Mantra.Tips

आपदुद्धारक हनुमत् स्तोत्रम् Meaning — Line by Line

आपदुद्धारक हनुमत् स्तोत्रम्

Every verse and every word explained in English & Hindi

Meaning — Line by Line

Every verse of आपदुद्धारक हनुमत् स्तोत्रम् with its Hindi meaning. Tap any word to hear it, or ▶ to recite the verse.

Jump to a verse ▾
  1. Verse 1. Om asya shree-aapaduddhaaraka-hanumat-stotra-mahaamantrasya, vibheeshana rishih, hanumaan devataa, sarvaapaduddhaaraka shree-hanumat-prasaadena mama sarvaapan-nivrittyarthe, sarvakaaryaanukoolya-siddhyarthe jape viniyogah.
  2. Verse 2. Vaame kare vairibhidam vahantam,
  3. Verse 3. Samveeta-kaupeenam udanchitaagum,
  4. Verse 4. Aapannaakhila-lokaarti-haarine shree-hanoomate,
  5. Verse 5. Seetaaviyukta-shreeraama-shoka-duhkha-bhayaapaha,
  6. Verse 6. Aadhi-vyaadhi-mahaamaaree-grahapeedaa-pahaarine,
  7. Verse 7. Samsaarasaagaraavarta-kartavya-bhraantachetasaam,
  8. Verse 8. Vajradehaaya kaalaagni-rudraayaamitatejase,
  9. Verse 9. Raameshtam karunaapoornam hanoomantam bhayaapaham,
  10. Verse 10. Kaaraagrihe prayaane vaa sangraame shatrusankate,
  11. Verse 11. Gaja-simha-mahaavyaaghra-chora-bheeshana-kaanane,
  12. Verse 12. Sarva-vaanara-mukhyaanaam praanabhootaatmane namah,
  13. Verse 13. Pradoshe vaa prabhaate vaa ye smaranty-anjanaasutam,
  14. Verse 14. Japtvaa stotram idam mantram prativaaram pathennarah,
  15. Verse 15. Vibheeshanakritam stotram yah pathet prayato narah,
  16. Verse 16. Markateesha mahotsaaha sarvashoka-nivaaraka,
  17. Verse 17. Iti shree-sudarshana-samhitaayaam vibheeshanakritam sarvaapaduddhaarakam shree-hanumat-stotram sampoornam.
Verse 1#

Om asya shree-aapaduddhaaraka-hanumat-stotra-mahaamantrasya, vibheeshana rishih, hanumaan devataa, sarvaapaduddhaaraka shree-hanumat-prasaadena mama sarvaapan-nivrittyarthe, sarvakaaryaanukoolya-siddhyarthe jape viniyogah.

अस्य श्रीआपदुद्धारक हनुमत्स्तोत्रमहामन्त्रस्य, विभीषण ऋषिः, हनुमान् देवता, सर्वापदुद्धारक श्रीहनुमत्प्रसादेन मम सर्वापन्निवृत्त्यर्थे, सर्वकार्यानुकूल्यसिद्ध्यर्थे जपे विनियोगः।

Om asya shree-aapaduddhaaraka-hanumat-stotra-mahaamantrasya, vibheeshana rishih, hanumaan devataa, sarvaapaduddhaaraka shree-hanumat-prasaadena mama sarvaapan-nivrittyarthe, sarvakaaryaanukoolya-siddhyarthe jape viniyogah.

Meaningॐ। इस 'आपदुद्धारक हनुमत्स्तोत्र' नामक महामन्त्र के विभीषण ऋषि हैं, हनुमान देवता हैं; समस्त आपत्तियों से उद्धार करने वाले श्रीहनुमान की कृपा से मेरी समस्त आपत्तियों के निवारण एवं समस्त कार्यों की अनुकूलता-सिद्धि के लिये जप में इसका विनियोग किया जाता है।

Verse 2#

Vaame kare vairibhidam vahantam,

वामे करे वैरिभिदं वहन्तं शैलं परे शृङ्खलहारिटङ्कम्। ददानमच्छच्छविमञ्जनाभं भजे ज्वलत्कुण्डलमाञ्जनेयम्॥१॥

Vaame kare vairibhidam vahantam, Shailam pare shrinkhalahaaritankam, Dadaanam acchacchavim anjanaabham, Bhaje jvalat-kundalam aanjaneyam. (1)

