श्री रुद्रं चमकम् Meaning — Line by Line
श्री रुद्रं चमकम्
Every verse and every word explained in English & Hindi
Meaning — Line by Line
Every verse of श्री रुद्रं चमकम् with its Hindi meaning. Tap any word to hear it, or ▶ to recite the verse.
Jump to a verse ▾
- Verse 1. || Prathama anuvaka ||
- Verse 2. || Dvitiya anuvaka ||
- Verse 3. || Tritiya anuvaka ||
- Verse 4. || Chaturtha anuvaka ||
- Verse 5. || Panchama anuvaka ||
- Verse 6. || Shashthama anuvaka ||
- Verse 7. || Saptama anuvaka ||
- Verse 8. || Ashtama anuvaka ||
- Verse 9. || Navama anuvaka ||
- Verse 10. || Dashama anuvaka ||
- Verse 11. || Ekadasha anuvaka ||
|| Prathama anuvaka ||
॥ प्रथम अनुवाक ॥ ओं अग्ना॑विष्णू स॒जोष॑से॒मा व॑र्धन्तु वां॒ गिर॑: । द्यु॒म्नैर्वाजे॑भि॒राग॑तम् । वाज॑श्च मे प्रस॒वश्च॑ मे॒ प्रय॑तिश्च मे॒ प्रसि॑तिश्च मे धी॒तिश्च॑ मे॒ क्रतु॑श्च मे॒ स्वर॑श्च मे॒ श्लोक॑श्च मे श्रा॒वश्च॑ मे॒ श्रुति॑श्च मे॒ ज्योति॑श्च मे॒ सुव॑श्च मे प्रा॒णश्च॑ मेऽपा॒नश्च॑ मे व्या॒नश्च॒ मेऽसु॑श्च मे चि॒त्तं च॑ म॒ आधी॑तं च मे॒ वाक्च॑ मे॒ मन॑श्च मे॒ चक्षु॑श्च मे॒ श्रोत्रं॑ च मे॒ दक्ष॑श्च मे॒ बलं॑ च म॒ ओज॑श्च मे॒ सह॑श्च म॒ आयु॑श्च मे ज॒रा च॑ म आ॒त्मा च॑ मे त॒नूश्च॑ मे॒ शर्म॑ च मे॒ वर्म॑ च मे॒ऽङ्गा॑नि च मे॒ऽस्थानि॑ च मे॒ परूग्ं॑षि च मे॒ शरी॑राणि च मे ॥ १ ॥
|| Prathama anuvaka || Om agnavishnu sajoshasema vardhantu vam girah | Dyumnairvajebhiragatam | Vajashcha me prasavashcha me prayatishcha me prasitishcha me Dhitishcha me kratushcha me svarashcha me shlokashcha me Shravashcha me shrutishcha me jyotishcha me suvashcha me Pranashcha mepanashcha me vyanashcha mesushcha me Chittam cha ma adhitam cha me vakcha me manashcha me Chakshushcha me shrotram cha me dakshashcha me balam cha ma Ojashcha me sahashcha ma ayushcha me jara cha ma Atma cha me tanushcha me sharma cha me varma cha Mengani cha mesthani cha me parugmshi cha me Sharirani cha me || 1 ||
Meaningॐ, अग्नि और विष्णु दोनों प्रसन्न होकर हमारी स्तुतियों को स्वीकार करें और तेज तथा अन्न के साथ हमारे पास आएँ। इसके बाद 'च मे' — 'यह भी मुझे प्राप्त हो' — की महान सूची आरम्भ होती है: अन्न और बल, दैवी प्रेरणा, उद्यम और संकल्प, चिन्तन, इच्छाशक्ति, वाणी और मन, नेत्र और कान, प्राण-अपान-व्यान, कौशल, शक्ति, ओज, दीर्घ आयु और सम्मानित वृद्धावस्था, आत्मा, शरीर, रक्षा-कवच तथा स्वस्थ अङ्ग, अस्थियाँ और शरीर।
|| Dvitiya anuvaka ||
