ନିର୍ଵାଣ ଷଟ୍କମ୍ (ଆତ୍ମ ଷଟ୍କମ୍)
निर्वाण षट्कम् (आत्म षट्कम्) in Odia · ଓଡ଼ିଆ
ଆପଣଙ୍କ ଭାଷା/ଲିପିରେ ପଢ଼ନ୍ତୁ
✦ ଅର୍ଥ
ନିର୍ବାଣ ଷଟ୍କମ୍ (ଆତ୍ମ ଷଟ୍କମ୍) ଆଦି ଶଙ୍କରାଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ରଚିତ ଛଅଟି ଶ୍ଲୋକର ସ୍ତୋତ୍ର, ଯାହା ଅଦ୍ୱୈତ ବେଦାନ୍ତର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଗାନ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଶ୍ଲୋକ ଶରୀର, ମନ, ଭାବ ଏବଂ ପରିସ୍ଥିତି ସହିତ ତାଦାତ୍ମ୍ୟର ନିଷେଧ କରେ ଏବଂ 'ଚିଦାନନ୍ଦରୂପଃ ଶିବୋଽହମ୍' — 'ମୁଁ ଚୈତନ୍ୟ-ଆନନ୍ଦ, ମୁଁ ଶିବ' — ରେ ସମାପ୍ତ ହୁଏ।
ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ କଥା
Composed by Adi Shankaracharya · Adi Shankaracharya · 8th century CE
ପରମ୍ପରା କହେ ଯେ ଯୁବକ ଶଙ୍କର, ଜଣେ ଗୁରୁଙ୍କ ଅନ୍ୱେଷଣରେ, ଋଷି ଗୋବିନ୍ଦ ଭଗବତ୍ପାଦଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପଚରାଯାଇଥିବା 'ତୁମେ କିଏ?'ର ଉତ୍ତରରେ ଏହି ଛଅଟି ଶ୍ଲୋକ — ନିର୍ବାଣ ଷଟ୍କମ୍ — ଗାନ କଲେ, ଏହି ଘୋଷଣା କରି ଯେ ସେ ଶରୀର, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ମନ କିମ୍ବା ଅହଂକାର ନୁହଁନ୍ତି, ଜନ୍ମ କିମ୍ବା ମୃତ୍ୟୁ ଦ୍ୱାରା ବଦ୍ଧ ନୁହଁନ୍ତି, ବରଂ ନିରାକାର ଆତ୍ମା, ସ୍ୱୟଂ ଚୈତନ୍ୟ ଏବଂ ଆନନ୍ଦ: 'ଶିବୋଽହମ୍, ଶିବୋଽହମ୍।' ଏହା ଅଦ୍ୱୈତ ବେଦାନ୍ତର ସବୁଠାରୁ ସ୍ପଷ୍ଟ କଥନ ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ ଭାବେ ଠିଆ ହୋଇଛି।
✦ ଶାସ୍ତ୍ରରେ କୁହାଯାଇଥିବା ପରି
କୁହାଯାଏ ଯେ ଏହି ଛଅଟି ଶ୍ଲୋକ ଶୁଣି ଋଷି ଗୋବିନ୍ଦ ଭଗବତ୍ପାଦ ବାଳକ ଶଙ୍କରଙ୍କୁ ଆତ୍ମାରେ ପୂର୍ବରୁ ସ୍ଥିତ ଜାଣି ତାଙ୍କୁ ନିଜ ଶିଷ୍ୟ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କଲେ; ସେବେଠାରୁ ଏହି ସ୍ତୋତ୍ର ସାଧକଙ୍କ 'ମୁଁ କିଏ?' ପ୍ରଶ୍ନର ନିଜସ୍ୱ ଉତ୍ତର ହୋଇ ରହିଛି।
ଶୁଣି ଶୁଣି ଜପ କରନ୍ତୁ
ଅର୍ଥ ସହିତ ସମ୍ପୂର୍ଣ ପାଠ