Meaningजो बायें हाथ में शत्रुओं का विदारण करने वाला (अस्त्र) तथा दूसरे हाथ में पर्वत (संजीवनी) धारण किये हुए हैं, जो उज्ज्वल शिला धारण करते हैं, जिनकी कान्ति निर्मल एवं अंजन के समान श्याम है — ऐसे प्रज्वलित कुण्डलों वाले आञ्जनेय का मैं भजन करता हूँ।

Verse 3#

Samveeta-kaupeenam udanchitaagum,

संवीतकौपीनमुदञ्चितागुं समुज्ज्वलन्मौञ्जिमथोपवीतम्। सकुण्डलं लम्बिशिखासमेतं तमाञ्जनेयं शरणं प्रपद्ये॥२॥

Samveeta-kaupeenam udanchitaagum, Samujjvalan-maunjim athopaveetam, Sakundalam lambi-shikhaa-sametam, Tam aanjaneyam sharanam prapadye. (2)

Meaningकौपीन धारण किये हुए, ऊर्ध्व अंगों वाले, देदीप्यमान मौञ्जी (मेखला) एवं यज्ञोपवीत से युक्त, कुण्डलधारी एवं लम्बी शिखा वाले उन आञ्जनेय की मैं शरण लेता हूँ।

Verse 4#

Aapannaakhila-lokaarti-haarine shree-hanoomate,

आपन्नाखिललोकार्तिहारिणे श्रीहनूमते। अकस्मादागतोत्पातनाशनाय नमो नमः॥३॥

Aapannaakhila-lokaarti-haarine shree-hanoomate, Akasmaad-aagatotpaata-naashanaaya namo namah. (3)

Meaningसमस्त आपत्तिग्रस्त लोकों की पीड़ा हरने वाले श्रीहनुमान को, अकस्मात् आये उत्पातों का नाश करने वाले को बारम्बार प्रणाम।

Verse 5#

Seetaaviyukta-shreeraama-shoka-duhkha-bhayaapaha,

सीतावियुक्तश्रीरामशोकदुःखभयापह। तापत्रितयसंहारिन्नाञ्जनेय नमोऽस्तु ते॥४॥

Seetaaviyukta-shreeraama-shoka-duhkha-bhayaapaha, Taapatritaya-samhaarinn-aanjaneya namo'stu te. (4)

Meaningसीता से विरह में श्रीराम के शोक, दुःख एवं भय को हरने वाले, तीनों तापों का संहार करने वाले हे आञ्जनेय! आपको प्रणाम है।

Verse 6#

Aadhi-vyaadhi-mahaamaaree-grahapeedaa-pahaarine,

आधिव्याधिमहामारीग्रहपीडापहारिणे। प्राणापहर्त्रे दैत्यानां रामप्राणात्मने नमः॥५॥

Aadhi-vyaadhi-mahaamaaree-grahapeedaa-pahaarine, Praanaapahartre daityaanaam raamapraanaatmane namah. (5)

Meaningआधि, व्याधि, महामारी एवं ग्रहपीड़ा का अपहरण करने वाले, दैत्यों के प्राण हरने वाले, राम के प्राणस्वरूप को प्रणाम।

Verse 7#

Samsaarasaagaraavarta-kartavya-bhraantachetasaam,

संसारसागरावर्तकर्तव्यभ्रान्तचेतसाम्। शरणागतमर्त्यानां शरण्याय नमोऽस्तु ते॥६॥

Samsaarasaagaraavarta-kartavya-bhraantachetasaam, Sharanaagata-martyaanaam sharanyaaya namo'stu te. (6)

Meaningसंसार-सागर के आवर्त में कर्तव्य से भ्रान्तचित्त, शरणागत मनुष्यों के शरण्य आपको प्रणाम है।

Verse 8#

Vajradehaaya kaalaagni-rudraayaamitatejase,

वज्रदेहाय कालाग्निरुद्रायामिततेजसे। ब्रह्मास्त्रस्तम्भनायास्मै नमः श्रीरुद्रमूर्तये॥७॥

Vajradehaaya kaalaagni-rudraayaamitatejase, Brahmaastra-stambhanaayaasmai namah shree-rudramoortaye. (7)

Meaningवज्रदेह वाले, कालाग्निरुद्र स्वरूप, अमित तेज वाले, ब्रह्मास्त्र का स्तम्भन करने वाले — इन रुद्रमूर्ति को प्रणाम।