॥ द्वितीय अनुवाक ॥ ज्यैष्ठ्यं॑ च म॒ आधि॑पत्यं च मे म॒न्युश्च॑ मे॒ भाम॑श्च॒ मेऽम॑श्च॒ मेऽम्भ॑श्च मे जे॒मा च॑ मे महि॒मा च॑ मे वरि॒मा च॑ मे प्रथि॒मा च॑ मे व॒र्ष्मा च॑ मे द्राघु॒या च॑ मे वृ॒द्धं च॑ मे॒ वृद्धि॑श्च मे स॒त्यं च॑ मे श्र॒द्धा च॑ मे॒ जग॑च्च मे॒ धनं॑ च मे॒ वश॑श्च मे॒ त्विषि॑श्च मे क्री॒डा च॑ मे॒ मोद॑श्च मे जा॒तं च॑ मे जनि॒ष्यमा॑णं च मे सू॒क्तं च॑ मे सुकृ॒तं च॑ मे वि॒त्तं च॑ मे॒ वेद्यं॑ च मे भू॒तं च॑ मे भवि॒ष्यच्च॑ मे सु॒गं च॑ मे सु॒पथं॑ च म ऋ॒द्धं च॑ म॒ ऋद्धि॑श्च मे क्लु॒प्तं च॑ मे॒ क्लुप्ति॑श्च मे म॒तिश्च॑ मे सुम॒तिश्च॑ मे ॥ २ ॥
|| Dvitiya anuvaka || Jyaishthyam cha ma adhipatyam cha me manyushcha me Bhamashcha memashcha membhashcha me jema cha me Mahima cha me varima cha me prathima cha me Varshma cha me draghuya cha me vriddham cha me Vriddhishcha me satyam cha me shraddha cha me jagachcha me Dhanam cha me vashashcha me tvishishcha me krida cha me Modashcha me jatam cha me janishyamanam cha me Suktam cha me sukritam cha me vittam cha me Vedyam cha me bhutam cha me bhavishyachcha me Sugam cha me supatham cha ma riddham cha ma Riddhishcha me kluptam cha me kluptishcha me Matishcha me sumatishcha me || 2 ||
Meaningद्वितीय अनुवाक आन्तरिक और बाह्य ऐश्वर्य के गुणों की प्रार्थना करता है: ज्येष्ठता और आधिपत्य, धर्मयुक्त तेज, गरिमा, जल की समृद्धि, विजय, महिमा, विस्तार, ऊँचाई, वृद्धि और विकास, सत्य और श्रद्धा। साथ ही संसार की सम्पदा — धन, वशित्व, कान्ति, क्रीडा और आनन्द, जो उत्पन्न हो चुका और जो होगा, सुन्दर सूक्त और सुकृत, वर्तमान और भावी समृद्धि, सुगम मार्ग, ऋद्धि, व्यवस्था तथा निर्मल और शुभ बुद्धि माँगी गई है।
|| Tritiya anuvaka ||
॥ तृतीय अनुवाक ॥ शं च॑ मे॒ मय॑श्च मे प्रि॒यं च॑ मेऽनुका॒मश्च॑ मे॒ काम॑श्च मे सौमन॒सश्च॑ मे भ॒द्रं च॑ मे॒ श्रेय॑श्च मे॒ वस्य॑श्च मे॒ यश॑श्च मे॒ भग॑श्च मे॒ द्रवि॑णं च मे य॒न्ता च॑ मे ध॒र्ता च॑ मे॒ क्षेम॑श्च मे॒ धृति॑श्च मे॒ विश्वं॑ च मे॒ मह॑श्च मे सं॒विच्च॑ मे॒ ज्ञात्रं॑ च मे॒ सूश्च॑ मे प्र॒सूश्च॑ मे॒ सीरं॑ च मे ल॒यश्च॑ म ऋ॒तं च॑ मे॒ऽमृतं॑ च मेऽय॒क्ष्मं च॒ मेऽना॑मयच्च मे जी॒वातु॑श्च मे दीर्घायु॒त्वं च॑ मेऽनमि॒त्रं च॒ मेऽभ॑यं च मे सु॒गं च॑ मे॒ शय॑नं च मे सू॒षा च॑ मे सु॒दिनं॑ च मे ॥ ३ ॥
|| Tritiya anuvaka || Sham cha me mayashcha me priyam cha menukamashcha me Kamashcha me saumanasashcha me bhadram cha me shreyashcha me Vasyashcha me yashashcha me bhagashcha me dravinam cha me Yanta cha me dharta cha me kshemashcha me dhritishcha me Vishvam cha me mahashcha me samvichcha me jnatram cha me Sushcha me prasushcha me siram cha me layashcha ma Ritam cha memritam cha meyakshmam cha Menamayachcha me jivatushcha me dirghayutvam cha Menamitram cha mebhayam cha me sugam cha me Shayanam cha me susha cha me sudinam cha me || 3 ||
