Mantra.Tips

विष्णु भुजङ्गप्रयात स्तोत्रम् Meaning — Line by Line

विष्णु भुजङ्गप्रयात स्तोत्रम्

Every verse and every word explained in English & Hindi

Meaning — Line by Line

Every verse of विष्णु भुजङ्गप्रयात स्तोत्रम् with its Hindi meaning. Tap any word to hear it, or ▶ to recite the verse.

Jump to a verse ▾
  1. Verse 1. Chidamsham Vibhum Nirmalam Nirvikalpam
  2. Verse 2. Vishuddham Shivam Shantam-Adyanta-Shunyam
  3. Verse 3. Maha-Yoga-Pithe Paribhrajamane
  4. Verse 4. Samanoditaneka-Suryendu-Koti-
  5. Verse 5. Sunasaputam Sundara-Bhru-Lalatam
  6. Verse 6. Lasat-Kundalamrishta-Ganda-Sthalantam
  7. Verse 7. Suratnangadair-Anvitam Bahu-Dandai-
  8. Verse 8. Sva-Bhakteshu Sandarshitakaram-Evam
  9. Verse 9. Shriya Shatakumbha-Dyuti-Snigdha-Kantya
  10. Verse 10. Shariram Kalatram Sutam Bandhu-Vargam
  11. Verse 11. Jareyam Pishachiva Ha Jivato Me
  12. Verse 12. Kapha-Vyahatoshnolbana-Shvasa-Vega-
  13. Verse 13. Lapann-Achyutananta Govinda Vishno
  14. Verse 14. Bhujanga-Prayatam Pathed-Yas-Tu Bhaktya
Verse 1#

Chidamsham Vibhum Nirmalam Nirvikalpam

चिदंशं विभुं निर्मलं निर्विकल्पं निरीहं निराकारमोङ्कारगम्यम्। गुणातीतमव्यक्तमेकं तुरीयं परं ब्रह्म यं वेद तस्मै नमस्ते॥

Chidamsham Vibhum Nirmalam Nirvikalpam Niriham Nirakaram-Onkara-Gamyam Gunatitam-Avyaktam-Ekam Turiyam Param Brahma Yam Veda Tasmai Namaste

Meaningजिन्हें ज्ञानीजन परब्रह्म रूप में जानते हैं — जो चित्-स्वरूप, विभु, निर्मल, निर्विकल्प, निरीह, निराकार, ओंकार से गम्य, गुणातीत, अव्यक्त, एक और तुरीय हैं — उन्हें नमस्कार है।

Verse 2#

Vishuddham Shivam Shantam-Adyanta-Shunyam

विशुद्धं शिवं शान्तमाद्यन्तशून्यं जगज्जीवनं ज्योतिरानन्दरूपम्। अदिग्देशकालव्यवच्छेदनीयं त्रयी वक्ति यं वेद तस्मै नमस्ते॥

Vishuddham Shivam Shantam-Adyanta-Shunyam Jagaj-Jivanam Jyotir-Ananda-Rupam A-dig-desha-kala-vyavacchedaniyam Trayi Vakti Yam Veda Tasmai Namaste

Meaningजिन्हें तीनों वेद उद्घोषित करते हैं — जो विशुद्ध, शिव, शान्त, आदि-अन्त रहित, जगत के जीवन, ज्योति एवं आनन्द स्वरूप, तथा दिशा-देश-काल से अपरिच्छिन्न हैं — उन्हें नमस्कार है।

Verse 3#

Maha-Yoga-Pithe Paribhrajamane

महायोगपीठे परिभ्राजमाने धरण्यादितत्त्वात्मके शक्तियुक्ते। गुणाहस्करे वह्निबिम्बार्धमध्ये समासीनमोङ्कर्णिकेऽष्टाक्षराब्जे॥

Maha-Yoga-Pithe Paribhrajamane Dharanyadi-Tattvatmake Shakti-Yukte Gunahaskare Vahni-Bimbardha-Madhye Samasinam-Onkarnike-Ashtaksharabje

Meaningमहायोगपीठ पर, पृथ्वी आदि तत्त्वों से शोभायमान एवं शक्ति से युक्त, गुणरूपी सूर्य के वह्नि-बिम्ब के अर्ध-मध्य में, ओंकाररूपी अष्टाक्षर-कमल की कर्णिका पर विराजमान आपको नमस्कार।

Verse 4#

Samanoditaneka-Suryendu-Koti-

समानोदितानेकसूर्येन्दुकोटि- प्रभापूरतुल्यद्युतिं दुर्निरीक्षम्। शीतं चोष्णं सुवर्णावदात- प्रसन्नं सदानन्दसंवित्स्वरूपम्॥

