ब्रह्मज्ञानावलीमाला Meaning — Line by Line
ब्रह्मज्ञानावलीमाला
Every verse and every word explained in English & Hindi
Meaning — Line by Line
Every verse of ब्रह्मज्ञानावलीमाला with its Hindi meaning. Tap any word to hear it, or ▶ to recite the verse.
Jump to a verse ▾
- Verse 1. asaṅgo'ham asaṅgo'ham asaṅgo'haṃ punaḥ punaḥ |
- Verse 2. nitya-śuddha-vimukto'haṃ nirākāro'ham avyayaḥ |
- Verse 3. nityo'haṃ niravadyo'haṃ nirākāro'ham ucyate |
- Verse 4. śuddha-caitanya-rūpo'ham ātmārāmo'ham eva ca |
- Verse 5. pratyak-caitanya-rūpo'haṃ śānto'haṃ prakṛteḥ paraḥ |
- Verse 6. tattvātītaḥ parātmāhaṃ madhyātītaḥ paraḥ śivaḥ |
- Verse 7. nānā-rūpa-vyatīto'haṃ cid-ākāro'ham acyutaḥ |
- Verse 8. māyā-tat-kārya-dehādi mama nāsty eva sarvadā |
- Verse 9. guṇa-traya-vyatīto'haṃ brahmādīnāṃ ca sākṣy aham |
- Verse 10. antaryāmi-svarūpo'haṃ kūṭasthaḥ sarvago'smy aham |
- Verse 11. niṣkalo'haṃ niṣkriyo'haṃ sarvātmādyaḥ sanātanaḥ |
- Verse 12. dvandvādi-sākṣi-rūpo'ham acalo'haṃ sanātanaḥ |
- Verse 13. prajñāna-ghana evāhaṃ vijñāna-ghana eva ca |
- Verse 14. nirādhāra-svarūpo'haṃ sarvādhāro'ham eva ca |
- Verse 15. tāpa-traya-vinirmukto deha-traya-vilakṣaṇaḥ |
- Verse 16. dṛg-dṛśyau dvau padārthau staḥ paraspara-vilakṣaṇau |
- Verse 17. ahaṃ sākṣīti yo vidyād vivicyaivaṃ punaḥ punaḥ |
- Verse 18. ghaṭa-kuḍyādikaṃ sarvaṃ mṛttikā-mātram eva ca |
- Verse 19. brahma satyaṃ jagan mithyā jīvo brahmaiva nāparaḥ |
- Verse 20. antar-jyotir bahir-jyotiḥ pratyag-jyotiḥ parāt-paraḥ |
asaṅgo'ham asaṅgo'ham asaṅgo'haṃ punaḥ punaḥ |
असङ्गोऽहमसङ्गोऽहमसङ्गोऽहं पुनः पुनः। सच्चिदानन्दरूपोऽहमहमेवाहमव्ययः॥१॥
asaṅgo'ham asaṅgo'ham asaṅgo'haṃ punaḥ punaḥ | sac-cid-ānanda-rūpo'ham aham evāham avyayaḥ ||1||
Meaningमैं असंग हूँ, मैं असंग हूँ, मैं असंग हूँ — बार-बार (यही सत्य है); मैं सच्चिदानन्दस्वरूप हूँ, मैं ही मैं हूँ, अव्यय हूँ।
nitya-śuddha-vimukto'haṃ nirākāro'ham avyayaḥ |
नित्यशुद्धविमुक्तोऽहं निराकारोऽहमव्ययः। भूमानन्दस्वरूपोऽहमहमेवाहमव्ययः॥२॥
nitya-śuddha-vimukto'haṃ nirākāro'ham avyayaḥ | bhūmānanda-svarūpo'ham aham evāham avyayaḥ ||2||
Meaningमैं नित्य, शुद्ध और विमुक्त हूँ, निराकार और अव्यय हूँ; मैं भूमानन्दस्वरूप हूँ, मैं ही मैं हूँ, अव्यय हूँ।
nityo'haṃ niravadyo'haṃ nirākāro'ham ucyate |
नित्योऽहं निरवद्योऽहं निराकारोऽहमुच्यते। परमानन्दरूपोऽहमहमेवाहमव्ययः॥३॥
nityo'haṃ niravadyo'haṃ nirākāro'ham ucyate | paramānanda-rūpo'ham aham evāham avyayaḥ ||3||
