నటరాజ స్తోత్రమ్ (పతఞ్జలి కృతమ్)
नटराज स्तोत्रम् (पतञ्जलि कृतम्) in Telugu · తెలుగు
మీ భాష/లిపిలో చదవండి
మూలం & కథ
Shaiva stotra tradition; the Chidambaram (Nataraja) tradition · Sage Patanjali (traditional attribution) · Ancient
By tradition, the great sage Patanjali — author of the Yoga Sutras and revered as an incarnation of Adishesha, the serpent of Vishnu — longed for the darshan of Lord Nataraja at Chidambaram. When Nandi, the gatekeeper, would not let him pass, Patanjali spontaneously poured out this hymn of praise, composing it with the astonishing constraint of never using the syllables 'charana' or 'shringa', so that it came to be called the Charanashringararahita Nataraja Stotram. Pleased by the depth and artistry of his devotion, Lord Shiva granted him the vision of the cosmic dance. The hymn has since been treasured at Chidambaram and among devotees of Nataraja.
✦ శాస్త్రాలలో చెప్పినట్లు
Tradition holds that as Patanjali sang these verses, Lord Nataraja revealed to him the Ananda Tandava — the dance of bliss in the golden hall of Chidambaram, the 'space of consciousness' itself. It is said that sincere recitation grants the devotee an inward glimpse of that same dance shining in the lotus of the heart.
అర్థంతో పూర్తి పాఠం
ఏ పంక్తిపైన అయినా లేదా ▶ బటన్పై తాకి వినండి
సదఞ్చితముదఞ్చితనికుఞ్చితపదం ఝలఝలం చలితమఞ్జుకటకం పతఞ్జలిదృగఞ్జనమనఞ్జనమచఞ్చలపదం జననభఞ్జనకరమ్। కదమ్బరుచిమమ్బరవసం పరమమమ్బుదకదమ్బకవిడమ్బకగలం చిదమ్బుధిమణిం బుధహృదమ్బుజరవిం పరచిదమ్బరనటం హృది భజ॥౧॥
Sadañcita-mudañcita-nikuñcita-padaṁ jhalajhalaṁ calita-mañju-kaṭakaṁ Patañjali-dṛg-añjanam-anañjanam-acañcala-padaṁ janana-bhañjana-karam। Kadamba-rucim-ambara-vasaṁ paramam-ambuda-kadambaka-viḍambaka-galaṁ Cid-ambudhi-maṇiṁ budha-hṛd-ambuja-raviṁ para-cidambara-naṭaṁ hṛdi bhaja॥1॥
అర్థం:उस परम चिदम्बर के नटराज का हृदय में भजन करो — जिनका सुन्दर वक्र चरण नृत्य में उठा है और मञ्जुल नूपुर 'झलझल' बजते हैं; जो पतञ्जलि के नेत्रों के अञ्जन (आनन्द) हैं, निरञ्जन एवं अचञ्चल हैं, जन्म को भञ्जन करने वाले हैं; कदम्ब पुष्प के समान कान्तिमान्, अम्बर (आकाश) को वस्त्र रूप में धारण करने वाले, मेघसमूह के समान श्याम कण्ठ वाले; चित्-समुद्र की मणि, बुधजनों के हृदय-कमल के सूर्य।
