मन्त्रमातृकापुष्पमालास्तवः — Complete Lyrics
मन्त्रमातृकापुष्पमालास्तवः
Sanskrit text with English transliteration and translation
Verse 1
कल्लोलोल्लसितामृताब्धिलहरीमध्ये विराजन्मणि-
द्वीपे कल्पकवाटिकापरिवृते कादम्बवाट्युज्ज्वले ।
रत्नस्तम्भसहस्रनिर्मितसभामध्ये विमानोत्तमे
चिन्तारत्नविनिर्मितं जननि ते सिंहासनं भावये ॥१॥
kallolollasitāmṛtābdhi-laharī-madhye virājanmaṇi-
dvīpe kalpaka-vāṭikā-parivṛte kādamba-vāṭyujjvale |
ratna-stambha-sahasra-nirmita-sabhā-madhye vimānottame
cintāratna-vinirmitaṃ janani te siṃhāsanaṃ bhāvaye || 1||
१. हे जननी! मैं चिन्तामणि से निर्मित तुम्हारे सिंहासन का ध्यान करता हूँ — जो अमृत-सागर की उत्ताल तरंगों के मध्य देदीप्यमान मणिद्वीप पर, कल्पवृक्ष एवं कदम्ब के उपवनों से घिरे, सहस्र रत्नस्तम्भों से निर्मित सभा के भीतर श्रेष्ठ विमान में स्थित है।
Verse 2
एणाङ्कानलभानुमण्डललसच्छ्रीचक्रमध्ये स्थितां
बालार्कद्युतिभासुरां करतलैः पाशाङ्कुशौ बिभ्रतीम् ।
चापं बाणमपि प्रसन्नवदनां कौसुम्भवस्त्रान्वितां
तां त्वां चन्द्रकलावतंसमकुटां चारुस्मितां भावये ॥२॥
eṇāṅkānala-bhānu-maṇḍala-lasacchrīcakra-madhye sthitāṃ
bālārka-dyuti-bhāsurāṃ karatalaiḥ pāśāṅkuśau bibhratīm |
cāpaṃ bāṇam api prasanna-vadanāṃ kausumbha-vastrānvitāṃ
tāṃ tvāṃ candra-kalāvataṃsa-makuṭāṃ cāru-smitāṃ bhāvaye || 2||
२. मैं तुम्हारा ध्यान करता हूँ — जो चन्द्र, अग्नि एवं सूर्य के मण्डलों से दीप्त श्रीचक्र के मध्य विराजमान हो, उदित सूर्य-सी अरुण कान्ति वाली, हाथों में पाश, अंकुश, धनुष एवं बाण धारण किए, प्रसन्न मुख वाली, कुसुम्भ-वस्त्र पहने, चन्द्रकला से अलंकृत मुकुटधारिणी और मधुर मुस्कान वाली हो।
Verse 3
ईशानादिपदं शिवैकफलदं रत्नासनं ते शुभं
पाद्यं कुङ्कुमचन्दनादिभरितैरर्घ्यं सरत्नाक्षतैः ।
शुद्धैराचमनीयकं तव जलैर्भक्त्या मया कल्पितं
कारुण्यामृतवारिधे तदखिलं सन्तुष्टये कल्पताम् ॥३॥
īśānādi-padaṃ śivaika-phaladaṃ ratnāsanaṃ te śubhaṃ
pādyaṃ kuṅkuma-candanādi-bharitair arghyaṃ saratnākṣataiḥ |
śuddhair ācamanīyakaṃ tava jalair bhaktyā mayā kalpitaṃ
kāruṇyāmṛta-vāridhe tad akhilaṃ santuṣṭaye kalpatām || 3||
३. ईशान पद पर स्थित, शिवरूपी एकमात्र फल देने वाला यह शुभ रत्नासन, कुंकुम-चन्दन से युक्त पाद्य, रत्न एवं अक्षत से अर्घ्य, और शुद्ध जल से आचमनीय — हे करुणामृत के सागर! भक्तिपूर्वक मेरे द्वारा कल्पित यह सब तुम्हारी सन्तुष्टि के लिए हो।
Verse 4
लक्ष्ये योगिजनस्य रक्षितजगज्जाले विशालेक्षणे
प्रालेयाम्बुपटीरकुङ्कुमलसत्कर्पूरमिश्रोदकैः ।
गोक्षीरैरपि नालिकेरसलिलैः शुद्धोदकैर्मन्त्रितैः
