ਨਿਰ੍ਵਾਣ ਸ਼ਟ੍ਕਮ੍ (ਆਤ੍ਮ ਸ਼ਟ੍ਕਮ੍)
निर्वाण षट्कम् (आत्म षट्कम्) in Punjabi (Gurmukhi) · ਪੰਜਾਬੀ
ਆਪਣੀ ਭਾਸ਼ਾ/ਲਿਪੀ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹੋ
✦ ਅਰਥ
ਨਿਰਵਾਣ ਸ਼ਟਕਮ (ਆਤਮ ਸ਼ਟਕਮ) ਆਦਿ ਸ਼ੰਕਰਾਚਾਰੀਆ ਦੁਆਰਾ ਰਚਿਤ ਛੇ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਸਤੋਤ੍ਰ ਹੈ, ਜੋ ਅਦਵੈਤ ਵੇਦਾਂਤ ਦਾ ਸਰਵੋਚ ਗਾਨ ਹੈ। ਹਰੇਕ ਸ਼ਲੋਕ ਸਰੀਰ, ਮਨ, ਭਾਵ ਅਤੇ ਪਰਿਸਥਿਤੀ ਨਾਲ ਤਾਦਾਤਮ ਦਾ ਨਿਖੇਧ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ 'ਚਿਦਾਨੰਦਰੂਪਃ ਸ਼ਿਵੋਹਮ੍' — 'ਮੈਂ ਚੈਤੰਨ-ਆਨੰਦ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਸ਼ਿਵ ਹਾਂ' — ਨਾਲ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਉਤਪਤੀ ਅਤੇ ਕਥਾ
Composed by Adi Shankaracharya · Adi Shankaracharya · 8th century CE
ਪਰੰਪਰਾ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਯੁਵਾ ਸ਼ੰਕਰ, ਇੱਕ ਗੁਰੂ ਦੀ ਖੋਜ ਵਿੱਚ, ਰਿਸ਼ੀ ਗੋਵਿੰਦ ਭਗਵਤਪਾਦ ਦੁਆਰਾ ਪੁੱਛੇ ਗਏ 'ਤੁਸੀਂ ਕੌਣ ਹੋ?' ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਛੇ ਸ਼ਲੋਕਾਂ — ਨਿਰਵਾਣ ਸ਼ਟਕਮ — ਨੂੰ ਗਾਇਆ, ਇਹ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਿ ਉਹ ਸਰੀਰ, ਇੰਦਰੀਆਂ, ਮਨ ਜਾਂ ਅਹੰਕਾਰ ਨਹੀਂ, ਜਨਮ ਜਾਂ ਮਤ ਨਾਲ ਬੱਝੇ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਨਿਰਾਕਾਰ ਆਤਮਾ, ਸਵਯੰ ਚੈਤੰਨ ਅਤੇ ਆਨੰਦ ਹਨ: 'ਸ਼ਿਵੋਹਮ੍, ਸ਼ਿਵੋਹਮ੍।' ਇਹ ਅਦਵੈਤ ਵੇਦਾਂਤ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਸਪਸ਼ਟ ਕਥਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਵਜੋਂ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ।
✦ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦੱਸੇ ਅਨੁਸਾਰ
ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਛੇ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ ਰਿਸ਼ੀ ਗੋਵਿੰਦ ਭਗਵਤਪਾਦ ਨੇ ਬਾਲਕ ਸ਼ੰਕਰ ਨੂੰ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਸਥਿਤ ਜਾਣ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਸ਼ਿਸ਼ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ; ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਇਹ ਸਤੋਤ੍ਰ ਸਾਧਕ ਦਾ 'ਮੈਂ ਕੌਣ ਹਾਂ?' ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਦਾ ਆਪਣਾ ਜਵਾਬ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਸੁਣਦੇ ਹੋਏ ਜਪੋ
