रात्रि सूक्तम् — Complete Lyrics
रात्रि सूक्तम्
Sanskrit text with English transliteration and translation
Verse 1
रात्री व्यख्यदायती पुरुत्रा देव्यक्षभिः ।
विश्वा अधि श्रियोऽधित ॥१॥
Rātrī vyakhyadāyatī purutrā devyakṣabhiḥ |
viśvā adhi śriyo'dhita ||1||
देवी रात्रि निकट आती हुई अपने नेत्रों (तारों) से सब ओर देख चुकी है; उसने अपनी समस्त शोभाएँ धारण कर ली हैं।
Verse 2
ओर्वप्रा अमर्त्या निवतो देव्युद्वतः ।
ज्योतिषा बाधते तमः ॥२॥
Orvaprā amartyā nivato devyudvataḥ |
jyotiṣā bādhate tamaḥ ||2||
उस अमर देवी ने विस्तृत अन्तरिक्ष को, नीचे की घाटियों और ऊपर की ऊँचाइयों को भर दिया है; अपने प्रकाश (चन्द्र-तारों) से वह अन्धकार को दूर हटाती है।
Verse 3
निरु स्वसारमस्कृतोषसं देव्यायती ।
अपेदु हासते तमः ॥३॥
Niru svasāramaskṛtoṣasaṃ devyāyatī |
apedu hāsate tamaḥ ||3||
आती हुई देवी ने अपनी बहन उषा को प्रकट किया; और इस प्रकार अन्धकार भी चला जाता है।
Verse 4
सा नो अद्य यस्या वयं नि ते यामन्नविक्ष्महि ।
वृक्षे न वसतिं वयः ॥४॥
Sā no adya yasyā vayaṃ ni te yāmannavikṣmahi |
vṛkṣe na vasatiṃ vayaḥ ||4||
हे रात्रि, आज तुम हम पर प्रसन्न हो — तुम्हारे आगमन पर हम विश्राम को प्राप्त हुए, जैसे पक्षी वृक्ष पर अपने नीड़ में बैठ जाते हैं।
Verse 5
नि ग्रामासो अविक्षत नि पद्वन्तो नि पक्षिणः ।
नि श्येनासश्चिदर्थिनः ॥५॥
Ni grāmāso avikṣata ni padvanto ni pakṣiṇaḥ |
ni śyenāsaścidarthinaḥ ||5||
गाँव विश्राम को चले गए, पैरों वाले प्राणी और पंख वाले पक्षी भी, और वेगवान बाज पक्षी भी विश्राम कर रहे हैं।
Verse 6
यावया वृक्यं वृकं यवय स्तेनमूर्म्ये ।
अथा नः सुतरा भव ॥६॥
Yāvayā vṛkyaṃ vṛkaṃ yavaya stenamūrmye |
athā naḥ sutarā bhava ||6||
हे रात्रि, भेड़िये और भेड़िनी को दूर रखो, चोर को दूर हटाओ; और इस प्रकार हमारे लिए (इस रात्रि को) सुगमता से पार करने योग्य बनो।
Verse 7
उप मा पेपिशत्तमः कृष्णं व्यक्तमस्थित ।
उष ऋणेव यातय ॥७॥
Upa mā pepiśattamaḥ kṛṣṇaṃ vyaktamasthita |
uṣa ṛṇeva yātaya ||7||
काला, गाढ़ा एवं स्पष्ट अन्धकार मेरे समीप आ गया है; हे उषा, इसे ऋण के समान दूर कर दो (जैसे ऋण वसूल कर लिया जाता है)।
Verse 8
उप ते गा इवाकरं वृणीष्व दुहितर्दिवः ।
रात्रि स्तोमं न जिग्युषे ॥८॥
Upa te gā ivākaraṃ vṛṇīṣva duhitardivaḥ |
rātri stomaṃ na jigyuṣe ||8||
हे द्युलोक की पुत्री, मैंने तुम्हें गायों के समान अपनी स्तुति अर्पित की है; हे रात्रि, इसे विजयी को दी जाने वाली स्तुति की भाँति स्वीकार करो।
Want to understand every word?
Read Word-by-Word Meaning →