హరం త్రిపురభఞ్జనమనన్తకృతకఙ్కణమఖణ్డదయమన్తరహితం విరిఞ్చిసురసంహతిపురన్ధరవిచిన్తితపదం తరుణచన్ద్రమకుటమ్। పరం పదవిఖణ్డితయమం భసితమణ్డితతనుం మదనవఞ్చనపరం చిరన్తనమముం ప్రణవసఞ్చితనిధిం పరచిదమ్బరనటం హృది భజ॥౨॥
Haraṁ tripura-bhañjanam-ananta-kṛta-kaṅkaṇam-akhaṇḍa-dayam-antarahitaṁ Viriñci-sura-saṁhati-purandhara-vicintita-padaṁ taruṇa-candra-makuṭam। Paraṁ pada-vikhaṇḍita-yamaṁ bhasita-maṇḍita-tanuṁ madana-vañcana-paraṁ Cirantanam-amuṁ praṇava-sañcita-nidhiṁ para-cidambara-naṭaṁ hṛdi bhaja॥2॥
అర్థం:उस परम चिदम्बर के नटराज का भजन करो — हर, त्रिपुर के नाशक, अनन्त कंकण धारण करने वाले, अखण्ड दया वाले, अन्तर्दोष-रहित; जिनके चरण ब्रह्मा, देवगण एवं इन्द्र चिन्तन करते हैं, जो तरुण चन्द्र को मुकुट रूप में धारण करते हैं; परम जिन्होंने चरण से यम का खण्डन किया, भस्म से मण्डित तनु वाले, कामदेव को वञ्चित करने वाले — चिरन्तन, प्रणव में संचित निधि।
అవన్తమఖిలం జగదభఙ్గగుణతుఙ్గమమతం ధృతవిధుం సురసరి- త్తరఙ్గనికురుమ్బధృతిలమ్పటజటం శమనదమ్భసుహరం భవహరమ్। శివం దశదిగన్తరవిజృమ్భితకరం కరలసన్మృగశిశుం పశుపతిం హరం శశిధనఞ్జయపతఙ్గనయనం పరచిదమ్బరనటం హృది భజ॥౩॥
Avantam-akhilaṁ jagad-abhaṅga-guṇa-tuṅgam-amataṁ dhṛta-vidhuṁ sura-sarit- Taraṅga-nikurumba-dhṛti-lampaṭa-jaṭaṁ śamana-dambha-suharaṁ bhava-haram। Śivaṁ daśa-digantara-vijṛmbhita-karaṁ kara-lasan-mṛga-śiśuṁ paśupatiṁ Haraṁ śaśi-dhanañjaya-pataṅga-nayanaṁ para-cidambara-naṭaṁ hṛdi bhaja॥3॥
అర్థం:उस परम चिदम्बर के नटराज का भजन करो — जो समस्त जगत् की रक्षा करते हैं, अभंग गुणों में उन्नत, चन्द्र को धारण करने वाले, जिनकी जटा देवनदी (गंगा) की तरंगों को धारण करने में लम्पट है; जो यम के दम्भ का हरण करते हैं एवं भव का नाश करते हैं; शिव, जिनके कर दश दिशाओं में फैले हैं, हाथ में मृगशिशु शोभित है, पशुपति, हर, जिनके नेत्र चन्द्र-अग्नि-सूर्य हैं।
అనన్తనవరత్నవిలసత్కటకకిఙ్కిణిఝలం ఝలఝలం ఝలరవం ముకున్దవిధిహస్తగతమద్దలలయధ్వనిధిమిద్ధిమితనర్తనపదమ్। శకున్తరథబర్హిరథనన్దిముఖదన్తిముఖభృఙ్గిరిటిసఙ్ఘనికటం సనన్దసనకప్రముఖవన్దితపదం పరచిదమ్బరనటం హృది భజ॥౪॥
Ananta-nava-ratna-vilasat-kaṭaka-kiṅkiṇi-jhalaṁ jhalajhalaṁ jhala-ravaṁ Mukunda-vidhi-hasta-gata-maddala-laya-dhvani-dhimid-dhimita-nartana-padam। Śakunta-ratha-barhi-ratha-nandi-mukha-danti-mukha-bhṛṅgi-riṭi-saṅgha-nikaṭaṁ Sananda-sanaka-pramukha-vandita-padaṁ para-cidambara-naṭaṁ hṛdi bhaja॥4॥
అర్థం:उस परम चिदम्बर के नटराज का भजन करो — जिनके अनन्त नवरत्नजड़ित कंकण एवं किंकिणी 'झलझल' बजते हैं; जिनके चरण विष्णु एवं ब्रह्मा के हाथों में स्थित मद्दल की लय 'धिमि-धिमि' पर नृत्य करते हैं; जो मयूरवाहन (स्कन्द), हंसवाहन (ब्रह्मा), गजमुख (गणेश), नन्दि, भृङ्गि एवं रिटि के संघ से घिरे हैं; जिनके चरण सनन्द, सनक आदि से वन्दित हैं।