ਅਰਥ ਸਹਿਤ ਪੂਰਾ ਪਾਠ
ਕਿਸੇ ਵੀ ਪੰਗਤੀ ਜਾਂ ▶ ਬਟਨ ਨੂੰ ਛੂਹ ਕੇ ਸੁਣੋ
ਮਨੋਬੁਦ੍ਧ੍ਯਹਂਕਾਰਚਿਤ੍ਤਾਨਿ ਨਾਹਂ ਨ ਚ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਜਿਹ੍ਵੇ ਨ ਚ ਘ੍ਰਾਣਨੇਤ੍ਰੇ । ਨ ਚ ਵ੍ਯੋਮ ਭੂਮਿਰ੍ਨ ਤੇਜੋ ਨ ਵਾਯੁਃ ਚਿਦਾਨਨ੍ਦਰੂਪਃ ਸ਼ਿਵੋऽਹਮ੍ ਸ਼ਿਵੋऽਹਮ੍ ॥
Manobuddhyahamkarachittani naham Na cha shrotrajihve na cha ghrananetre Na cha vyoma bhumirna tejo na vayuh Chidanandarupah shivoham shivoham
ਅਰਥ:ਮੈਂ ਮਨ, ਬੁੱਧੀ, ਹੰਕਾਰ ਜਾਂ ਚਿੱਤ ਨਹੀਂ ਹਾਂ; ਨਾ ਕੰਨ ਜਾਂ ਜੀਭ, ਨਾ ਨੱਕ ਜਾਂ ਅੱਖਾਂ; ਨਾ ਆਕਾਸ਼, ਧਰਤੀ, ਅਗਨੀ ਜਾਂ ਵਾਯੂ। ਮੈਂ ਚੈਤਨ੍ਯ ਅਤੇ ਆਨੰਦ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹਾਂ — ਮੈਂ ਸ਼ਿਵ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਸ਼ਿਵ ਹਾਂ।
ਨ ਚ ਪ੍ਰਾਣਸਂਜ੍ਞੋ ਨ ਵੈ ਪਞ੍ਚਵਾਯੁਃ ਨ ਵਾ ਸਪ੍ਤਧਾਤੁਰ੍ਨ ਵਾ ਪਞ੍ਚਕੋਸ਼ਃ । ਨ ਵਾਕ੍ਪਾਣਿਪਾਦਂ ਨ ਚੋਪਸ੍ਥਪਾਯੂ ਚਿਦਾਨਨ੍ਦਰੂਪਃ ਸ਼ਿਵੋऽਹਮ੍ ਸ਼ਿਵੋऽਹਮ੍ ॥
Na cha pranasamjno na vai panchavayuh Na va saptadhaturna va panchakoshah Na vakpanipadam na chopasthapayu Chidanandarupah shivoham shivoham
ਅਰਥ:ਮੈਂ ਪ੍ਰਾਣ ਨਹੀਂ ਹਾਂ, ਨਾ ਪੰਜੇ ਵਾਯੂ; ਨਾ ਸੱਤ ਧਾਤੂਆਂ, ਨਾ ਪੰਜ ਕੋਸ਼; ਨਾ ਬਾਣੀ, ਹੱਥ, ਪੈਰ, ਨਾ ਜਨਨੇਂਦ੍ਰਿਯ ਅਤੇ ਗੁਦਾ। ਮੈਂ ਚੈਤਨ੍ਯ ਅਤੇ ਆਨੰਦ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹਾਂ — ਮੈਂ ਸ਼ਿਵ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਸ਼ਿਵ ਹਾਂ।
ਨ ਮੇ ਦ੍ਵੇਸ਼ਰਾਗੌ ਨ ਮੇ ਲੋਭਮੋਹੌ ਮਦੋ ਨੈਵ ਮੇ ਨੈਵ ਮਾਤ੍ਸਰ੍ਯਭਾਵਃ । ਨ ਧਰ੍ਮੋ ਨ ਚਾਰ੍ਥੋ ਨ ਕਾਮੋ ਨ ਮੋਕ੍ਸ਼ਃ ਚਿਦਾਨਨ੍ਦਰੂਪਃ ਸ਼ਿਵੋऽਹਮ੍ ਸ਼ਿਵੋऽਹਮ੍ ॥
Na me dvesharagau na me lobhamohau Mado naiva me naiva matsaryabhavah Na dharmo na chartho na kamo na mokshah Chidanandarupah shivoham shivoham
ਅਰਥ:ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਨਾ ਦ੍ਵੇਸ਼ ਹੈ ਨਾ ਰਾਗ, ਨਾ ਲੋਭ ਨਾ ਮੋਹ; ਨਾ ਮਦ, ਨਾ ਹੀ ਈਰਖਾ ਦਾ ਕੋਈ ਭਾਵ; ਮੈਂ ਧਰਮ, ਅਰਥ, ਕਾਮ ਅਤੇ ਮੋਕਸ਼ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਚੈਤਨ੍ਯ ਅਤੇ ਆਨੰਦ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹਾਂ — ਮੈਂ ਸ਼ਿਵ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਸ਼ਿਵ ਹਾਂ।
ਨ ਪੁਣ੍ਯਂ ਨ ਪਾਪਂ ਨ ਸੌਖ੍ਯਂ ਨ ਦੁਃਖਂ ਨ ਮਨ੍ਤ੍ਰੋ ਨ ਤੀਰ੍ਥਂ ਨ ਵੇਦਾ ਨ ਯਜ੍ਞਾਃ । ਅਹਂ ਭੋਜਨਂ ਨੈਵ ਭੋਜ੍ਯਂ ਨ ਭੋਕ੍ਤਾ ਚਿਦਾਨਨ੍ਦਰੂਪਃ ਸ਼ਿਵੋऽਹਮ੍ ਸ਼ਿਵੋऽਹਮ੍ ॥