Verse 9#

Raameshtam karunaapoornam hanoomantam bhayaapaham,

रामेष्टं करुणापूर्णं हनूमन्तं भयापहम्। शत्रुनाशकरं भीमं सर्वाभीष्टप्रदायकम्॥८॥

Raameshtam karunaapoornam hanoomantam bhayaapaham, Shatru-naashakaram bheemam sarvaabheeshta-pradaayakam. (8)

Meaningराम के प्रिय, करुणापूर्ण, भय हरने वाले, शत्रुनाशक, भीम (भयंकर) एवं समस्त अभीष्ट प्रदान करने वाले हनुमान को —

Verse 10#

Kaaraagrihe prayaane vaa sangraame shatrusankate,

कारागृहे प्रयाणे वा सङ्ग्रामे शत्रुसङ्कटे। जले स्थले तथाऽऽकाशे वाहनेषु चतुष्पथे॥९॥

Kaaraagrihe prayaane vaa sangraame shatrusankate, Jale sthale tathaa''kaashe vaahaneshu chatushpathe. (9)

Meaningकारागार में, यात्रा में, संग्राम में, शत्रु-संकट में, जल में, स्थल में, आकाश में, वाहनों में, चौराहे पर —

Verse 11#

Gaja-simha-mahaavyaaghra-chora-bheeshana-kaanane,

गजसिंहमहाव्याघ्रचोरभीषणकानने। ये स्मरन्ति हनूमन्तं तेषां नास्ति विपत् क्वचित्॥१०॥

Gaja-simha-mahaavyaaghra-chora-bheeshana-kaanane, Ye smaranti hanoomantam teshaam naasti vipat kvachit. (10)

Meaningहाथी, सिंह, महाव्याघ्र एवं चोरों से भयंकर वन में — जो हनुमान का स्मरण करते हैं, उन्हें कहीं भी विपत्ति नहीं होती।

Verse 12#

Sarva-vaanara-mukhyaanaam praanabhootaatmane namah,

सर्ववानरमुख्यानां प्राणभूतात्मने नमः। शरण्याय वरेण्याय वायुपुत्राय ते नमः॥११॥

Sarva-vaanara-mukhyaanaam praanabhootaatmane namah, Sharanyaaya varenyaaya vaayuputraaya te namah. (11)

Meaningसमस्त वानरश्रेष्ठों के प्राणस्वरूप को प्रणाम; शरण्य, वरेण्य पवनपुत्र आपको प्रणाम है।

Verse 13#

Pradoshe vaa prabhaate vaa ye smaranty-anjanaasutam,

प्रदोषे वा प्रभाते वा ये स्मरन्त्यञ्जनासुतम्। अर्थसिद्धिं जयं कीर्तिं प्राप्नुवन्ति संशयः॥१२॥

Pradoshe vaa prabhaate vaa ye smaranty-anjanaasutam, Arthasiddhim jayam keertim praapnuvanti na samshayah. (12)

Meaningजो सायंकाल अथवा प्रातःकाल अंजनापुत्र का स्मरण करते हैं, वे अर्थसिद्धि, विजय एवं कीर्ति प्राप्त करते हैं — इसमें सन्देह नहीं।

Verse 14#

Japtvaa stotram idam mantram prativaaram pathennarah,

जप्त्वा स्तोत्रमिदं मन्त्रं प्रतिवारं पठेन्नरः। राजस्थाने सभास्थाने प्राप्ते वादे लभेज्जयम्॥१३॥

Japtvaa stotram idam mantram prativaaram pathennarah, Raajasthaane sabhaasthaane praapte vaade labhejjayam. (13)

Meaningइस स्तोत्र-मन्त्र का जप कर जो मनुष्य प्रत्येक बार इसका पाठ करता है, वह राजसभा में, सभास्थान में अथवा वाद आ पड़ने पर विजय प्राप्त करता है।

Verse 15#

Vibheeshanakritam stotram yah pathet prayato narah,

विभीषणकृतं स्तोत्रं यः पठेत् प्रयतो नरः। सर्वापद्भ्यो विमुच्येत नात्र कार्या विचारणा॥१४॥

Vibheeshanakritam stotram yah pathet prayato narah, Sarvaapadbhyo vimuchyeta naatra kaaryaa vichaaranaa. (14)