Meaningयहाँ साधक सुख और आनन्द (शं और मयः), प्रिय वस्तु, कामना और उसकी पूर्ति, सौमनस्य, कल्याण और श्रेयस्, आराम, यश और भाग्य की याचना करता है। वह मार्गदर्शक और आधार, क्षेम और धृति, सर्वज्ञता और संवित् की प्रार्थना करता है, और फिर गहनतम वरदान माँगता है — ऋत (सत्य) और अमृत, रोग और व्याधि से मुक्ति, दीर्घायु, शत्रुहीनता, अभय, सुखद शयन, सुन्दर उषा और शुभ दिन।
|| Chaturtha anuvaka ||
॥ चतुर्थ अनुवाक ॥ ऊर्क्च॑ मे सू॒नृता॑ च मे॒ पय॑श्च मे॒ रस॑श्च मे घृ॒तं च॑ मे॒ मधु॑ च मे॒ सग्धि॑श्च मे॒ सपी॑तिश्च मे कृ॒षिश्च॑ मे॒ वृष्टि॑श्च मे॒ जैत्रं॑ च म॒ औद्भि॑द्यं च मे र॒यिश्च॑ मे॒ राय॑श्च मे पु॒ष्टं च॑ मे॒ पुष्टि॑श्च मे वि॒भु च॑ मे प्र॒भु च॑ मे ब॒हु च॑ मे॒ भूय॑श्च मे पू॒र्णं च॑ मे पू॒र्णत॑रं च॒ मेऽक्षि॑तिश्च मे॒ कूय॑वाश्च॒ मेऽन्नं॑ च॒ मेऽक्षु॑च्च मे व्री॒हय॑श्च मे॒ यवा᳚श्च मे॒ माषा᳚श्च मे॒ तिला᳚श्च मे मु॒द्गाश्च॑ मे ख॒ल्वा᳚श्च मे गो॒धूमा᳚श्च मे म॒सुरा᳚श्च मे प्रि॒यङ्ग॑वश्च॒ मेऽण॑वश्च मे श्या॒मका᳚श्च मे नी॒वारा᳚श्च मे ॥ ४ ॥
|| Chaturtha anuvaka || Urkcha me sunrita cha me payashcha me rasashcha me Ghritam cha me madhu cha me sagdhishcha me sapitishcha me Krishishcha me vrishtishcha me jaitram cha ma audbhidyam cha me Rayishcha me rayashcha me pushtam cha me pushtishcha me Vibhu cha me prabhu cha me bahu cha me bhuyashcha me Purnam cha me purnataram cha mekshitishcha me Kuyavashcha mennam cha mekshuchcha me vrihayashcha me Yavashcha me mashashcha me tilashcha me mudgashcha me Khalvashcha me godhumashcha me masurashcha me Priyangavashcha menavashcha me shyamakashcha me Nivarashcha me || 4 ||
Meaningचतुर्थ अनुवाक अन्न के समस्त रूपों की प्रार्थना है: पोषण का सार (ऊर्क), मधुर सत्य वाणी, दूध, रस, घृत और मधु, सत्सङ्ग में भोजन-पान, कृषि और वृष्टि, विजयी भूमि और उसकी उपज, धन और पुष्टि, बहुलता और उत्तरोत्तर अधिकता, पूर्णता और पूर्णतरता, तथा अक्षयता। अन्त में अनाजों के नाम हैं — व्रीहि (चावल), यव (जौ), माष (उड़द), तिल, मुद्ग (मूँग), खल्व, गोधूम (गेहूँ), मसूर, और प्रियङ्गु, अणु, श्यामाक तथा नीवार जैसे कदन्न।
|| Panchama anuvaka ||
॥ पञ्चम अनुवाक ॥ अश्मा॑ च मे॒ मृत्ति॑का च मे गि॒रय॑श्च मे॒ पर्व॑ताश्च मे॒ सिक॑ताश्च मे॒ वन॒स्पत॑यश्च मे॒ हिर॑ण्यं च॒ मेऽय॑श्च मे॒ सीसं॑ च मे॒ त्रपु॑श्च मे श्या॒मं च॑ मे लो॒हं च॑ मे॒ऽग्निश्च॑ म॒ आप॑श्च मे वी॒रुध॑श्च म॒ ओष॑धयश्च मे कृष्टप॒च्यं च॑ मेऽकृष्टप॒च्यं च॑ मे ग्रा॒म्याश्च॑ मे प॒शव॑ आर॒ण्याश्च॑ य॒ज्ञेन॑ कल्पन्तां वि॒त्तं च मे॒ वित्ति॑श्च मे भू॒तं च॑ मे॒ भूति॑श्च मे॒ वसु॑ च मे वस॒तिश्च॑ मे॒ कर्म॑ च मे॒ शक्ति॑श्च॒ मेऽर्थ॑श्च म॒ एम॑श्च म॒ इति॑श्च मे॒ गति॑श्च मे ॥ ५ ॥