Meaningमैं नित्य हूँ, निर्दोष हूँ, निराकार कहा जाता हूँ; मैं परमानन्दस्वरूप हूँ, मैं ही मैं हूँ, अव्यय हूँ।
śuddha-caitanya-rūpo'ham ātmārāmo'ham eva ca |
शुद्धचैतन्यरूपोऽहमात्मारामोऽहमेव च। अखण्डानन्दरूपोऽहमहमेवाहमव्ययः॥४॥
śuddha-caitanya-rūpo'ham ātmārāmo'ham eva ca | akhaṇḍānanda-rūpo'ham aham evāham avyayaḥ ||4||
Meaningमैं शुद्ध चैतन्यस्वरूप हूँ, आत्माराम हूँ; मैं अखण्डानन्दस्वरूप हूँ, मैं ही मैं हूँ, अव्यय हूँ।
pratyak-caitanya-rūpo'haṃ śānto'haṃ prakṛteḥ paraḥ |
प्रत्यक्चैतन्यरूपोऽहं शान्तोऽहं प्रकृतेः परः। शाश्वतानन्दरूपोऽहमहमेवाहमव्ययः॥५॥
pratyak-caitanya-rūpo'haṃ śānto'haṃ prakṛteḥ paraḥ | śāśvatānanda-rūpo'ham aham evāham avyayaḥ ||5||
Meaningमैं प्रत्यक्-चैतन्यस्वरूप हूँ, शान्त हूँ, प्रकृति से परे हूँ; मैं शाश्वतानन्दस्वरूप हूँ, मैं ही मैं हूँ, अव्यय हूँ।
tattvātītaḥ parātmāhaṃ madhyātītaḥ paraḥ śivaḥ |
तत्त्वातीतः परात्माहं मध्यातीतः परः शिवः। मायातीतः परंज्योतिरहमेवाहमव्ययः॥६॥
tattvātītaḥ parātmāhaṃ madhyātītaḥ paraḥ śivaḥ | māyātītaḥ paraṃ-jyotir aham evāham avyayaḥ ||6||
Meaningमैं तत्त्वों से अतीत परमात्मा हूँ, मध्य से परे परम शिव हूँ; मायातीत परंज्योति हूँ, मैं ही मैं हूँ, अव्यय हूँ।
nānā-rūpa-vyatīto'haṃ cid-ākāro'ham acyutaḥ |
नानारूपव्यतीतोऽहं चिदाकारोऽहमच्युतः। सुखरूपस्वरूपोऽहमहमेवाहमव्ययः॥७॥
nānā-rūpa-vyatīto'haṃ cid-ākāro'ham acyutaḥ | sukha-rūpa-svarūpo'ham aham evāham avyayaḥ ||7||
Meaningमैं नाना रूपों से अतीत हूँ, चिदाकार और अच्युत हूँ; मैं सुखस्वरूप हूँ, मैं ही मैं हूँ, अव्यय हूँ।
māyā-tat-kārya-dehādi mama nāsty eva sarvadā |
मायातत्कार्यदेहादि मम नास्त्येव सर्वदा। स्वप्रकाशैकरूपोऽहमहमेवाहमव्ययः॥८॥
māyā-tat-kārya-dehādi mama nāsty eva sarvadā | sva-prakāśaika-rūpo'ham aham evāham avyayaḥ ||8||
Meaningमाया और उसके कार्य — देह आदि — सदा मुझमें हैं ही नहीं; मैं स्वप्रकाश एकरूप हूँ, मैं ही मैं हूँ, अव्यय हूँ।
guṇa-traya-vyatīto'haṃ brahmādīnāṃ ca sākṣy aham |
गुणत्रयव्यतीतोऽहं ब्रह्मादीनां च साक्ष्यहम्। अनन्तानन्दरूपोऽहमहमेवाहमव्ययः॥९॥
guṇa-traya-vyatīto'haṃ brahmādīnāṃ ca sākṣy aham | anantānanda-rūpo'ham aham evāham avyayaḥ ||9||
Meaningमैं तीनों गुणों से अतीत हूँ, ब्रह्मा आदि का साक्षी हूँ; मैं अनन्तानन्दस्वरूप हूँ, मैं ही मैं हूँ, अव्यय हूँ।
antaryāmi-svarūpo'haṃ kūṭasthaḥ sarvago'smy aham |
अन्तर्यामिस्वरूपोऽहं कूटस्थः सर्वगोऽस्म्यहम्। परमात्मस्वरूपोऽहमहमेवाहमव्ययः॥१०॥
antaryāmi-svarūpo'haṃ kūṭasthaḥ sarvago'smy aham | paramātma-svarūpo'ham aham evāham avyayaḥ ||10||