स्नानं देवि धिया मयैतदखिलं सन्तुष्टये कल्पताम् ॥४॥
lakṣye yogi-janasya rakṣita-jagaj-jāle viśālekṣaṇe
prāleyāmbu-paṭīra-kuṅkuma-lasat-karpūra-miśrodakaiḥ |
go-kṣīrair api nālikera-salilaiḥ śuddhodakair mantritaiḥ
snānaṃ devi dhiyā mayaitad akhilaṃ santuṣṭaye kalpatām || 4||
४. हे विशाल नेत्रों वाली, योगिजनों के ध्येय, जगज्जाल की रक्षिके! हिम-शीतल चन्दन, कुंकुम एवं कर्पूर मिश्रित जल से, गोदुग्ध, नारिकेल-जल एवं अभिमन्त्रित शुद्ध जल से — मेरे द्वारा भावना से अर्पित यह स्नान सब तुम्हारी सन्तुष्टि के लिए हो।
Verse 5
ह्रीङ्काराङ्कितमन्त्रलक्षिततनो हेमाचलात्सञ्चितै-
र्रत्नैरुज्ज्वलमुत्तरीयसहितं कौसुम्भवर्णांशुकम् ।
मुक्तासन्ततियज्ञसूत्रममलं सौवर्णतन्तूद्भवं
दत्तं देवि धिया मयैतदखिलं सन्तुष्टये कल्पताम् ॥५॥
hrīṅkārāṅkita-mantra-lakṣita-tano hemācalāt sañcitai-
r ratnair ujjvalam uttarīya-sahitaṃ kausumbha-varṇāṃśukam |
muktā-santati-yajña-sūtram amalaṃ sauvarṇa-tantūdbhavaṃ
dattaṃ devi dhiyā mayaitad akhilaṃ santuṣṭaye kalpatām || 5||
५. हे ह्रीङ्कारयुक्त मन्त्र से लक्षित स्वरूप वाली देवी! स्वर्णगिरि से संचित रत्नों से उज्ज्वल उत्तरीय सहित कुसुम्भ-वर्ण वस्त्र, और स्वर्णतन्तु से बना मुक्तामय निर्मल यज्ञोपवीत — मेरे द्वारा भावना से अर्पित यह सब तुम्हारी सन्तुष्टि के लिए हो।
Verse 6
हंसैरप्यतिलोभनीयगमने हारावलीमुज्ज्वलां
हिन्दोलद्युतिहीरपूरिततरे हेमाङ्गदे कङ्कणे ।
मञ्जीरौ मणिकुण्डले मकुटमप्यर्धेन्दुचूडामणिं
नासामौक्तिकमङ्गुलीयकटकौ काञ्चीमपि स्वीकुरु ॥६॥
haṃsair apy ati-lobhanīya-gamane hārāvalīm ujjvalāṃ
hindola-dyuti-hīra-pūritatare hemāṅgade kaṅkaṇe |
mañjīrau maṇi-kuṇḍale makuṭam apy ardhendu-cūḍāmaṇiṃ
nāsā-mauktikam aṅgulīya-kaṭakau kāñcīm api svīkuru || 6||
६. हे हंसों को भी लज्जित करने वाली गति वाली! उज्ज्वल हारावली, झूलते हीरों से भरे स्वर्ण-अंगद एवं कंगन, नूपुर, मणिकुण्डल, अर्धचन्द्र-चूड़ामणि युक्त मुकुट, नासा-मौक्तिक, अँगूठियाँ, कटक एवं काञ्ची — इन सबको स्वीकार करो।
Verse 7
सर्वाङ्गे घनसारकुङ्कुमघनश्रीगन्धपङ्काङ्कितं
कस्तूरीतिलकं च फालफलके गोरोचनापत्रकम् ।
गण्डादर्शनमण्डले नयनयोर्दिव्याञ्जनं तेऽञ्चितं
कण्ठाब्जे मृगनाभिपङ्कममलं त्वत्प्रीतये कल्पताम् ॥७॥
sarvāṅge ghana-sāra-kuṅkuma-ghana-śrī-gandha-paṅkāṅkitaṃ
kastūrī-tilakaṃ ca phāla-phalake gorocanā-patrakam |
gaṇḍādarśana-maṇḍale nayanayor divyāñjanaṃ te'ñcitaṃ
kaṇṭhābje mṛga-nābhi-paṅkam amalaṃ tvat-prītaye kalpatām || 7||