Na punyam na papam na saukhyam na duhkham Na mantro na tirtham na veda na yajnah Aham bhojanam naiva bhojyam na bhokta Chidanandarupah shivoham shivoham
ਅਰਥ:ਮੈਂ ਨਾ ਪੁੰਨ ਹਾਂ ਨਾ ਪਾਪ, ਨਾ ਸੁਖ ਨਾ ਦੁੱਖ; ਨਾ ਮੰਤਰ, ਨਾ ਤੀਰਥ, ਨਾ ਵੇਦ, ਨਾ ਯੱਗ; ਮੈਂ ਨਾ ਭੋਜਨ ਹਾਂ, ਨਾ ਭੋਜ੍ਯ, ਨਾ ਭੋਕਤਾ। ਮੈਂ ਚੈਤਨ੍ਯ ਅਤੇ ਆਨੰਦ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹਾਂ — ਮੈਂ ਸ਼ਿਵ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਸ਼ਿਵ ਹਾਂ।
ਨ ਮੇ ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੁਸ਼ਂਕਾ ਨ ਮੇ ਜਾਤਿਭੇਦਃ ਪਿਤਾ ਨੈਵ ਮੇ ਨੈਵ ਮਾਤਾ ਨ ਜਨ੍ਮ । ਨ ਬਨ੍ਧੁਰ੍ਨ ਮਿਤ੍ਰਂ ਗੁਰੁਰ੍ਨੈਵ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯਃ ਚਿਦਾਨਨ੍ਦਰੂਪਃ ਸ਼ਿਵੋऽਹਮ੍ ਸ਼ਿਵੋऽਹਮ੍ ॥
Na me mrityushamka na me jatibhedah Pita naiva me naiva mata na janma Na bandhurna mitram gururnaiva shishyah Chidanandarupah shivoham shivoham
ਅਰਥ:ਮੈਨੂੰ ਮੌਤ ਦੀ ਸ਼ੰਕਾ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਜਾਤ ਦਾ ਕੋਈ ਭੇਦ; ਨਾ ਮੇਰਾ ਪਿਤਾ ਹੈ, ਨਾ ਮਾਤਾ, ਨਾ ਹੀ ਜਨਮ; ਨਾ ਬੰਧੂ, ਨਾ ਮਿੱਤਰ, ਨਾ ਗੁਰੂ, ਨਾ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ। ਮੈਂ ਚੈਤਨ੍ਯ ਅਤੇ ਆਨੰਦ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹਾਂ — ਮੈਂ ਸ਼ਿਵ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਸ਼ਿਵ ਹਾਂ।
ਅਹਂ ਨਿਰ੍ਵਿਕਲ੍ਪੋ ਨਿਰਾਕਾਰਰੂਪੋ ਵਿਭੁਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਸਰ੍ਵੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਾਮ੍ । ਨ ਚਾਸਂਗਤਂ ਨੈਵ ਮੁਕ੍ਤਿਰ੍ਨ ਮੇਯਃ ਚਿਦਾਨਨ੍ਦਰੂਪਃ ਸ਼ਿਵੋऽਹਮ੍ ਸ਼ਿਵੋऽਹਮ੍ ॥
Aham nirvikalpo nirakararupo Vibhutvachcha sarvatra sarvendriyanam Na chasamgatam naiva muktirna meyah Chidanandarupah shivoham shivoham
ਅਰਥ:ਮੈਂ ਨਿਰਵਿਕਲਪ ਹਾਂ, ਨਿਰਾਕਾਰ ਸਰੂਪ; ਸਰਬ-ਵਿਆਪਤ, ਸਾਰੀਆਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ; ਨਾ ਮੈਂ ਬੰਧਿਆ ਹਾਂ, ਨਾ ਮੁਕਤ, ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਜਾਣਨ-ਯੋਗ ਵਸਤੂ। ਮੈਂ ਚੈਤਨ੍ਯ ਅਤੇ ਆਨੰਦ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹਾਂ — ਮੈਂ ਸ਼ਿਵ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਸ਼ਿਵ ਹਾਂ।
ਸ਼ਬਦ-ਸ਼ਬਦ ਅਰਥ