|| Panchama anuvaka || Ashma cha me mrittika cha me girayashcha me parvatashcha me Sikatashcha me vanaspatayashcha me hiranyam cha Meyashcha me sisam cha me trapushcha me shyamam cha me Loham cha megnishcha ma apashcha me virudhashcha ma Oshadhayashcha me krishtapachyam cha mekrishtapachyam cha me Gramyashcha me pashava aranyashcha yajnena kalpantam Vittam cha me vittishcha me bhutam cha me bhutishcha me Vasu cha me vasatishcha me karma cha me shaktishcha Merthashcha ma emashcha ma itishcha me gatishcha me || 5 ||
Meaningयह अनुवाक पृथ्वी की खनिज और जैविक सम्पदा माँगता है: पत्थर और मिट्टी, पहाड़ियाँ और पर्वत, बालू और वनस्पतियाँ, स्वर्ण और लोहा, सीसा, राँगा और ताँबा, अग्नि और जल, लताएँ और ओषधियाँ, जुती और बिन जुती भूमि की उपज। ग्राम्य और आरण्य पशु यज्ञ द्वारा मुझे सुलभ हों; वित्त और उसकी प्राप्ति, भूति और उसकी वृद्धि, वसु और सुन्दर निवास, कर्म और उसकी शक्ति, अर्थ, सिद्धि, गति और गन्तव्य मुझे प्राप्त हों।
|| Shashthama anuvaka ||
॥ षष्ठम अनुवाक ॥ अ॒ग्निश्च॑ म॒ इन्द्र॑श्च मे॒ सोम॑श्च म॒ इन्द्र॑श्च मे सवि॒ता च॑ म॒ इन्द्र॑श्च मे॒ सर॑स्वती च म॒ इन्द्र॑श्च मे पू॒षा च॑ म॒ इन्द्र॑श्च मे॒ बृह॒स्पति॑श्च म॒ इन्द्र॑श्च मे मि॒त्रश्च॑ म॒ इन्द्र॑श्च मे॒ वरु॑णश्च म॒ इन्द्र॑श्च मे॒ त्वष्टा॑ च म॒ इन्द्र॑श्च मे धा॒ता च॑ म॒ इन्द्र॑श्च मे॒ विष्णु॑श्च म॒ इन्द्र॑श्च मे॒ऽश्विनौ॑ च म॒ इन्द्र॑श्च मे म॒रुत॑श्च म॒ इन्द्र॑श्च मे॒ विश्वे॑ च मे दे॒वा इन्द्र॑श्च मे पृथि॒वी च॑ म॒ इन्द्र॑श्च मे॒ऽन्तरि॑क्षं च म॒ इन्द्र॑श्च मे॒ द्यौश्च॑ म॒ इन्द्र॑श्च मे॒ दिश॑श्च म॒ इन्द्र॑श्च मे मू॒र्धा च॑ म॒ इन्द्र॑श्च मे प्र॒जाप॑तिश्च म॒ इन्द्र॑श्च मे ॥ ६ ॥
|| Shashthama anuvaka || Agnishcha ma indrashcha me somashcha ma indrashcha me Savita cha ma indrashcha me sarasvati cha ma indrashcha me Pusha cha ma indrashcha me brihaspatishcha ma indrashcha me Mitrashcha ma indrashcha me varunashcha ma indrashcha me Tvashta cha ma indrashcha me dhata cha ma indrashcha me Vishnushcha ma indrashcha meshvinau cha ma indrashcha me Marutashcha ma indrashcha me vishve cha me deva indrashcha me Prithivi cha ma indrashcha mentariksham cha ma indrashcha me Dyaushcha ma indrashcha me dishashcha ma indrashcha me Murdha cha ma indrashcha me prajapatishcha ma indrashcha me || 6 ||
