviṣṭham aja te mahad-ādy-anekaṃ nātaḥ paraṃ parama vedmi na yatra vādaḥ || 8 ||
ଅର୍ଥ:हे अज! पशु, वृक्ष, पक्षी, सरीसृप, देव, दैत्य, मनुष्य आदि से व्याप्त, सत् और असत् के भेद वाले आपके इस महत्तत्त्व आदि अनेक रूपों से युक्त स्थूल विश्वरूप को मैं जानता हूँ; इससे परे जो परम तत्त्व है उसे भी जानता हूँ, जिसमें कोई विवाद नहीं।
କଲ୍ପାନ୍ତ ଏତଦଖିଲଂ ଜଠରେଣ ଗୃହ୍ଣନ୍ ଶେତେ ପୁମାନ୍ ସ୍ଵଦୃଗନନ୍ତସଖସ୍ତଦଙ୍କେ । ଯନ୍ନାଭିସିନ୍ଧୁରୁହକାଞ୍ଚନଲୋକପଦ୍ମ- ଗର୍ଭେ ଦ୍ଯୁମାନ୍ ଭଗଵତେ ପ୍ରଣତୋଽସ୍ମି ତସ୍ମୈ ॥ ୯ ॥
kalpānta etad akhilaṃ jaṭhareṇa gṛhṇan śete pumān sva-dṛg ananta-sakhas tad-aṅke | yan-nābhi-sindhu-ruha-kāñcana-loka-padma- garbhe dyumān bhagavate praṇato 'smi tasmai || 9 ||
ଅର୍ଥ:जो परमपुरुष कल्पान्त में इस समस्त सृष्टि को अपने उदर में धारण कर, स्वयंप्रकाश रूप से अनन्त शेष को सखा बनाकर उन्हीं की गोद में शयन करते हैं, और जिनकी नाभि-सागर से उत्पन्न स्वर्णिम लोकपद्म के गर्भ में तेजस्वी ब्रह्मा प्रकट होते हैं — उन भगवान् को मैं प्रणाम करता हूँ।
ତ୍ଵଂ ନିତ୍ଯମୁକ୍ତପରିଶୁଦ୍ଧଵିବୁଦ୍ଧ ଆତ୍ମା କୂଟସ୍ଥ ଆଦିପୁରୁଷୋ ଭଗଵାଂସ୍ତ୍ର୍ଯଧୀଶଃ । ଯଦ୍ବୁଦ୍ଧ୍ଯଵସ୍ଥିତିମଖଣ୍ଡିତଯା ସ୍ଵଦୃଷ୍ଟ୍ଯା ଦ୍ରଷ୍ଟା ସ୍ଥିତାଵଧିମଖୋ ଵ୍ଯତିରିକ୍ତ ଆସ୍ସେ ॥ ୧୦ ॥
tvaṃ nitya-mukta-pariśuddha-vibuddha ātmā kūṭa-stha ādi-puruṣo bhagavāṃs try-adhīśaḥ | yad-buddhy-avasthitim akhaṇḍitayā sva-dṛṣṭyā draṣṭā sthitāv adhimakho vyatirikta āsse || 10 ||
ଅର୍ଥ:आप नित्यमुक्त, परिशुद्ध, विबुद्ध आत्मा हैं, कूटस्थ आदिपुरुष, त्रिगुण/त्रिलोक के अधीश्वर भगवान् हैं। अपनी अखण्ड दृष्टि से बुद्धि की प्रत्येक अवस्था के द्रष्टा होते हुए भी आप सृष्टि-स्थिति के अध्यक्ष रूप में सबसे पृथक् और निर्लिप्त रहते हैं।
ଯସ୍ମିନ୍ ଵିରୁଦ୍ଧଗତଯୋ ହ୍ଯନିଶଂ ପତନ୍ତି ଵିଦ୍ଯାଦଯୋ ଵିଵିଧଶକ୍ତଯ ଆନୁପୂର୍ଵ୍ଯାତ୍ । ତଦ୍ବ୍ରହ୍ମ ଵିଶ୍ଵଭଵମେକମନନ୍ତମାଦ୍ଯ- ମାନନ୍ଦମାତ୍ରମଵିକାରମହଂ ପ୍ରପଦ୍ଯେ ॥ ୧୧ ॥
yasmin viruddha-gatayo hy aniśaṃ patanti vidyādayo vividha-śaktaya ānupūrvyāt | tad brahma viśva-bhavam ekam anantam ādyam ānanda-mātram avikāram ahaṃ prapadye || 11 ||
ଅର୍ଥ:जिसमें विद्या-अविद्या आदि परस्पर विरुद्ध गति वाली विविध शक्तियाँ क्रमशः निरन्तर उदित होती रहती हैं — उस एक, अनन्त, आदि, आनन्दस्वरूप, निर्विकार, विश्व के उद्गम ब्रह्म की मैं शरण ग्रहण करता हूँ।