७. कर्पूर, कुंकुम एवं श्रीगन्ध-चन्दन से तुम्हारे सर्वांग का लेपन, भालप्रदेश पर कस्तूरी-तिलक एवं गोरोचना-पत्र, दर्पण-सम कपोलों पर नेत्रों में दिव्य अंजन, और कण्ठ-कमल पर निर्मल मृगनाभि-पंक — यह सब तुम्हारी प्रीति के लिए हो।
Verse 8
कल्हारोत्पलमल्लिकामरुवकैः सौवर्णपङ्केरुहै-
र्जातीचम्पकमालतीवकुलकैर्मन्दारकुन्दादिभिः ।
केतक्या करवीरकैर्बहुविधैः क्लृप्ताः स्रजो मालिकाः
सङ्कल्पेन समर्पयामि वरदे सन्तुष्टये गृह्यताम् ॥८॥
kalhārotpala-mallikā-maruvakaiḥ sauvarṇa-paṅkeruhai-
r jātī-campaka-mālatī-vakulakair mandāra-kundādibhiḥ |
ketakyā karavīrakair bahu-vidhaiḥ kḷptāḥ srajo mālikāḥ
saṅkalpena samarpayāmi varade santuṣṭaye gṛhyatām || 8||
८. हे वरदे! कल्हार, उत्पल, मल्लिका, मरुवक, स्वर्ण-कमल, जाती, चम्पक, मालती, वकुल, मन्दार, कुन्द, केतकी एवं करवीर आदि अनेक पुष्पों से गूँथी मालाएँ मैं सङ्कल्प से अर्पित करता हूँ — तुम्हारी सन्तुष्टि के लिए ग्रहण करो।
Verse 9
हन्तारं मदनस्य नन्दयसि यैरङ्गैरनङ्गोज्ज्वलै-
र्यैर्भृङ्गावलिनीलकुन्तलभरैर्बध्नासि तस्याशयम् ।
तानीमानि तवाम्ब कोमलतराण्यामोदलीलागृहा-
ण्यामोदाय दशाङ्गगुग्गुलुघृतैर्धूपैरहं धूपये ॥९॥
hantāraṃ madanasya nandayasi yair aṅgair anaṅgojjvalai-
r yair bhṛṅgāvali-nīla-kuntala-bharair badhnāsi tasyāśayam |
tānīmāni tavāmba komalatarāṇy āmoda-līlā-gṛhā-
ṇy āmodāya daśāṅga-guggulu-ghṛtair dhūpair ahaṃ dhūpaye || 9||
९. हे अम्ब! जिन अनंग-दीप्त अंगों से तुम कामारि शिव को आनन्दित करती हो, और जिन भ्रमर-सम श्याम केशों से उनके चित्त को बाँधती हो — तुम्हारे उन कोमलतर सुगन्ध-लीलागृहों के आमोद हेतु मैं दशांग गुग्गुल एवं घृत के धूप अर्पित करता हूँ।
Verse 10
लक्ष्मीमुज्ज्वलयामि रत्ननिवहोद्भास्वत्तरे मन्दिरे
मालारूपविलम्बितैर्मणिमयस्तम्भेषु सम्भावितैः ।
चित्रैर्हाटकपुत्रिकाकरधृतैर्गव्यैर्घृतैर्वर्धितै-
र्दिव्यैर्दीपगणैर्धिया गिरिसुते सन्तुष्टये कल्पताम् ॥१०॥
lakṣmīm ujjvalayāmi ratna-nivahodbhāsvattare mandire
mālā-rūpa-vilambitair maṇi-maya-stambheṣu sambhāvitaiḥ |
citrair hāṭaka-putrikā-kara-dhṛtair gavyair ghṛtair vardhitai-
r divyair dīpa-gaṇair dhiyā girisute santuṣṭaye kalpatām || 10||
१०. हे गिरिसुते! रत्नराशियों से देदीप्यमान तुम्हारे मन्दिर में, मणिमय स्तम्भों पर मालारूप में लटके, स्वर्ण-पुत्रिकाओं के हाथों में धारित, गोघृत से वर्धित विचित्र दिव्य दीप-समूहों से मैं भावना से लक्ष्मी (कान्ति) को उज्ज्वल करता हूँ — तुम्हारी सन्तुष्टि के लिए।
Verse 11
ह्रीङ्कारेश्वरि तप्तहाटककृतैः स्थालीसहस्रैर्भृतं
दिव्यान्नं घृतसूपशाकभरितं चित्रान्नभेदं तथा ।
दुग्धान्नं मधुशर्करादधियुतं माणिक्यपात्रे स्थितं