అనన్తమహసం త్రిదశవన్ద్యచరణం మునిహృదన్తరవసన్తమమలం కబన్ధవియదిన్ద్వవనిగన్ధవహవహ్నిమఖబన్ధురవిమఞ్జువపుషమ్। అనన్తవిభవం త్రిజగదన్తరమణిం త్రినయనం త్రిపురఖణ్డనపరం సనన్దమునివన్దితపదం సకరుణం పరచిదమ్బరనటం హృది భజ॥౫॥
Ananta-mahasaṁ tridaśa-vandya-caraṇaṁ muni-hṛd-antara-vasantam-amalaṁ Kabandha-viyad-indu-avani-gandha-vaha-vahni-makha-bandhu-ravi-mañju-vapuṣam। Ananta-vibhavaṁ tri-jagad-antara-maṇiṁ tri-nayanaṁ tripura-khaṇḍana-paraṁ Sananda-muni-vandita-padaṁ sa-karuṇaṁ para-cidambara-naṭaṁ hṛdi bhaja॥5॥
అర్థం:उस परम चिदम्बर के नटराज का भजन करो — अनन्त तेज वाले, जिनके चरण देवों से वन्दित हैं, मुनियों के हृदय में विराजमान निर्मल वसन्त; जिनका मञ्जुल विग्रह आठ रूपों (आकाश, चन्द्र, पृथ्वी, वायु, अग्नि, जल, सूर्य एवं आत्मा) से बन्धुवत् सुशोभित है; अनन्त वैभव वाले, त्रिजगत् के अन्तर्मणि, त्रिनयन, त्रिपुर-खण्डन में तत्पर, सनन्द मुनि से वन्दित चरण वाले, करुणामय।
అచిన్త్యమలిబృన్దరుచిబన్ధురగలం కురితకున్దనికురుమ్బధవలం ముకున్దసురబృన్దబలహన్తృకృతవన్దనలసన్తమహికుణ్డలధరమ్। అకమ్పమనుకమ్పితరతిం సుజనమఙ్గలనిధిం గజహరం పశుపతిం ధనఞ్జయనుతం ప్రణతరఞ్జనపరం పరచిదమ్బరనటం హృది భజ॥౬॥
Acintyam-ali-bṛnda-ruci-bandhura-galaṁ kurita-kunda-nikurumba-dhavalaṁ Mukunda-sura-bṛnda-bala-hantṛ-kṛta-vandana-lasantam-ahi-kuṇḍala-dharam। Akampam-anukampita-ratiṁ sujana-maṅgala-nidhiṁ gaja-haraṁ paśupatiṁ Dhanañjaya-nutaṁ praṇata-rañjana-paraṁ para-cidambara-naṭaṁ hṛdi bhaja॥6॥
అర్థం:उस परम चिदम्बर के नटराज का भजन करो — अचिन्त्य, जिनका कण्ठ भ्रमरसमूह की कान्ति से सुन्दर एवं खिले कुन्दपुष्पों के समान धवल है; जिनके आगे विष्णु, असुर-सेना के संहारक, वन्दन करते हैं, जो सर्पकुण्डल धारण करते हैं; अकम्प, रति पर दया करने वाले, सज्जनों के मंगल-निधि, गजासुर के हन्ता, पशुपति, अर्जुन से स्तुत, प्रणत-जनों को रञ्जित करने वाले।
పరం సురవరం పురహరం పశుపతిం జనితదన్తిముఖషణ్ముఖమముం మృడం కనకపిఙ్గలజటం సనకపఙ్కజరవిం సుమనసం హిమరుచిమ్। అసఙ్ఘమనసం జలధిజన్మగరలం కబలయన్తమతులం గుణనిధిం సనన్దవరదం శమితమిన్దువదనం పరచిదమ్బరనటం హృది భజ॥౭॥
Paraṁ sura-varaṁ pura-haraṁ paśupatiṁ janita-danti-mukha-ṣaṇmukham-amuṁ Mṛḍaṁ kanaka-piṅgala-jaṭaṁ sanaka-paṅkaja-raviṁ sumanasaṁ hima-rucim। Asaṅgha-manasaṁ jaladhi-janma-garalaṁ kabalayantam-atulaṁ guṇa-nidhiṁ Sananda-varadaṁ śamitam-indu-vadanaṁ para-cidambara-naṭaṁ hṛdi bhaja॥7॥