ସତ୍ଯାଶିଷୋ ହି ଭଗଵଂସ୍ତଵ ପାଦପଦ୍ମ- ମାଶୀସ୍ତଥାନୁଭଜତଃ ପୁରୁଷାର୍ଥମୂର୍ତେଃ । ଅପ୍ଯେଵମାର୍ଯ ଭଗଵାନ୍ ପରିପାତି ଦୀନାନ୍ ଵାଶ୍ରେଵ ଵତ୍ସକମନୁଗ୍ରହକାତରୋଽସ୍ମାନ୍ ॥ ୧୨ ॥
satyāśiṣo hi bhagavaṃs tava pāda-padmam āśīs tathānubhajataḥ puruṣārtha-mūrteḥ | apy evam ārya bhagavān paripāti dīnān vāśreva vatsakam anugraha-kātaro 'smān || 12 ||
ଅର୍ଥ:हे भगवन्! पुरुषार्थ-स्वरूप आपके चरणकमलों की सेवा करने वाले को जो आशीर्वाद मिलते हैं वे सत्य ही हैं। तथापि, हे आर्य! भगवान् अपने दीन भक्तों की प्रार्थना से भी बढ़कर रक्षा करते हैं — जैसे स्नेह से व्याकुल गाय अपने असहाय बछड़े का पालन करती है।
ଶବ୍ଦ-ଶବ୍ଦ ଅର୍ଥ
ଉଚ୍ଚାରଣ ଶୁଣିବାକୁ ଯେକୌଣସି ଶବ୍ଦରେ କ୍ଲିକ୍ କରନ୍ତୁ
ध्रुव स्तुति ପାଠର ଲାଭ
Embodies pure, motiveless devotion (ahaituki bhakti) and the rejection of all material and even liberation-seeking motives.
The famous prayer for the 'association of great pure-hearted devotees' (verse 6) inspires the seeker to value satsanga above all rewards.
Teaches that the bliss of meditating on the Lord's feet surpasses even impersonal liberation, deepening loving attachment to God.
Recited from the Bhagavata, it is held to purify the heart, steady the mind, and awaken dormant spiritual faculties as it did for Dhruva.
A powerful prayer for one facing hardship, modelled by a child who turned worldly ambition into divine realization.
Cultivates surrender, humility and the assurance of the Lord's protection, likened to a mother cow tending her calf.
ध्रुव स्तुति ପାଠ ବିଧି
Sit calmly before an image of Lord Vishnu or Krishna and recite the twelve verses slowly, contemplating their meaning — that the Lord is the all-powerful indweller who awakens the soul. Reflect especially on Dhruva's prayer for the company of pure devotees and unbroken devotion. The stuti is read as part of daily Bhagavata recitation; chant it with humility and a mood of selfless surrender, seeking the Lord alone rather than any reward.
ବାରମ୍ବାର ପଚରାଯାଉଥିବା ପ୍ରଶ୍ନ
ଏଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟ ପଢ଼ନ୍ତୁ
ॐ
ସମ୍ପୂର୍ଣ ध्रुव स्तुति ଶ୍ଳୋକ-ଶ୍ଳୋକ ଅର୍ଥ ସହିତ ପଢ଼ନ୍ତୁ, କିମ୍ବା ଅଧିକ ପବିତ୍ର ପାଠ ଦେଖନ୍ତୁ