Meaningविभीषण द्वारा रचित इस स्तोत्र का जो संयमी मनुष्य पाठ करता है, वह समस्त आपत्तियों से मुक्त हो जाता है — इसमें विचार करने की आवश्यकता नहीं।

Verse 16#

Markateesha mahotsaaha sarvashoka-nivaaraka,

मर्कटेश महोत्साह सर्वशोकनिवारक। शत्रून् संहर मां रक्ष श्रियं दापय भो हरे॥१५॥

Markateesha mahotsaaha sarvashoka-nivaaraka, Shatroon samhara maam raksha shriyam daapaya bho hare. (15)

Meaningहे महान् उत्साह वाले वानरेश! हे समस्त शोक का निवारण करने वाले! मेरे शत्रुओं का संहार करो, मेरी रक्षा करो एवं मुझे श्री (समृद्धि) प्रदान करो, हे हरि (हनुमान)!

Verse 17#

Iti shree-sudarshana-samhitaayaam vibheeshanakritam sarvaapaduddhaarakam shree-hanumat-stotram sampoornam.

इति श्रीसुदर्शनसंहितायां विभीषणकृतं सर्वापदुद्धारकं श्रीहनुमत्स्तोत्रं सम्पूर्णम्

Iti shree-sudarshana-samhitaayaam vibheeshanakritam sarvaapaduddhaarakam shree-hanumat-stotram sampoornam.

Meaningइस प्रकार श्रीसुदर्शनसंहिता में विभीषणकृत सर्वापदुद्धारक श्रीहनुमत्स्तोत्र सम्पूर्ण हुआ।

Word-by-Word Breakdown

आपदुद्धारक
aapad-uddhaaraka
आपत्तियों से उद्धार करने वाले, संकट से रक्षक (आपद् = विपत्ति, उद्धारक = उठाने/रक्षा करने वाले)
विनियोगः
viniyogah
विनियोग / अनुष्ठानिक प्रयोग (पाठ के आरम्भ में मन्त्र का)
विभीषण ऋषिः
vibheeshana rishih
विभीषण इस स्तोत्र के ऋषि हैं
वामे करे
vaame kare
बायें हाथ में
वैरिभिदम्
vairi-bhidam
जो शत्रुओं का विदारण/नाश करता है
शैलं वहन्तम्
shailam vahantam
पर्वत (संजीवनी) धारण किये हुए
भजे ज्वलत्कुण्डलमाञ्जनेयम्
bhaje jvalat-kundalam aanjaneyam
प्रज्वलित कुण्डलों वाले आञ्जनेय (अंजना-पुत्र) का मैं भजन करता हूँ
शरणं प्रपद्ये
sharanam prapadye
मैं शरण लेता हूँ
आपन्नाखिललोकार्तिहारिणे
aapanna-akhila-loka-aarti-haarine
समस्त आपत्तिग्रस्त लोकों की पीड़ा हरने वाले को
अकस्मादागतोत्पातनाशनाय
akasmaad-aagata-utpaata-naashanaaya
अकस्मात् आये उत्पातों/अपशकुनों का नाश करने वाले को
नमो नमः
namo namah
बारम्बार प्रणाम
तापत्रितयसंहारिन्
taapa-tritaya-samhaarin
हे तीनों तापों (आध्यात्मिक, आधिभौतिक, आधिदैविक) का संहार करने वाले
आधिव्याधिमहामारीग्रहपीडापहारिणे
aadhi-vyaadhi-mahaamaaree-grahapeedaa-pahaarine
आधि, व्याधि, महामारी एवं ग्रहपीड़ा का अपहरण करने वाले को
रामप्राणात्मने
raama-praanaatmane
राम के प्राणस्वरूप/आत्मस्वरूप को
शरणागतमर्त्यानां शरण्याय
sharanaagata-martyaanaam sharanyaaya
शरणागत मनुष्यों के शरण्य को
वज्रदेहाय
vajra-dehaaya
वज्र के समान कठोर देह वाले को
ब्रह्मास्त्रस्तम्भनाय
brahmaastra-stambhanaaya
जो ब्रह्मास्त्र का भी स्तम्भन/निवारण कर सकते हैं उन्हें
रामेष्टम्
raama-ishtam
राम के प्रिय / राम को प्रिय
सर्वाभीष्टप्रदायकम्
sarva-abheeshta-pradaayakam
समस्त अभीष्ट वस्तुओं के प्रदाता
कारागृहे प्रयाणे
kaaraagrihe prayaane
कारागार में अथवा यात्रा करते समय
ये स्मरन्ति हनूमन्तम्
ye smaranti hanoomantam
जो हनुमान का स्मरण करते हैं
तेषां नास्ति विपत् क्वचित्
teshaam naasti vipat kvachit
उन्हें कहीं भी विपत्ति नहीं होती
अर्थसिद्धिं जयं कीर्तिम्
artha-siddhim jayam keertim
अर्थसिद्धि (धन/लक्ष्य की प्राप्ति), विजय एवं कीर्ति
सभास्थाने प्राप्ते वादे लभेज्जयम्
sabhaasthaane praapte vaade labhejjayam
सभास्थान में अथवा वाद आ पड़ने पर विजय प्राप्त होती है
सर्वापद्भ्यो विमुच्येत
sarva-aapadbhyo vimuchyeta
समस्त आपत्तियों से मुक्त हो जाता है
मर्कटेश महोत्साह
markateesha mahotsaaha
हे वानरेश, महान् उत्साह/पराक्रम वाले