Meaningषष्ठ अनुवाक में प्रत्येक वरदान इन्द्र — दिव्य शक्ति के अधिपति — के साथ माँगा गया है: अग्नि और इन्द्र मुझे प्राप्त हों, सोम और इन्द्र, सविता और इन्द्र, सरस्वती और इन्द्र, पूषा, बृहस्पति, मित्र, वरुण, त्वष्टा, धाता, विष्णु, अश्विनीकुमार, मरुद्गण और विश्वेदेव — सब इन्द्र सहित। यहाँ तक कि पृथ्वी, अन्तरिक्ष और द्युलोक, दिशाएँ, सबका मूर्धा और स्वयं प्रजापति भी इन्द्र के साथ माँगे गए हैं — क्योंकि शक्ति के बिना वरदान धारण नहीं होते।
|| Saptama anuvaka ||
॥ सप्तम अनुवाक ॥ अ॒ग्ं॒शुश्च॑ मे र॒श्मिश्च॒ मेऽदा᳚भ्यश्च॒ मेऽधि॑पतिश्च म उपा॒ग्ं॒शुश्च॑ मेऽन्तर्या॒मश्च॑ म ऐन्द्रवाय॒वश्च॑ मे मैत्रावरु॒णश्च॑ म आश्वि॒नश्च॑ मे प्रतिप्र॒स्थान॑श्च मे शु॒क्रश्च॑ मे म॒न्थी च॑ म आग्रय॒णश्च॑ मे वैश्वदे॒वश्च॑ मे ध्रु॒वश्च॑ मे वैश्वान॒रश्च॑ म ऋतुग्र॒हाश्च॑ मेऽतिग्रा॒ह्या᳚श्च म ऐन्द्रा॒ग्नश्च॑ मे वैश्वदे॒वश्च॑ मे मरुत्व॒तीया᳚श्च मे माहे॒न्द्रश्च॑ म आदि॒त्यश्च॑ मे सावि॒त्रश्च॑ मे सारस्व॒तश्च॑ मे पौ॒ष्णश्च॑ मे पात्नीव॒तश्च॑ मे हारियोज॒नश्च॑ मे ॥ ७ ॥
|| Saptama anuvaka || Agmshushcha me rashmishcha medabhyashcha medhipatishcha ma Upagmshushcha mentaryamashcha ma aindravayavashcha me Maitravarunashcha ma ashvinashcha me pratiprasthanashcha me Shukrashcha me manthi cha ma agrayanashcha me vaishvadevashcha me Dhruvashcha me vaishvanarashcha ma ritugrahashcha Metigrahyashcha ma aindragnashcha me vaishvadevashcha me Marutvatiyashcha me mahendrashcha ma adityashcha me Savitrashcha me sarasvatashcha me paushnashcha me Patnivatashcha me hariyojanashcha me || 7 ||
Meaningसप्तम अनुवाक यज्ञ के समस्त पवित्र सोम-ग्रहों (पात्रों) की याचना करता है: अंशु और रश्मि, अजेय अदाभ्य, अधिपति, उपांशु और अन्तर्याम, ऐन्द्रवायव, मैत्रावरुण और आश्विन ग्रह, प्रतिप्रस्थान, शुक्र और मन्थी, आग्रयण, वैश्वदेव और ध्रुव, वैश्वानर, ऋतुग्रह और अतिग्राह्य, तथा ऐन्द्राग्न, मरुत्वतीय, माहेन्द्र, आदित्य, सावित्र, सारस्वत, पौष्ण, पात्नीवत और हारियोजन ग्रह — दिव्य सम्पर्क की सम्पूर्ण सामग्री।
|| Ashtama anuvaka ||
॥ अष्टम अनुवाक ॥ इ॒ध्मश्च॑ मे ब॒र्हिश्च॑ मे॒ वेदि॑श्च मे॒ धिष्णि॑याश्च मे॒ स्रुच॑श्च मे चम॒साश्च॑ मे॒ ग्रावा॑णश्च मे॒ स्वर॑वश्च म उपर॒वाश्च॑ मेऽधि॒षव॑णे च मे द्रोणकल॒शश्च॑ मे वाय॒व्या॑नि च मे पूत॒भृच्च॑ म आधव॒नीय॑श्च म॒ आग्नी᳚ध्रं च मे हवि॒र्धानं॑ च मे गृ॒हाश्च॑ मे॒ सद॑श्च मे पुरो॒डाशा᳚श्च मे पच॒ताश्च॑ मेऽवभृ॒थश्च॑ मे स्वगाका॒रश्च॑ मे ॥ ८ ॥