ଯେକୌଣସି ଧାଡ଼ି କିମ୍ବା ▶ ବଟନ୍ ଛୁଇଁ ଶୁଣନ୍ତୁ
ମନୋବୁଦ୍ଧ୍ଯହଂକାରଚିତ୍ତାନି ନାହଂ ନ ଚ ଶ୍ରୋତ୍ରଜିହ୍ଵେ ନ ଚ ଘ୍ରାଣନେତ୍ରେ । ନ ଚ ଵ୍ଯୋମ ଭୂମିର୍ନ ତେଜୋ ନ ଵାଯୁଃ ଚିଦାନନ୍ଦରୂପଃ ଶିଵୋଽହମ୍ ଶିଵୋଽହମ୍ ॥
Manobuddhyahamkarachittani naham Na cha shrotrajihve na cha ghrananetre Na cha vyoma bhumirna tejo na vayuh Chidanandarupah shivoham shivoham
ଅର୍ଥ:ମୁଁ ମନ, ବୁଦ୍ଧି, ଅହଂକାର କିମ୍ବା ଚିତ୍ତ ନୁହେଁ; ନା କାନ କିମ୍ବା ଜିହ୍ୱା, ନା ନାକ କିମ୍ବା ନେତ୍ର; ନା ଆକାଶ, ପୃଥିବୀ, ଅଗ୍ନି କିମ୍ବା ବାୟୁ। ମୁଁ ଚୈତନ୍ୟ ଓ ଆନନ୍ଦର ସ୍ୱରୂପ — ମୁଁ ଶିବ, ମୁଁ ଶିବ।
ନ ଚ ପ୍ରାଣସଂଜ୍ଞୋ ନ ଵୈ ପଞ୍ଚଵାଯୁଃ ନ ଵା ସପ୍ତଧାତୁର୍ନ ଵା ପଞ୍ଚକୋଶଃ । ନ ଵାକ୍ପାଣିପାଦଂ ନ ଚୋପସ୍ଥପାଯୂ ଚିଦାନନ୍ଦରୂପଃ ଶିଵୋଽହମ୍ ଶିଵୋଽହମ୍ ॥
Na cha pranasamjno na vai panchavayuh Na va saptadhaturna va panchakoshah Na vakpanipadam na chopasthapayu Chidanandarupah shivoham shivoham
ଅର୍ଥ:ମୁଁ ପ୍ରାଣ ନୁହେଁ, ନା ପଞ୍ଚବାୟୁ; ନା ସପ୍ତ ଧାତୁ, ନା ପଞ୍ଚ କୋଶ; ନା ବାଣୀ, ହାତ, ପାଦ, ନା ଜନନେନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ଗୁଦ। ମୁଁ ଚୈତନ୍ୟ ଓ ଆନନ୍ଦର ସ୍ୱରୂପ — ମୁଁ ଶିବ, ମୁଁ ଶିବ।
ନ ମେ ଦ୍ଵେଷରାଗୌ ନ ମେ ଲୋଭମୋହୌ ମଦୋ ନୈଵ ମେ ନୈଵ ମାତ୍ସର୍ଯଭାଵଃ । ନ ଧର୍ମୋ ନ ଚାର୍ଥୋ ନ କାମୋ ନ ମୋକ୍ଷଃ ଚିଦାନନ୍ଦରୂପଃ ଶିଵୋଽହମ୍ ଶିଵୋଽହମ୍ ॥
Na me dvesharagau na me lobhamohau Mado naiva me naiva matsaryabhavah Na dharmo na chartho na kamo na mokshah Chidanandarupah shivoham shivoham
ଅର୍ଥ:ମୋ ଭିତରେ ଦ୍ୱେଷ ନାହିଁ ରାଗ ନାହିଁ, ଲୋଭ ନାହିଁ ମୋହ ନାହିଁ; ମଦ ନାହିଁ, ଈର୍ଷାର କୌଣସି ଭାବ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ; ମୁଁ ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମ ଓ ମୋକ୍ଷର ଅତୀତ। ମୁଁ ଚୈତନ୍ୟ ଓ ଆନନ୍ଦର ସ୍ୱରୂପ — ମୁଁ ଶିବ, ମୁଁ ଶିବ।