అర్థం:उस परम चिदम्बर के नटराज का भजन करो — परम, सुरश्रेष्ठ, पुरहर, पशुपति, जिन्होंने गजमुख एवं षण्मुख (गणेश एवं स्कन्द) को उत्पन्न किया; मृड (सुखकर), स्वर्ण-पिंगल जटा वाले, सनक रूपी कमल के सूर्य, सुमनस्, हिमरुचि (शीतल कान्ति); असंग-मन, समुद्र-जनित विष को निगलने वाले, अतुल गुण-निधि, सनन्द को वरदायी, शान्त चन्द्रवदन।
అజం క్షితిరథం భుజగపుఙ్గవగుణం కనకశృఙ్గిధనుషం కరలస- త్కురఙ్గపృథుటఙ్కపరశుం రుచిరకుఙ్కుమరుచిం డమరుకం చ దధతమ్। ముకున్దవిశిఖం నమదవన్ధ్యఫలదం నిగమబృన్దతురగం నిరుపమం సచణ్డికమముం ఝటితిసంహృతపురం పరచిదమ్బరనటం హృది భజ॥౮॥
Ajaṁ kṣiti-rathaṁ bhujaga-puṅgava-guṇaṁ kanaka-śṛṅgi-dhanuṣaṁ kara-lasat- Kuraṅga-pṛthu-ṭaṅka-paraśuṁ rucira-kuṅkuma-ruciṁ ḍamarukaṁ ca dadhatam। Mukunda-viśikhaṁ namad-avandhya-phaladaṁ nigama-bṛnda-turagaṁ nirupamaṁ Sa-caṇḍikam-amuṁ jhaṭiti-saṁhṛta-puraṁ para-cidambara-naṭaṁ hṛdi bhaja॥8॥
అర్థం:उस परम चिदम्बर के नटराज का भजन करो — अज, पृथ्वी रूपी रथ वाले, सर्पराज रूपी प्रत्यञ्चा वाले, स्वर्णशृंगी धनुष वाले, हाथों में मृग, विशाल टंक-परशु, कुंकुम-कान्ति, एवं डमरु धारण करने वाले; विष्णु रूपी बाण वाले, नमन करने वालों को अवन्ध्य फल देने वाले, वेदसमूह रूपी अश्व वाले, निरुपम, चण्डिका सहित, जिन्होंने क्षण में त्रिपुर का संहार किया।
అనఙ్గపరిపన్థినమజం క్షితిధురన్ధరమలం కరుణయన్తమఖిలం జ్వలన్తమనలన్దధతమన్తకరిపుం సతతమిన్ద్రసురవన్దితపదమ్। ఉదఞ్చదరవిన్దకులబన్ధుశతబిమ్బరుచిసంహతిసుగన్ధివపుషం పతఞ్జలినుతం ప్రణవపఞ్జరశుకం పరచిదమ్బరనటం హృది భజ॥౯॥
Anaṅga-paripanthinam-ajaṁ kṣiti-dhurandharam-alaṁ karuṇayantam-akhilaṁ Jvalantam-analaṁ dadhatam-antaka-ripuṁ satatam-indra-sura-vandita-padam। Udañcad-aravinda-kula-bandhu-śata-bimba-ruci-saṁhati-sugandhi-vapuṣaṁ Patañjali-nutaṁ praṇava-pañjara-śukaṁ para-cidambara-naṭaṁ hṛdi bhaja॥9॥
అర్థం:उस परम चिदम्बर के नटराज का भजन करो — कामदेव के परिपन्थी, अज, पृथ्वी के धुरन्धर, समस्त पर पर्याप्त करुणा करने वाले; अग्नि के समान ज्वलमान, अन्तक (यम) के शत्रु, जिनके चरण इन्द्र एवं देवों से सदा वन्दित हैं; जिनका सुगन्धित विग्रह सौ सूर्यों एवं प्रफुल्लित कमलों की कान्ति-समूह से देदीप्यमान है; पतञ्जलि से स्तुत, प्रणव-पञ्जर के शुक।
ఇతి స్తవమముం భుజగపుఙ్గవకృతం ప్రతిదినం పఠతి యః కృతముఖః సదః ప్రభుపదద్వితయదర్శనపదం సులలితం చరణశృఙ్గరహితమ్। సరఃప్రభవసమ్భవహరిత్పతిహరిప్రముఖదివ్యనుతశఙ్కరపదం స గచ్ఛతి పరం న తు జనుర్జలనిధిం పరమదుఃఖజనకం దురితదమ్॥౧౦॥