|| Ashtama anuvaka || Idhmashcha me barhishcha me vedishcha me dhishniyashcha me Sruchashcha me chamasashcha me gravanashcha me svaravashcha ma Uparavashcha medhishavane cha me dronakalashashcha me Vayavyani cha me putabhrichcha ma adhavaniyashcha ma Agnidhram cha me havirdhanam cha me grihashcha me Sadashcha me purodashashcha me pachatashcha Mevabhrithashcha me svagakarashcha me || 8 ||
Meaningयहाँ यज्ञ के प्रत्येक उपकरण और स्थान की प्रार्थना है: समिधा (इध्म) और बर्हिस् (कुश), वेदी और धिष्णियाँ, स्रुच् और चमस, सोम कूटने के पाषाण (ग्रावा) और यूप-स्वरु, उपरव और अधिषवण फलक, द्रोणकलश, वायव्य पात्र, पूतभृत और आधवनीय, आग्नीध्र शाला और हविर्धान, गृह और सदस्, पुरोडाश और पक्व आहुतियाँ, अवभृथ (समापन स्नान) तथा स्वगाकार (मङ्गल घोष)।
|| Navama anuvaka ||
॥ नवम अनुवाक ॥ अ॒ग्निश्च॑ मे घ॒र्मश्च॑ मे॒ऽर्कश्च॑ मे॒ सूर्य॑श्च मे प्रा॒णश्च॑ मेऽश्वमे॒धश्च॑ मे पृथि॒वी च॒ मेऽदि॑तिश्च मे॒ दिति॑श्च मे॒ द्यौश्च॑ मे॒ शक्क्व॑रीर॒ङ्गुल॑यो॒ दिश॑श्च मे य॒ज्ञेन॑ कल्पन्ता॒मृक्च॑ मे॒ साम॑ च मे॒ स्तोम॑श्च मे॒ यजु॑श्च मे दी॒क्षा च॑ मे॒ तप॑श्च म ऋ॒तुश्च॑ मे व्र॒तं च॑ मेऽहोरा॒त्रयो᳚र्वृ॒ष्ट्या बृ॑हद्रथन्त॒रे च॑ मे य॒ज्ञेन॑ कल्पेताम् ॥ ९ ॥
|| Navama anuvaka || Agnishcha me gharmashcha merkashcha me suryashcha me Pranashcha meshvamedhashcha me prithivi cha meditishcha me Ditishcha me dyaushcha me shakkvarirangulayo dishashcha me Yajnena kalpantamrikcha me sama cha me stomashcha me Yajushcha me diksha cha me tapashcha ma ritushcha me Vratam cha mehoratrayorvrishtya brihadrathantare cha me Yajnena kalpetam || 9 ||
Meaningनवम अनुवाक प्रार्थना करता है कि महान अग्नियाँ और अनुष्ठान स्वयं सिद्ध हों: अग्नि और घर्म, अर्क, सूर्य, प्राण, अश्वमेध, पृथ्वी, अदिति और दिति, द्युलोक, कर्म करने वाली शक्तिशाली अङ्गुलियाँ और दिशाएँ — सब यज्ञ द्वारा सम्पन्न हों। ऋक् और साम, स्तोम और यजुस्, दीक्षा और तप, ऋतु और व्रत, अहोरात्र की वृष्टि तथा बृहत् और रथन्तर साम — ये सब यज्ञ से मेरे लिए सिद्ध हों।
|| Dashama anuvaka ||
॥ दशम अनुवाक ॥ गर्भा᳚श्च मे व॒त्साश्च॑ मे॒ त्र्यवि॑श्च मे त्र्य॒वी च॑ मे दित्य॒वाट् च॑ मे दित्यौ॒ही च॑ मे॒ पञ्चा॑विश्च मे पञ्चा॒वी च॑ मे त्रिव॒त्सश्च॑ मे त्रिव॒त्सा च॑ मे तुर्य॒वाट् च॑ मे तुर्यौ॒ही च॑ मे पष्ठ॒वाट् च॑ मे पष्ठौ॒ही च॑ म उ॒क्षा च॑ मे व॒शा च॑ म ऋष॒भश्च॑ मे वे॒हच्च॑ मेऽन॒ड्वाञ्च॑ मे धे॒नुश्च॑ म॒ आयु॑र्य॒ज्ञेन॑ कल्पतां प्रा॒णो य॒ज्ञेन॑ कल्पतामपा॒नो य॒ज्ञेन॑ कल्पतां व्या॒नो य॒ज्ञेन॑ कल्पतां॒ चक्षु॑र्य॒ज्ञेन॑ कल्पता॒ग्॒ श्रोत्रं॑ य॒ज्ञेन॑ कल्पतां॒ मनो॑ य॒ज्ञेन॑ कल्पतां॒ वाग्य॒ज्ञेन॑ कल्पतामा॒त्मा य॒ज्ञेन॑ कल्पतां य॒ज्ञो य॒ज्ञेन॑ कल्पताम् ॥ १० ॥