Meaningमैं अन्तर्यामीस्वरूप हूँ, कूटस्थ और सर्वगत हूँ; मैं परमात्मस्वरूप हूँ, मैं ही मैं हूँ, अव्यय हूँ।
niṣkalo'haṃ niṣkriyo'haṃ sarvātmādyaḥ sanātanaḥ |
निष्कलोऽहं निष्क्रियोऽहं सर्वात्माद्यः सनातनः। अपरोक्षस्वरूपोऽहमहमेवाहमव्ययः॥११॥
niṣkalo'haṃ niṣkriyo'haṃ sarvātmādyaḥ sanātanaḥ | aparokṣa-svarūpo'ham aham evāham avyayaḥ ||11||
Meaningमैं निष्कल हूँ, निष्क्रिय हूँ, सबका आत्मा, आदि और सनातन हूँ; मैं अपरोक्षस्वरूप हूँ, मैं ही मैं हूँ, अव्यय हूँ।
dvandvādi-sākṣi-rūpo'ham acalo'haṃ sanātanaḥ |
द्वन्द्वादिसाक्षिरूपोऽहमचलोऽहं सनातनः। सर्वसाक्षिस्वरूपोऽहमहमेवाहमव्ययः॥१२॥
dvandvādi-sākṣi-rūpo'ham acalo'haṃ sanātanaḥ | sarva-sākṣi-svarūpo'ham aham evāham avyayaḥ ||12||
Meaningमैं द्वन्द्वादि का साक्षीस्वरूप हूँ, अचल और सनातन हूँ; मैं सर्वसाक्षीस्वरूप हूँ, मैं ही मैं हूँ, अव्यय हूँ।
prajñāna-ghana evāhaṃ vijñāna-ghana eva ca |
प्रज्ञानघन एवाहं विज्ञानघन एव च। अकर्ताहमभोक्ताहमहमेवाहमव्ययः॥१३॥
prajñāna-ghana evāhaṃ vijñāna-ghana eva ca | akartāham abhoktāham aham evāham avyayaḥ ||13||
Meaningमैं प्रज्ञानघन ही हूँ और विज्ञानघन भी हूँ; मैं अकर्ता और अभोक्ता हूँ, मैं ही मैं हूँ, अव्यय हूँ।
nirādhāra-svarūpo'haṃ sarvādhāro'ham eva ca |
निराधारस्वरूपोऽहं सर्वाधारोऽहमेव च। आप्तकामस्वरूपोऽहमहमेवाहमव्ययः॥१४॥
nirādhāra-svarūpo'haṃ sarvādhāro'ham eva ca | āpta-kāma-svarūpo'ham aham evāham avyayaḥ ||14||
Meaningमैं निराधारस्वरूप हूँ, और सबका आधार भी हूँ; मैं आप्तकामस्वरूप हूँ, मैं ही मैं हूँ, अव्यय हूँ।
tāpa-traya-vinirmukto deha-traya-vilakṣaṇaḥ |
तापत्रयविनिर्मुक्तो देहत्रयविलक्षणः। अवस्थात्रयसाक्ष्यस्मि चाहमेवाहमव्ययः॥१५॥
tāpa-traya-vinirmukto deha-traya-vilakṣaṇaḥ | avasthā-traya-sākṣy asmi cāham evāham avyayaḥ ||15||
Meaningमैं तापत्रय से विमुक्त, देहत्रय से विलक्षण, और अवस्थात्रय का साक्षी हूँ, मैं ही मैं हूँ, अव्यय हूँ।
dṛg-dṛśyau dvau padārthau staḥ paraspara-vilakṣaṇau |
दृग्दृश्यौ द्वौ पदार्थौ स्तः परस्परविलक्षणौ। दृग्ब्रह्म दृश्यं मायेति सर्ववेदान्तडिण्डिमः॥१६॥
dṛg-dṛśyau dvau padārthau staḥ paraspara-vilakṣaṇau | dṛg-brahma dṛśyaṃ māyeti sarva-vedānta-ḍiṇḍimaḥ ||16||
Meaningदृक् और दृश्य — ये दो पदार्थ परस्पर विलक्षण हैं; दृक् ब्रह्म है और दृश्य माया है — यही समस्त वेदान्त की डिंडिम-घोषणा है।
ahaṃ sākṣīti yo vidyād vivicyaivaṃ punaḥ punaḥ |
अहं साक्षीति यो विद्याद्विविच्यैवं पुनः पुनः। स एव मुक्तः सो विद्वानिति वेदान्तडिण्डिमः॥१७॥
ahaṃ sākṣīti yo vidyād vivicyaivaṃ punaḥ punaḥ | sa eva muktaḥ so vidvān iti vedānta-ḍiṇḍimaḥ ||17||