ਉਚਾਰਨ ਸੁਣਨ ਲਈ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸ਼ਬਦ ਉੱਤੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ
निर्वाण षट्कम् (आत्म षट्कम्) ਪਾਠ ਦੇ ਲਾਭ
ਆਦਿ ਸ਼ੰਕਰਾਚਾਰੀਆ ਦੁਆਰਾ ਰਚਿਤ, ਇਹ ਅਦਵੈਤ ਵੇਦਾਂਤ ਦਾ ਸਰਵੋਚ ਸਤੋਤ੍ਰ ਹੈ — ਆਤਮਾ (ਆਤਮਨ) ਨੂੰ ਸਰੀਰ ਅਤੇ ਮਨ ਤੋਂ ਪਰੇ ਸ਼ੁੱਧ ਚੈਤੰਨ-ਆਨੰਦ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਨੁਭਵ ਕਰਨ ਲਈ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਜੋ ਕੁਝ ਅਸੀਂ ਨਹੀਂ ਹਾਂ ਉਸ ਦਾ ਨਿਖੇਧ ('ਨੇਤਿ ਨੇਤਿ') ਅਤੇ 'ਸ਼ਿਵੋਹਮ੍' (ਮੈਂ ਸ਼ਿਵ ਹਾਂ) ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਮਨ ਨੂੰ ਅਮਰ, ਨਿਰਾਕਾਰ ਆਤਮਾ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਅੰਦਰੂਨੀ ਸ਼ਾਂਤੀ, ਨਿਰਭੈਤਾ ਅਤੇ ਵੈਰਾਗ ਲਈ ਪੜ੍ਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਰੀਰ, ਅਹੰਕਾਰ ਅਤੇ ਸੁਖ-ਦੁਖ ਦੇ ਦਵੰਦ ਨਾਲ ਤਾਦਾਤਮ ਨੂੰ ਵਿਲੀਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਸਾਧਕਾਂ ਅਤੇ ਧਿਆਨੀਆਂ ਦਾ ਪਿਆਰਾ, ਧਿਆਨ ਅਤੇ ਵੇਦਾਂਤ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ, ਤੇ ਮਹਾਸ਼ਿਵਰਾਤਰੀ 'ਤੇ ਪੜ੍ਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਓਂ ਨਮਃ ਸ਼ਿਵਾਯ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਸਤੋਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਆਤਮਾ ਦੇ ਚਿੰਤਨ ਵਜੋਂ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਸ਼ਿਵ ਹੈ।
निर्वाण षट्कम् (आत्म षट्कम्) ਪਾਠ ਵਿਧੀ
ਧਿਆਨ ਦੀ ਮੁਦਰਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਾਲ ਬੈਠੋ, ਸਾਹ ਨੂੰ ਸਥਿਰ ਕਰੋ, ਅਤੇ ਹਰੇਕ ਸ਼ਲੋਕ ਨੂੰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਉਸ ਦੇ ਅਰਥ 'ਤੇ ਮਨਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਪੜ੍ਹੋ — ਸਰੀਰ, ਮਨ ਅਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਤਾਦਾਤਮ ਦਾ ਨਿਖੇਧ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਅਤੇ 'ਚਿਦਾਨੰਦਰੂਪਃ ਸ਼ਿਵੋਹਮ੍, ਸ਼ਿਵੋਹਮ੍' (ਮੈਂ ਚੈਤੰਨ-ਆਨੰਦ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਸ਼ਿਵ ਹਾਂ) ਦੀ ਟੇਕ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਕਰਦੇ ਹੋਏ। ਇਹ ਜਿੰਨਾ ਇੱਕ ਗਾਨ ਹੈ ਉੱਨਾ ਹੀ ਇੱਕ ਚਿੰਤਨ ਵੀ।
ਅਕਸਰ ਪੁੱਛੇ ਜਾਂਦੇ ਸਵਾਲ
ਇਹ ਵੀ ਪੜ੍ਹੋ
ॐ
ਪੂਰਾ निर्वाण षट्कम् (आत्म षट्कम्) ਸ਼ਲੋਕ-ਦਰ-ਸ਼ਲੋਕ ਅਰਥ ਸਹਿਤ ਪੜ੍ਹੋ, ਜਾਂ ਹੋਰ ਪਵਿੱਤਰ ਪਾਠ ਵੇਖੋ