|| Dashama anuvaka || Garbhashcha me vatsashcha me tryavishcha me tryavi cha me Dityavat cha me dityauhi cha me panchavishcha me Panchavi cha me trivatsashcha me trivatsa cha me Turyavat cha me turyauhi cha me pashthavat cha me Pashthauhi cha ma uksha cha me vasha cha ma rishabhashcha me Vehachcha menadvancha me dhenushcha ma Ayuryajnena kalpatam prano yajnena kalpatamapano Yajnena kalpatam vyano yajnena kalpatam Chakshuryajnena kalpatag shrotram yajnena kalpatam Mano yajnena kalpatam vagyajnena kalpatamatma Yajnena kalpatam yajno yajnena kalpatam || 10 ||
Meaningयह अनुवाक जीवन की प्रत्येक अवस्था के गोधन की कामना करता है: गर्भ और बछड़े, डेढ़ वर्ष के नर-मादा, दो वर्ष के, ढाई वर्ष के, तीन और चार वर्ष के पशु, बैल और बन्ध्या गाय, ऋषभ, गर्भिणी गाय, भारवाही बैल और दुधारू धेनु। फिर यह आन्तरिक यज्ञ की ओर उठता है: मेरी आयु यज्ञ से सिद्ध हो, प्राण, अपान और व्यान यज्ञ से, नेत्र और श्रोत्र यज्ञ से, मन और वाणी यज्ञ से, आत्मा यज्ञ से — और स्वयं यज्ञ भी यज्ञ से सिद्ध हो।
|| Ekadasha anuvaka ||
॥ एकादश अनुवाक ॥ एका॑ च मे ति॒स्रश्च॑ मे॒ पञ्च॑ च मे स॒प्त च॑ मे॒ नव॑ च म॒ एका॑दश च मे॒ त्रयो॑दश च मे॒ पञ्च॑दश च मे स॒प्तद॑श च मे॒ नव॑दश च म॒ एक॑विग्ंशतिश्च मे॒ त्रयो॑विग्ंशतिश्च मे॒ पञ्च॑विग्ंशतिश्च मे स॒प्तविग्ं॑शतिश्च मे॒ नव॑विग्ंशतिश्च म॒ एक॑त्रिग्ंशच्च मे॒ त्रय॑स्त्रिग्ंशच्च मे॒ चत॑स्रश्च मे॒ऽष्टौ च॑ मे॒ द्वाद॑श च मे॒ षोड॑श च मे विग्ंश॒तिश्च॑ मे॒ चतु॑र्विग्ंशतिश्च मे॒ऽष्टाविग्ं॑शतिश्च मे॒ द्वात्रिग्ं॑शच्च मे॒ षट्त्रिग्ं॑शच्च मे चत्वरि॒ग्ं॒शच्च॑ मे॒ चतु॑श्चत्वारिग्ंशच्च मे॒ऽष्टाच॑त्वारिग्ंशच्च मे॒ वाज॑श्च प्रस॒वश्चा॑पि॒जश्च॒ क्रतु॑श्च॒ सुव॑श्च मू॒र्धा च॒ व्यश्नि॑यश्चान्त्याय॒नश्चान्त्य॑श्च भौव॒नश्च॒ भुव॑न॒श्चाधि॑पतिश्च ॥ ११ ॥ ओं इडा॑ देव॒हूर्मनु॑र्यज्ञ॒नीर्बृह॒स्पति॑रुक्थाम॒दानि॑ शग्ंसिष॒द्विश्वे॑दे॒वाः सू᳚क्त॒वाच॒: पृथि॑वीमात॒र्मा मा॑ हिग्ंसी॒र्मधु॑ मनिष्ये॒ मधु॑ जनिष्ये॒ मधु॑ वक्ष्यामि॒ मधु॑ वदिष्यामि॒ मधु॑मतीं दे॒वेभ्यो॒ वाच॑मुद्यासग्ं शुश्रू॒षेण्यां᳚ मनु॒ष्ये᳚भ्य॒स्तं मा॑ दे॒वा अ॑वन्तु शो॒भायै॑ पि॒तरोऽनु॑मदन्तु ॥ ओं शान्ति॒: शान्ति॒: शान्ति॑: ॥
|| Ekadasha anuvaka || Eka cha me tisrashcha me pancha cha me sapta cha me Nava cha ma ekadasha cha me trayodasha cha me Panchadasha cha me saptadasha cha me navadasha cha ma Ekavigmshatishcha me trayovigmshatishcha me Panchavigmshatishcha me saptavigmshatishcha me navavigmshatishcha ma Ekatrigmshachcha me trayastrigmshachcha me chatasrashcha Meshtau cha me dvadasha cha me shodasha cha me Vigmshatishcha me chaturvigmshatishcha meshtavigmshatishcha