माषापूपसहस्रमम्ब सफलं नैवेद्यमावेदये ॥११॥
hrīṅkāreśvari tapta-hāṭaka-kṛtaiḥ sthālī-sahasrair bhṛtaṃ
divyānnaṃ ghṛta-sūpa-śāka-bharitaṃ citrānna-bhedaṃ tathā |
dugdhānnaṃ madhu-śarkarā-dadhi-yutaṃ māṇikya-pātre sthitaṃ
māṣāpūpa-sahasram amba saphalaṃ naivedyam āvedaye || 11||
११. हे ह्रीङ्कारेश्वरि! तप्त स्वर्ण के सहस्र पात्रों में भरे दिव्यान्न, घृत-सूप-शाक से युक्त, विविध चित्रान्न, मधु-शर्करा-दधि सहित माणिक्य-पात्र में स्थित दुग्धान्न, एवं सहस्र माष-अपूप — हे अम्ब! यह सफल नैवेद्य मैं निवेदित करता हूँ।
Verse 12
सच्छायैर्वरकेतकीदलरुचा ताम्बूलवल्लीदलैः
पूगैर्भूरिगुणैः सुगन्धिमधुरैः कर्पूरखण्डोज्ज्वलैः ।
मुक्ताचूर्णविराजितैर्बहुविधैर्वक्त्राम्बुजामोदनैः
पूर्णा रत्नकलाचिका तव मुदे न्यस्ता पुरस्तादुमे ॥१२॥
sacchāyair vara-ketakī-dala-rucā tāmbūla-vallī-dalaiḥ
pūgair bhūri-guṇaiḥ sugandhi-madhuraiḥ karpūra-khaṇḍojjvalaiḥ |
muktā-cūrṇa-virājitair bahu-vidhair vaktrāmbujāmodanaiḥ
pūrṇā ratna-kalācikā tava mude nyastā purastād ume || 12||
१२. हे उमे! सुन्दर केतकी-दल सी कान्ति वाले ताम्बूल-पत्र, अनेक गुणों वाले सुगन्धित-मधुर पूग, कर्पूर-खण्डों से उज्ज्वल, मुक्ताचूर्ण से सुशोभित, मुख-कमल को सुवासित करने वाले — इन अनेक भोग्यों से पूर्ण रत्नकलाचिका तुम्हारे आगे तुम्हारे आमोद के लिए रखी गई है।
Verse 13
कन्याभिः कमनीयकान्तिभिरलङ्कारामलारार्तिकां
पात्रे मौक्तिकचित्रपङ्क्तिविलसत्कर्पूरदीपावलिः ।
उत्तत्तालमृदङ्गगीतसहितं नृत्यत्पदाम्भोरुहं
मन्त्राराधनपूर्वकं सुविहितं नीराजनं गृह्यताम् ॥१३॥
kanyābhiḥ kamanīya-kāntibhir alaṅkārāmalārārtikāṃ
pātre mauktika-citra-paṅkti-vilasat-karpūra-dīpāvaliḥ |
uttat-tāla-mṛdaṅga-gīta-sahitaṃ nṛtyat-padāmbhoruhaṃ
mantrārādhana-pūrvakaṃ suvihitaṃ nīrājanaṃ gṛhyatām || 13||
१३. मन्त्र-आराधनापूर्वक भलीभाँति किया गया यह नीराजन ग्रहण करो — जिसे मनोहर कान्ति वाली कन्याएँ निर्मल आरार्तिका-पात्र, मुक्ता-पंक्तियों से दीप्त कर्पूर-दीपावली लिए, ताल-मृदंग-गीत सहित नृत्य करते हुए चरण-कमलों से करती हैं।
Verse 14
लक्ष्मीर्मौक्तिकलक्षकल्पितसितच्छत्रं तु धत्ते रसा-
दिन्द्राणी च रतिश्च चामरवरे धत्ते स्वयं भारती ।
वीणामेणविलोचनाः सुमनसां नृत्यन्ति तद्रागव-
द्भावैराङ्गिकसात्त्विकैः स्फुटरसं मातस्तदाकर्ण्यताम् ॥१४॥
lakṣmīr mauktika-lakṣa-kalpita-sitacchatraṃ tu dhatte rasā-
d indrāṇī ca ratiś ca cāmara-vare dhatte svayaṃ bhāratī |
vīṇām eṇa-vilocanāḥ sumanasāṃ nṛtyanti tad-rāgava-
d bhāvair āṅgika-sāttvikaiḥ sphuṭa-rasaṃ mātas tad ākarṇyatām || 14||