Samanoditaneka-Suryendu-Koti- Prabha-Pura-Tulya-Dyutim Durniriksham Na Shitam Na Choshnam Suvarnavadata- Prasannam Sadananda-Samvit-Svarupam

Meaningएक साथ उदित अनेक कोटि सूर्य-चन्द्रों की प्रभा के समान दुर्निरीक्ष कान्ति वाले, न शीत न उष्ण, स्वर्ण के समान उज्ज्वल, सदा प्रसन्न, नित्यानन्द-संवित्स्वरूप।

Verse 5#

Sunasaputam Sundara-Bhru-Lalatam

सुनासापुटं सुन्दरभ्रूललाटं किरीटोचिताकुञ्चितस्निग्धकेशम्। स्फुरत्पुण्डरीकाभिरामायताक्षं समुत्फुल्लरत्नप्रसूनावतंसम्॥

Sunasaputam Sundara-Bhru-Lalatam Kiritochitakunchita-Snigdha-Kesham Sphurat-Pundarikabhiramayataksham Samutphulla-Ratna-Prasunavatamsam

Meaningसुन्दर नासिका, मनोहर भृकुटि एवं ललाट, मुकुट के योग्य घुँघराले स्निग्ध केश, खिले हुए कमल के समान विशाल नेत्र, तथा रत्नमय पुष्पों के कर्णाभूषण से सुशोभित।

Verse 6#

Lasat-Kundalamrishta-Ganda-Sthalantam

लसत्कुण्डलामृष्टगण्डस्थलान्तं जपारागचोराधरं चारुहासम्। अलिव्याकुलामोलिमन्दारमालं महोरःस्फुरत्कौस्तुभोदारहारम्॥

Lasat-Kundalamrishta-Ganda-Sthalantam Japa-Raga-Choradharam Charu-Hasam Ali-Vyakulamoli-Mandara-Malam Mahorah-Sphurat-Kaustubhodara-Haram

Meaningचमकते कुण्डलों से स्पर्शित कपोल, जपा-पुष्प की लालिमा को चुराने वाले अधर, मनोहर हास, भ्रमरों से व्याप्त मन्दार-माला, और विशाल वक्ष पर देदीप्यमान कौस्तुभ-हार से युक्त।

Verse 7#

Suratnangadair-Anvitam Bahu-Dandai-

सुरत्नाङ्गदैरन्वितं बाहुदण्डै- श्चतुर्भिश्चलत्कङ्कणालंकृताग्रैः। उदारोदरालंकृतं पीतवस्त्रं पदद्वन्द्वनिर्धूतपद्माभिरामम्॥

Suratnangadair-Anvitam Bahu-Dandai- sh-Chaturbhish-Chalat-Kankanalankritagraih Udarodaralankritam Pita-Vastram Pada-Dvandva-Nirdhuta-Padmabhiramam

Meaningरत्नजड़ित अंगदों से सुशोभित चार भुजदण्ड, जिनके अग्रभाग चंचल कंकणों से अलंकृत हैं, उदार उदर पीताम्बर से सुशोभित, और कमल को लज्जित करने वाले चरण-युगल से रमणीय।

Verse 8#

Sva-Bhakteshu Sandarshitakaram-Evam

स्वभक्तेषु सन्दर्शिताकारमेवं सदा भावयन्संनिरुद्धेन्द्रियाश्वः। दुरापं नरो याति संसारपारं परस्मै परेभ्योऽपि तस्मै नमस्ते॥

Sva-Bhakteshu Sandarshitakaram-Evam Sada Bhavayan-Sannirudhendriyashvah Durapam Naro Yati Samsara-Param Parasmai Parebhyo-Api Tasmai Namaste

Meaningइस प्रकार अपने भक्तों को दर्शाए स्वरूप का जो सदा ध्यान करता है, इन्द्रियरूपी अश्वों को वश में करके वह दुस्तर संसार-सागर को पार कर जाता है — परात्पर आपको नमस्कार।

Verse 9#

Shriya Shatakumbha-Dyuti-Snigdha-Kantya

श्रिया शातकुम्भद्युतिस्निग्धकान्त्या धरण्या दूर्वादलश्यामलाङ्ग्या। कलत्रद्वयेनामुना तोषिताय त्रिलोकीगृहस्थाय विष्णो नमस्ते॥