Iti stavam-amuṁ bhujaga-puṅgava-kṛtaṁ pratidinaṁ paṭhati yaḥ kṛta-mukhaḥ Sadaḥ prabhu-pada-dvitaya-darśana-padaṁ su-lalitaṁ caraṇa-śṛṅga-rahitam। Saraḥ-prabhava-sambhava-harit-pati-hari-pramukha-divya-nuta-śaṅkara-padaṁ Sa gacchati paraṁ na tu januḥ-jala-nidhiṁ parama-duḥkha-janakaṁ durita-dam॥10॥
అర్థం:जो शुद्ध मुख से प्रतिदिन इस स्तोत्र का — जो भुजगपुङ्गव (पतञ्जलि) द्वारा रचित, सुललित, 'चरण' एवं 'शृंग' अक्षरों से रहित, प्रभु के युगल चरणों के दर्शन का साधन है, तथा जिनके चरण ब्रह्मा, इन्द्र, विष्णु आदि दिव्यजनों से स्तुत हैं — पाठ करता है, वह परम पद को प्राप्त करता है और परम दुःखजनक एवं पाप देने वाले जन्म-समुद्र में पुनः नहीं गिरता।
పదం-పదం అర్థం
ఉచ్చారణ వినడానికి ఏ పదంపైన అయినా క్లిక్ చేయండి
नटराज स्तोत्रम् (पतञ्जलि कृतम्) పారాయణ ప్రయోజనాలు
Invokes the grace of Lord Nataraja, the cosmic dancer who governs creation, preservation and dissolution through his dance
The closing phala-shruti promises freedom from the ocean of repeated birth to one who recites it daily
Grants the constant inner vision (darshan) of the Lord's two feet — the goal of the seeker
A profound meditation on Shiva as pure consciousness (Chid-ambara, the 'hall of consciousness') dancing within the heart
Carries the special grace of sage Patanjali, master of yoga, who is said to have composed it
Cultivates devotion, concentration and a refined ear for the music of Sanskrit through its rhythmic, dance-like meter
Especially powerful when recited before Nataraja, on Pradosham, and on Arudra Darshanam (the great Chidambaram festival)
नटराज स्तोत्रम् (पतञ्जलि कृतम्) పారాయణ విధి
This is a metrically intricate hymn (each line in a long, dancing meter); recite it slowly and with care, letting the rhythm 'jhala-jhala' and 'dhimi-dhimi' echo the Lord's dance. Sit before an image of Nataraja or visualise the cosmic dancer in the lotus of the heart. Chant all ten verses, ending each with the refrain 'para-cidambara-naṭaṁ hṛdi bhaja'. As the final verse asks, approach it daily with a 'purified mouth' (after rinsing and with a calm mind). It is held in special honour during Pradosham and the Arudra Darshanam festival at Chidambaram.
తరచూ అడిగే ప్రశ్నలు
ఇవి కూడా చదవండి
ॐ
పూర్తి नटराज स्तोत्रम् (पतञ्जलि कृतम्)ను శ్లోకం-శ్లోకం అర్థంతో చదవండి, లేదా మరిన్ని పవిత్ర పాఠాలు చూడండి