Origin & History

Source: Sri Sudarshana Samhita

Author: Vibhishana (brother of Ravana, devotee of Rama)

Period: Traditional (Puranic/Samhita literature)

यह स्तोत्र विभीषण को आरोपित है एवं श्रीसुदर्शनसंहिता में संरक्षित है। विभीषण, जिन्होंने रामायण युद्ध में हनुमान के असंख्य उद्धारों को देखा था — सर्वोपरि लक्ष्मण के प्राण बचाने हेतु संजीवनी पर्वत लाना — उन्होंने हनुमान को संकट के परम हर्ता के रूप में यह स्तोत्र रचा। ध्यान-श्लोक हनुमान को एक हाथ में पर्वत एवं दूसरे में शत्रुनाशक अस्त्र धारण किये हुए चित्रित करते हैं, जो उनकी आरोग्यदाता एवं रक्षक — दोनों भूमिकाओं को दर्शाता है। अन्तिम श्लोक एक फलश्रुति हैं जो उन अनेक आपत्तियों को गिनाते हैं जिनसे भक्त मुक्त होता है।

Frequently Asked Questions

'आपदुद्धारक' का क्या अर्थ है?
'आपदुद्धारक' 'आपद्' (विपत्ति, संकट, दुर्भाग्य) एवं 'उद्धारक' (उठाने अथवा रक्षा करने वाले) का संयोग है। अतः 'आपदुद्धारक हनुमान' का अर्थ है 'समस्त आपत्तियों से उद्धार करने वाले हनुमान।' यह स्तोत्र हनुमान की भक्तों को हर प्रकार के संकट से उबारने की शक्ति के नाम पर है।
इस स्तोत्र की रचना किसने की एवं यह कहाँ से है?
इसकी रचना रावण के भक्त-भ्राता विभीषण ने की एवं यह श्रीसुदर्शनसंहिता में संरक्षित है। आरम्भिक विनियोग स्पष्ट रूप से विभीषण को ऋषि (द्रष्टा) एवं हनुमान को इस मन्त्र-स्तोत्र का देवता बताता है।
आपदुद्धारक हनुमत् स्तोत्रम् विशेष रूप से कब पढ़ा जाता है?
इसे सामान्य रक्षा के लिए प्रातः एवं सायं पढ़ा जाता है, तथा विशेष रूप से किसी कठिनाई का सामना करने से पूर्व — मुकदमा, परीक्षा या साक्षात्कार, यात्रा, रोग अथवा आकस्मिक संकट — क्योंकि श्लोक समस्त आपत्तियों से उद्धार एवं राजसभा, सभा एवं वाद में विजय का वचन देते हैं।
इस स्तोत्र में हनुमान को पर्वत धारण किये हुए क्यों दिखाया गया है?
ध्यान (ध्यान) श्लोक हनुमान को पर्वत धारण किये हुए वर्णित करता है क्योंकि रामायण के प्रसिद्ध प्रसंग में वे हिमालय जाकर घायल लक्ष्मण को पुनर्जीवित करने हेतु जीवनरक्षक संजीवनी-बूटी सहित सम्पूर्ण संजीवनी पर्वत ले आये थे — यह हनुमान का संकट से उद्धारक रूप का सटीक चित्र है।

Ready to start chanting?

See Benefits & How to Chant →