Shriya Shatakumbha-Dyuti-Snigdha-Kantya Dharanya Cha Durva-Dala-Shyamalangya Kalatra-Dvayenamuna Toshitaya Triloki-Grihasthaya Vishno Namaste

Meaningहे विष्णो! स्वर्ण-सी स्निग्ध कान्ति वाली श्री (लक्ष्मी) और दूर्वादल-सी श्यामल अंगों वाली पृथ्वी — इन दो पत्नियों से सन्तुष्ट, त्रिलोकी के गृहस्थ आपको नमस्कार।

Verse 10#

Shariram Kalatram Sutam Bandhu-Vargam

शरीरं कलत्रं सुतं बन्धुवर्गं वयस्यं धनं सद्म भृत्यं भुवं च। समस्तं परित्यज्य हा कष्टमेको गमिष्यामि दुःखेन दूरं किलाहम्॥

Shariram Kalatram Sutam Bandhu-Vargam Vayasyam Dhanam Sadma Bhrityam Bhuvam Cha Samastam Parityajya Ha Kashtam-Eko Gamishyami Duhkhena Duram Kilaham

Meaningशरीर, पत्नी, पुत्र, बन्धुजन, मित्र, धन, घर, सेवक और भूमि — इन सबको त्यागकर, हाय कष्ट! अकेला, दुःख से दूर अवश्य ही चला जाऊँगा।

Verse 11#

Jareyam Pishachiva Ha Jivato Me

जरेयं पिशाचीव हा जीवतो मे वसामत्ति रक्तं मांसं बलं च। अहो देव सीदामि दीनानुकम्पि- न्किमद्यापि हन्त त्वयोदासितव्यम्॥

Jareyam Pishachiva Ha Jivato Me Vasam-Atti Raktam Cha Mamsam Balam Cha Aho Deva Sidami Dinanukampin Kim-Adyapi Hanta Tvayodasitavyam

Meaningयह बुढ़ापा पिशाचिनी के समान, मेरे जीते-जी ही मेरी वसा, रक्त, मांस और बल को खा रहा है। हे देव! मैं डूब रहा हूँ; हे दीनानुकम्पी! क्या अब भी आपके द्वारा मेरी उपेक्षा की जाएगी?

Verse 12#

Kapha-Vyahatoshnolbana-Shvasa-Vega-

कफव्याहतोष्णोल्बणश्वासवेग- व्यथाविस्फुरत्सर्वमर्मास्थिबन्धाम्। विचिन्त्याहमन्त्यामसङ्ख्यामवस्थां बिभेमि प्रभो किं करोमि प्रसीद॥

Kapha-Vyahatoshnolbana-Shvasa-Vega- Vyatha-Visphurat-Sarva-Marmasthi-Bandham Vichintyaham-Antyam-Asankhyam-Avastham Bibhemi Prabho Kim Karomi Prasida

Meaningकफ से अवरुद्ध, उष्ण एवं प्रचण्ड श्वास के वेग की व्यथा से जब समस्त मर्म, अस्थि एवं सन्धियाँ काँप उठेंगी — उस अन्तिम असंख्य अवस्था का विचार कर मैं भयभीत हूँ। हे प्रभो! मैं क्या करूँ? प्रसन्न होइए।

Verse 13#

Lapann-Achyutananta Govinda Vishno

लपन्नच्युतानन्त गोविन्द विष्णो मुरारे हरे नाथ नारायणेति। यथानुस्मरिष्यामि भक्त्या भवन्तं तथा मे दयाशील देव प्रसीद॥

Lapann-Achyutananta Govinda Vishno Murare Hare Natha Narayaneti Yathanusmarishyami Bhaktya Bhavantam Tatha Me Daya-Shila Deva Prasida

Meaningहे अच्युत, अनन्त, गोविन्द, विष्णो, मुरारे, हरे, नाथ, नारायण! — जैसे मैं भक्तिपूर्वक आपके नामों का उच्चारण करते हुए आपका स्मरण करूँ, वैसे ही हे दयाशील देव! मुझ पर प्रसन्न होइए।

Verse 14#

Bhujanga-Prayatam Pathed-Yas-Tu Bhaktya

भुजङ्गप्रयातं पठेद्यस्तु भक्त्या समाधाय चित्ते भवन्तं मुरारे। मोहं विहायाशु युष्मत्प्रसादा- त्समाश्रित्य योगं व्रजत्यच्युतं त्वाम्॥

Bhujanga-Prayatam Pathed-Yas-Tu Bhaktya Samadhaya Chitte Bhavantam Murare Sa Moham Vihayashu Yushmat-Prasadat Samashritya Yogam Vrajaty-Achyutam Tvam

