Mantra.Tips

खाटू श्याम चालीसा Meaning — Line by Line

खाटू श्याम चालीसा

Every verse and every word explained in English & Hindi

Meaning — Line by Line

Every verse of खाटू श्याम चालीसा with its Hindi meaning. Tap any word to hear it, or ▶ to recite the verse.

Jump to a verse ▾
  1. Doha 1. Shri guru charana dhyana dhara,sumiri sachchidananda
  2. Doha 2. Shyama shyama bhaji barambarasahaja hi ho bhavasagara para
  3. Chaupai 1. Ina sama deva na duja koidina dayalu na data hoi
  4. Chaupai 2. Bhimasuputra ahilavati jayakahim bhima ka pautra kahaya
  5. Chaupai 3. Yaha saba katha sahi kalpantaratanika na manom isamem antara
  6. Chaupai 4. Barbarika vishnu avatarabhaktana hetu manuja tanu dhara
  7. Chaupai 5. Vasudeva devaki pyareyashumati maiya nanda dulare
  8. Chaupai 6. Madhusudana gopala muraribrijakishora govardhana dhari
  9. Chaupai 7. Siyarama shri hari govindadinapala shri bala mukunda
  10. Chaupai 8. Damodara ranachhoda़ biharinatha dvarikadhisha kharari
  11. Chaupai 9. Narahari rupa prahalada pyarakhambha phari hiranakusha mara
  12. Chaupai 10. Radha vallabha rukmini kamtagopi vallabha kamsa hanamta
  13. Chaupai 11. Manamohana chittachora kahayemakhana chori chori kara khaye
  14. Chaupai 12. Muralidhara yadupati ghanashyamakrishna patitapavana abhirama
  15. Chaupai 13. Mayapati lakshmipati isapurushottama keshava jagadisha
  16. Chaupai 14. Vishvapati tribhuvana ujiyaradina bandhu bhaktana rakhavara
  17. Chaupai 15. Prabhu ka bheda koi na payashesha mahesha thake muniraya
  18. Chaupai 16. Narada sharada rishi yogindarashyama shyama saba ratata nirantara
  19. Chaupai 17. Kari kovida kari sake na ginantanama apara athaha ananta
  20. Chaupai 18. Hara srishti hara yuga mem bhaile avatara bhakta sukhadai
  21. Chaupai 19. Hridaya manhi kari dekhu vicharashyama bhaje to ho nistara
  22. Chaupai 20. Kira paढ़avata ganika taribhilani ki bhakti balihari
  23. Chaupai 21. Sati ahilya gautama naribhai shrapa vasha shila dukhari
  24. Chaupai 22. Shyama charana racha nita laipahunchi patiloka mem jai
  25. Chaupai 23. Ajamila aru sadana kasainama pratapa parama gati pai
  26. Chaupai 24. Jake shyama nama adharasukha lahahi duhkha dura ho sara
  27. Chaupai 25. Shyama sulochana hai ati sundaramora mukuta sira tana pitambara
  28. Chaupai 26. Gala vaijayantimala suhaichhavi anupa bhaktana mana bhai
  29. Chaupai 27. Shyama shyama sumirahu dinaratishama dupahari aru parabhati
  30. Chaupai 28. Shyama sarathi jisake ratha keroda़e dura hoya usa patha ke
  31. Chaupai 29. Shyama bhakta na kahim para harabhira pari taba shyama pukara
  32. Chaupai 30. Rasana shyama nama rasa pi leji le shyama nama ke hale
  33. Chaupai 31. Samsari sukha bhoga milegaanta shyama sukha yoga milega
  34. Chaupai 32. Shyama prabhu haim tana ke kalemana ke gore bhole bhale
  35. Chaupai 33. Shyama samta bhaktana hitakariroga dosha agha nashai bhari
  36. Chaupai 34. Prema sahita je nama pukarabhakta lagata shyama ko pyara
  37. Chaupai 35. Khatu mem hai mathura vasipara brahma purana avinasi
  38. Chaupai 36. Sudha tana bhari murali bajaichahum dishi nana jahan suni pai
  39. Chaupai 37. Vriddha bala jete nari naramugdha bhaye suni vamshi ke svara
  40. Chaupai 38. Dauda़ dauda़ pahunche saba jaikhatu mem jahan shyama kanhai
  41. Chaupai 39. Jisane shyama svarupa niharabhava bhaya se paya chhutakara
  42. Closing Doha. Shyama salone sanvare,barbarika tanu dhara
Doha 1#