Meaningजो इस प्रकार बार-बार विवेक करके 'मैं साक्षी हूँ' ऐसा जान लेता है, वही मुक्त है, वही विद्वान् है — यही वेदान्त की घोषणा है।
ghaṭa-kuḍyādikaṃ sarvaṃ mṛttikā-mātram eva ca |
घटकुड्यादिकं सर्वं मृत्तिकामात्रमेव च। तद्वद्ब्रह्म जगत्सर्वमिति वेदान्तडिण्डिमः॥१८॥
ghaṭa-kuḍyādikaṃ sarvaṃ mṛttikā-mātram eva ca | tadvad brahma jagat sarvam iti vedānta-ḍiṇḍimaḥ ||18||
Meaningजैसे घट, भित्ति आदि सब मृत्तिका मात्र हैं, वैसे ही यह सम्पूर्ण जगत् ब्रह्म ही है — यही वेदान्त की घोषणा है।
brahma satyaṃ jagan mithyā jīvo brahmaiva nāparaḥ |
ब्रह्म सत्यं जगन्मिथ्या जीवो ब्रह्मैव नापरः। अनेन वेद्यं सच्छास्त्रमिति वेदान्तडिण्डिमः॥१९॥
brahma satyaṃ jagan mithyā jīvo brahmaiva nāparaḥ | anena vedyaṃ sac-chāstram iti vedānta-ḍiṇḍimaḥ ||19||
Meaningब्रह्म सत्य है, जगत् मिथ्या है, और जीव ब्रह्म ही है, अन्य नहीं; यही सच्छास्त्र का ज्ञातव्य है — यही वेदान्त की घोषणा है।
antar-jyotir bahir-jyotiḥ pratyag-jyotiḥ parāt-paraḥ |
अन्तर्ज्योतिर्बहिर्ज्योतिः प्रत्यग्ज्योतिः परात्परः। ज्योतिर्ज्योतिः स्वयंज्योतिरात्मज्योतिः शिवोऽस्म्यहम्॥२०॥
antar-jyotir bahir-jyotiḥ pratyag-jyotiḥ parāt-paraḥ | jyotir-jyotiḥ svayaṃ-jyotir ātma-jyotiḥ śivo'smy aham ||20||
Meaningअन्तर्ज्योति, बहिर्ज्योति, प्रत्यग्ज्योति, परात्पर; ज्योतियों की ज्योति, स्वयंज्योति, आत्मज्योति — वह शिव मैं ही हूँ।
Word-by-Word Breakdown
Origin & History
Source: Prakarana grantha (independent didactic treatise) ascribed to Adi Shankaracharya
Author: Adi Shankaracharya
Period: Classical (traditionally 8th century CE)
ब्रह्म ज्ञानावली माला आदि शंकराचार्य की प्रकरण रचनाओं में से एक है — संक्षिप्त स्वतंत्र ग्रंथ जो अद्वैत वेदांत के उपदेश को सार रूप में प्रस्तुत करते हैं। प्रथम-पुरुष में पुष्ट्यात्मक श्लोकों की माला के रूप में रचित यह 'मैं ब्रह्म हूँ' का साक्षात्कार करने वाले के लक्षणों का वर्णन करता है। इसका आरंभिक श्लोक साहस से कहता है कि यह सबकी मुक्ति के लिए है और ब्रह्म-ज्ञान इसे एक बार सुनने मात्र से उदित हो सकता है। यह स्तोत्र उन्नत मुमुक्षुओं द्वारा अद्वैत आत्मा की ओर सीधे संकेत के रूप में सँजोया जाता है, और 'मैं शिव हूँ, ज्योतियों की ज्योति' की दीप्तिमान घोषणा के साथ समाप्त होता है।
Frequently Asked Questions
'ब्रह्म ज्ञानावली माला' का अर्थ क्या है?▼
इसे किसने रचा?▼
ध्रुवपद 'अहम् एवाहम् अव्ययः' का अर्थ क्या है?▼
प्रसिद्ध श्लोक 'ब्रह्म सत्यं जगन्मिथ्या' क्या है?▼
Ready to start chanting?
See Benefits & How to Chant →