me Dvatrigmshachcha me shattrigmshachcha me chatvarigmshachcha me Chatushchatvarigmshachcha meshtachatvarigmshachcha me vajashcha Prasavashchapijashcha kratushcha suvashcha murdha cha Vyashniyashchantyayanashchantyashcha bhauvanashcha Bhuvanashchadhipatishcha || 11 || Om ida devahurmanuryajnanirbrihaspatirukthamadani Shagmsishadvishvedevah suktavachah prithivimatarma ma Higmsirmadhu manishye madhu janishye madhu vakshyami Madhu vadishyami madhumatim devebhyo vachamudyasagm Shushrushenyam manushyebhyastam ma deva avantu Shobhayai pitaronumadantu || Om shantih shantih shantih ||
Meaningअन्तिम अनुवाक संख्याओं की रहस्यमय सीढ़ी का गान करता है — एक, तीन, पाँच से तैंतीस तक (विषम संख्याएँ — दिव्य तत्त्व), और चार, आठ, बारह से अड़तालीस तक (सम संख्याएँ — व्यक्त जगत्) — प्रार्थना करते हुए कि सृष्टि की समस्त श्रेणीबद्ध शक्तियाँ साधक के अनुकूल हों। समापन में अन्न और उसके स्रोत, सबके मूर्धा, लोकों और सीमाओं के अधिपतियों का आवाहन है, और फिर सुन्दर इडा-मन्त्र: 'मैं मधु का चिन्तन करूँ, मधु उत्पन्न करूँ, मधु बोलूँ; देवताओं के लिए मधुमयी वाणी धारण करूँ; देवता और पितर मुझ पर प्रसन्न हों।' ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः।
Word-by-Word Breakdown
Origin & History
Source: Krishna Yajurveda, Taittiriya Samhita 4.7 (Chamakaprashna)
Author: Vedic rishis (apaurusheya — received, not composed)
Period: c. 1200-1000 BCE
Chamakam forms the seventh prashna of the fourth kanda of the Taittiriya Samhita, paired since Vedic times with the Rudram-Namakam of the fifth prashna. Where Namakam bows, Chamakam asks: in eleven anuvakas the devotee requests from Rudra everything a human life can need — the breaths and the senses, grains and cattle, gold and dwelling, courage and fame, truth and immortality — each item joined by the refrain 'cha me', 'and may this be mine'. The hymn ends with a meditation on the numbers that build the cosmos and the prayer to think, speak and carry only honey — sweetness — to gods and men. It remains the most complete 'wish-list' in the Vedas, sanctified because every wish is asked through the sacrifice.
Frequently Asked Questions
What is Sri Rudram Chamakam?▼
How is Chamakam different from Namakam?▼
What do the numbers at the end of Chamakam mean?▼
Can Chamakam be chanted alone without Namakam?▼
Is Chamakam only about material desires?▼
Ready to start chanting?
See Benefits & How to Chant →