ନ ପୁଣ୍ଯଂ ନ ପାପଂ ନ ସୌଖ୍ଯଂ ନ ଦୁଃଖଂ ନ ମନ୍ତ୍ରୋ ନ ତୀର୍ଥଂ ନ ଵେଦା ନ ଯଜ୍ଞାଃ । ଅହଂ ଭୋଜନଂ ନୈଵ ଭୋଜ୍ଯଂ ନ ଭୋକ୍ତା ଚିଦାନନ୍ଦରୂପଃ ଶିଵୋଽହମ୍ ଶିଵୋଽହମ୍ ॥
Na punyam na papam na saukhyam na duhkham Na mantro na tirtham na veda na yajnah Aham bhojanam naiva bhojyam na bhokta Chidanandarupah shivoham shivoham
ଅର୍ଥ:ମୁଁ ପୁଣ୍ୟ ନୁହେଁ ପାପ ନୁହେଁ, ସୁଖ ନୁହେଁ ଦୁଃଖ ନୁହେଁ; ନା ମନ୍ତ୍ର, ନା ତୀର୍ଥ, ନା ବେଦ, ନା ଯଜ୍ଞ; ମୁଁ ଭୋଜନ ନୁହେଁ, ଭୋଜ୍ୟ ନୁହେଁ, ଭୋକ୍ତା ନୁହେଁ। ମୁଁ ଚୈତନ୍ୟ ଓ ଆନନ୍ଦର ସ୍ୱରୂପ — ମୁଁ ଶିବ, ମୁଁ ଶିବ।
ନ ମେ ମୃତ୍ଯୁଶଂକା ନ ମେ ଜାତିଭେଦଃ ପିତା ନୈଵ ମେ ନୈଵ ମାତା ନ ଜନ୍ମ । ନ ବନ୍ଧୁର୍ନ ମିତ୍ରଂ ଗୁରୁର୍ନୈଵ ଶିଷ୍ଯଃ ଚିଦାନନ୍ଦରୂପଃ ଶିଵୋଽହମ୍ ଶିଵୋଽହମ୍ ॥
Na me mrityushamka na me jatibhedah Pita naiva me naiva mata na janma Na bandhurna mitram gururnaiva shishyah Chidanandarupah shivoham shivoham
ଅର୍ଥ:ମୋର ମୃତ୍ୟୁର ଆଶଙ୍କା ନାହିଁ, ଜାତିର କୌଣସି ଭେଦ ନାହିଁ; ମୋର ପିତା ନାହାନ୍ତି, ମାତା ନାହାନ୍ତି, ଜନ୍ମ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ; ବନ୍ଧୁ ନାହିଁ, ମିତ୍ର ନାହିଁ, ଗୁରୁ ନାହିଁ, ଶିଷ୍ୟ ନାହିଁ। ମୁଁ ଚୈତନ୍ୟ ଓ ଆନନ୍ଦର ସ୍ୱରୂପ — ମୁଁ ଶିବ, ମୁଁ ଶିବ।
ଅହଂ ନିର୍ଵିକଲ୍ପୋ ନିରାକାରରୂପୋ ଵିଭୁତ୍ଵାଚ୍ଚ ସର୍ଵତ୍ର ସର୍ଵେନ୍ଦ୍ରିଯାଣାମ୍ । ନ ଚାସଂଗତଂ ନୈଵ ମୁକ୍ତିର୍ନ ମେଯଃ ଚିଦାନନ୍ଦରୂପଃ ଶିଵୋଽହମ୍ ଶିଵୋଽହମ୍ ॥
Aham nirvikalpo nirakararupo Vibhutvachcha sarvatra sarvendriyanam Na chasamgatam naiva muktirna meyah Chidanandarupah shivoham shivoham
ଅର୍ଥ:ମୁଁ ନିର୍ବିକଳ୍ପ, ନିରାକାର ସ୍ୱରୂପ; ସର୍ବତ୍ର ବ୍ୟାପ୍ତ, ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟରେ ବିଦ୍ୟମାନ; ମୁଁ ବଦ୍ଧ ନୁହେଁ, ମୁକ୍ତ ନୁହେଁ, କୌଣସି ଜ୍ଞେୟ ବସ୍ତୁ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ। ମୁଁ ଚୈତନ୍ୟ ଓ ଆନନ୍ଦର ସ୍ୱରୂପ — ମୁଁ ଶିବ, ମୁଁ ଶିବ।