Meaningजो भक्तिपूर्वक इस भुजङ्गप्रयात स्तोत्र का पाठ करता है और हे मुरारे! आपको हृदय में धारण करता है, वह शीघ्र ही मोह को त्यागकर, आपकी कृपा से योग का आश्रय लेकर, अच्युत आप तक पहुँच जाता है।

Word-by-Word Breakdown

चिदंशं
Chidamsham
Of the nature of pure consciousness (chit)
विभुं
Vibhum
All-pervading, omnipresent
निर्मलं
Nirmalam
Stainless, immaculate
निर्विकल्पं
Nirvikalpam
Free of all distinctions / changeless
निराकारम्
Nirakaram
Formless
ओङ्कारगम्यम्
Onkara-Gamyam
Attainable through (the meditation of) Om
तुरीयं
Turiyam
The fourth state, beyond waking, dream and deep sleep
परं ब्रह्म
Param Brahma
The supreme Absolute
तस्मै नमस्ते
Tasmai Namaste
To that One, salutations to You
जगज्जीवनं
Jagaj-Jivanam
The life of the universe
ज्योतिरानन्दरूपम्
Jyotir-Ananda-Rupam
Of the nature of light and bliss
त्रयी वक्ति
Trayi Vakti
Whom the three Vedas declare
महायोगपीठे
Maha-Yoga-Pithe
Upon the great seat of yoga
अष्टाक्षराब्जे
Ashtaksharabje
On the lotus of the eight-syllabled (Narayana) mantra
सुवर्णावदात
Suvarnavadata
Bright and pure as gold
सदानन्दसंवित्स्वरूपम्
Sadananda-Samvit-Svarupam
Whose very form is eternal bliss-consciousness
कौस्तुभ
Kaustubha
The Kaustubha gem (worn on Vishnu's chest)
पीतवस्त्रं
Pita-Vastram
Clad in yellow silk
संसारपारं
Samsara-Param
The far shore beyond worldly existence (liberation)
त्रिलोकीगृहस्थाय
Triloki-Grihasthaya
To the householder of the three worlds
जरेयं पिशाचीव
Jareyam Pishachiva
This old age, like a she-demon
दीनानुकम्पिन्
Dinanukampin
O compassionate to the wretched!
नारायणेति
Narayaneti
'O Narayana!' (calling out the holy names)
प्रसीद
Prasida
Be gracious, be pleased with me
भुजङ्गप्रयातं
Bhujanga-Prayatam
This hymn in the Bhujangaprayata metre ('gliding serpent')
व्रजत्यच्युतं त्वाम्
Vrajaty-Achyutam Tvam
Goes to You, the imperishable Achyuta

Origin & History

Source: Composition of Adi Shankaracharya (Shankara Bhagavatpada)

Author: Adi Shankaracharya (8th century CE)

Period: 8th century CE

This stotram is counted among Adi Shankaracharya's devotional hymns in the bhujangaprayata metre. Tradition relates that Shankara, the great teacher of Advaita Vedanta, composed and recited such Vishnu hymns out of deep bhakti even while expounding the formless Absolute, showing the harmony of jnana and devotion. By one account he sang a Vishnu hymn so that the attendants of the Lord came to escort his departing mother to the higher worlds — fitting the stotram's theme of surrender at life's end.

Frequently Asked Questions

What is the Vishnu Bhujanga Prayata Stotram?
It is a hymn of fourteen verses in praise of Lord Vishnu, composed by Adi Shankaracharya in the bhujangaprayata ('gliding serpent') metre. It combines a Vedantic description of Vishnu as the formless Supreme Brahman with a heartfelt prayer of surrender about mortality and liberation.
Why is it called 'Bhujanga Prayata'?
Bhujangaprayata is the name of the Sanskrit metre in which it is written — its rhythm is said to resemble the gliding, swaying movement of a serpent (bhujanga). Adi Shankaracharya composed several famous stotras in this metre, including those to Shiva, Subrahmanya and Devi.
What is the special significance of this stotram?
It is treasured as a prayer for a good death and for moksha. Its later verses are a moving meditation on old age, disease and the surrender of the soul, making it a beloved hymn for cultivating dispassion and devotion in the face of mortality.
Who can recite it and when?
Anyone devoted to Vishnu may recite it, especially during morning or evening worship, on Ekadashi, or at the bedside of the seriously ill. The closing verse assures that whoever recites it with devotion, holding the Lord in the heart, attains Him.

Ready to start chanting?

See Benefits & How to Chant →