१४. लक्ष्मी प्रेमपूर्वक लाख मोतियों से बना श्वेत छत्र धारण करती हैं; इन्द्राणी एवं रति श्रेष्ठ चामर ढुलाती हैं; भारती (सरस्वती) स्वयं वीणा बजाती हैं; और मृगनयनी देवांगनाएँ उस राग के अनुरूप आंगिक-सात्त्विक भावों से स्फुट रस के साथ नृत्य करती हैं — हे मात:! उसे सुनो।
Verse 15
ह्रीङ्कारत्रयसम्पुटेन मनुनोपास्ये त्रयीमौलिभि-
र्वाक्यैर्लक्ष्यतनो तव स्तुतिविधौ को वा क्षमेताम्बिके ।
सल्लापाः स्तुतयः प्रदक्षिणशतं सञ्चार एवास्तु ते
संवेशो नमसः सहस्रमखिलं त्वत्प्रीतये कल्पताम् ॥१५॥
hrīṅkāra-traya-sampuṭena manunopāsye trayī-maulibhi-
r vākyair lakṣya-tano tava stuti-vidhau ko vā kṣametāmbike |
sallāpāḥ stutayaḥ pradakṣiṇa-śataṃ sañcāra evāstu te
saṃveśo namasaḥ sahasram akhilaṃ tvat-prītaye kalpatām || 15||
१५. हे अम्बिके! त्रिविध ह्रीङ्कार से सम्पुटित मन्त्र से मैं उपासना करता हूँ; वेदान्त-वाक्यों से लक्षित स्वरूप वाली तुम्हारी स्तुति करने में कौन समर्थ है? मेरे वार्तालाप तुम्हारी स्तुतियाँ हों, मेरा भ्रमण सौ प्रदक्षिणाएँ हो, और मेरा शयन सहस्र नमस्कार — यह सब तुम्हारी प्रीति के लिए हो।
Verse 16
श्रीमन्त्राक्षरमालया गिरिसुतां यः पूजयेच्चेतसा
सन्ध्यासु प्रतिवासरं सुनियतस्तस्यामलं स्यान्मनः ।
चित्ताम्भोरुहमण्डपे गिरिसुता नृत्तं विधत्ते रसा-
द्वाणी वक्त्रसरोरुहे जलधिजा गेहे जगन्मङ्गला ॥१६॥
śrī-mantrākṣara-mālayā girisutāṃ yaḥ pūjayec cetasā
sandhyāsu prati-vāsaraṃ su-niyatas tasyāmalaṃ syān manaḥ |
cittāmbhoruha-maṇḍape girisutā nṛttaṃ vidhatte rasā-
d vāṇī vaktra-saroruhe jaladhi-jā gehe jagan-maṅgalā || 16||
१६. जो संयमी पुरुष प्रतिदिन सन्ध्याओं में इस मन्त्राक्षर-माला से चित्त में गिरिसुता की पूजा करता है, उसका मन निर्मल हो जाता है — उसके चित्त-कमल के मण्डप में गिरिसुता प्रेमपूर्वक नृत्य करती हैं, उसके मुख-कमल पर सरस्वती और उसके घर में जगन्मंगला लक्ष्मी निवास करती हैं।
Verse 17
इति गिरिवरपुत्रीपादराजीवभूषा
भुवनमखिलमेतत्पातु मातृ प्रसन्ना ।
शिवपदमकरन्दस्यन्दिनीयं निबद्धा
मदयतु कविभृङ्गान्मातृकापुष्पमाला ॥१७॥
iti giri-vara-putrī-pāda-rājīva-bhūṣā
bhuvanam akhilam etat pātu mātṛ prasannā |
śiva-pada-makaranda-syandinī iyaṃ nibaddhā
madayatu kavi-bhṛṅgān mātṛkā-puṣpa-mālā || 17||
१७. इस प्रकार गिरिराजपुत्री के चरण-कमलों का आभूषण, शिव-पद-मकरन्द को स्रवित करती हुई यह 'मातृकापुष्पमाला' — प्रसन्न जगन्माता इसके द्वारा इस समस्त संसार की रक्षा करें, और यह कवि-रूपी भ्रमरों को आनन्द से उन्मत्त करे।
Want to understand every word?
Read Word-by-Word Meaning →