ଶବ୍ଦ-ଶବ୍ଦ ଅର୍ଥ
ଉଚ୍ଚାରଣ ଶୁଣିବାକୁ ଯେକୌଣସି ଶବ୍ଦରେ କ୍ଲିକ୍ କରନ୍ତୁ
निर्वाण षट्कम् (आत्म षट्कम्) ପାଠର ଲାଭ
ଆଦି ଶଙ୍କରାଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ରଚିତ, ଏହା ଅଦ୍ୱୈତ ବେଦାନ୍ତର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସ୍ତୋତ୍ର — ଆତ୍ମା (ଆତ୍ମନ୍)କୁ ଶରୀର ଏବଂ ମନଠାରୁ ଅତୀତ ଶୁଦ୍ଧ ଚୈତନ୍ୟ-ଆନନ୍ଦ ରୂପେ ଅନୁଭବ କରିବା ପାଇଁ ଗାନ କରାଯାଏ।
ଯାହା କିଛି ଆମେ ନୁହଁ ତାହାର ନିଷେଧ ('ନେତି ନେତି') ଏବଂ 'ଶିବୋଽହମ୍' (ମୁଁ ଶିବ)ର ପୁଷ୍ଟି କରି, ଏହା ମନକୁ ଅମର, ନିରାକାର ଆତ୍ମାର ଚେତନାରେ ସ୍ଥିର କରେ।
ଅନ୍ତରର ଶାନ୍ତି, ନିର୍ଭୟତା ଏବଂ ବୈରାଗ୍ୟ ପାଇଁ ପଠାଯାଏ, ଯାହା ଶରୀର, ଅହଂକାର ଏବଂ ସୁଖ-ଦୁଃଖ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ସହିତ ତାଦାତ୍ମ୍ୟ ବିଲୀନ କରେ।
ସାଧକ ଏବଂ ଧ୍ୟାନୀମାନଙ୍କ ପ୍ରିୟ, ଧ୍ୟାନ ଏବଂ ବେଦାନ୍ତ ଅଧ୍ୟୟନର ଆରମ୍ଭରେ, ତଥା ମହାଶିବରାତ୍ରିରେ ପଠାଯାଏ।
ଓଁ ନମଃ ଶିବାୟ ଏବଂ ଶିବ ସ୍ତୋତ୍ର ସହିତ ସେହି ଆତ୍ମାର ଚିନ୍ତନ ରୂପେ ଗାନ କରାଯାଏ ଯାହା ଶିବ।
निर्वाण षट्कम् (आत्म षट्कम्) ପାଠ ବିଧି
ଧ୍ୟାନ ମୁଦ୍ରାରେ ଶାନ୍ତ ଭାବେ ବସନ୍ତୁ, ଶ୍ୱାସକୁ ସ୍ଥିର କରନ୍ତୁ, ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଶ୍ଲୋକକୁ ଧୀରେ ଧୀରେ ତାହାର ଅର୍ଥ ଉପରେ ମନନ କରି ପଠନ୍ତୁ — ଶରୀର, ମନ ଏବଂ ଅହଂକାର ସହିତ ତାଦାତ୍ମ୍ୟର ନିଷେଧ କରି, ଏବଂ 'ଚିଦାନନ୍ଦରୂପଃ ଶିବୋଽହମ୍, ଶିବୋଽହମ୍' (ମୁଁ ଚୈତନ୍ୟ-ଆନନ୍ଦ, ମୁଁ ଶିବ)ର ଧୁଆରେ ବିଶ୍ରାମ କରି। ଏହା ଯେତେ ଗୋଟିଏ ଗାନ ସେତେ ଗୋଟିଏ ଚିନ୍ତନ ମଧ୍ୟ।
ବାରମ୍ବାର ପଚରାଯାଉଥିବା ପ୍ରଶ୍ନ
ଏଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟ ପଢ଼ନ୍ତୁ
ॐ
ସମ୍ପୂର୍ଣ निर्वाण षट्कम् (आत्म षट्कम्) ଶ୍ଳୋକ-ଶ୍ଳୋକ ଅର୍ଥ ସହିତ ପଢ଼ନ୍ତୁ, କିମ୍ବା ଅଧିକ ପବିତ୍ର ପାଠ ଦେଖନ୍ତୁ