Shri guru charana dhyana dhara,sumiri sachchidananda

श्री गुरु चरण ध्यान धर,सुमिरि सच्चिदानन्द। श्याम चालीसा भणत हूँ,रच चैपाई छन्द॥

Shri guru charana dhyana dhara,sumiri sachchidananda Shyama chalisa bhanata hun,racha chaipai chhanda

Meaningगुरु के चरणों का ध्यान कर और सच्चिदानन्द का स्मरण कर, मैं श्याम चालीसा का पाठ करता हूँ, इसे चौपाई छन्द में रचकर।

Doha 2#

Shyama shyama bhaji barambarasahaja hi ho bhavasagara para

श्याम श्याम भजि बारम्बारा।सहज ही हो भवसागर पारा॥

Shyama shyama bhaji barambarasahaja hi ho bhavasagara para

Meaningबार-बार 'श्याम, श्याम' जपो, और सहज ही भवसागर को पार कर लो।

Chaupai 1#

Ina sama deva na duja koidina dayalu na data hoi

इन सम देव दूजा कोई।दीन दयालु दाता होई॥

Ina sama deva na duja koidina dayalu na data hoi

Meaningउनके समान दूजा कोई देव नहीं; न कोई इतना दीनदयालु, न इतना बड़ा दाता।

Chaupai 2#

Bhimasuputra ahilavati jayakahim bhima ka pautra kahaya

भीमसुपुत्र अहिलवती जाया।कहीं भीम का पौत्र कहाया॥

Bhimasuputra ahilavati jayakahim bhima ka pautra kahaya

Meaningभीम के पुत्र (घटोत्कच) और अहिलवती के पुत्र; उन्हें भीम का पौत्र भी कहा जाता है।

Chaupai 3#

Yaha saba katha sahi kalpantaratanika na manom isamem antara

यह सब कथा सही कल्पान्तर।तनिक मानों इसमें अन्तर॥

Yaha saba katha sahi kalpantaratanika na manom isamem antara

Meaningयह सम्पूर्ण कथा कल्पों भर सत्य है; इसमें तनिक भी सन्देह मत करो।

Chaupai 4#

Barbarika vishnu avatarabhaktana hetu manuja tanu dhara

बर्बरीक विष्णु अवतारा।भक्तन हेतु मनुज तनु धारा॥

Barbarika vishnu avatarabhaktana hetu manuja tanu dhara

Meaningबर्बरीक विष्णु के अवतार हैं; भक्तों के हेतु उन्होंने मनुष्य रूप धारण किया।

Chaupai 5#

Vasudeva devaki pyareyashumati maiya nanda dulare

वसुदेव देवकी प्यारे।यशुमति मैया नन्द दुलारे॥

Vasudeva devaki pyareyashumati maiya nanda dulare

Meaningवसुदेव और देवकी के प्यारे; माता यशोदा और नन्द के दुलारे।

Chaupai 6#

Madhusudana gopala muraribrijakishora govardhana dhari

मधुसूदन गोपाल मुरारी।बृजकिशोर गोवर्धन धारी॥

Madhusudana gopala muraribrijakishora govardhana dhari

Meaningमधुसूदन, गोपाल, मुरारी; ब्रज के किशोर, गोवर्धन धारण करने वाले।

Chaupai 7#

Siyarama shri hari govindadinapala shri bala mukunda

सियाराम श्री हरि गोविन्दा।दीनपाल श्री बाल मुकुन्दा॥

Siyarama shri hari govindadinapala shri bala mukunda

Meaningसियाराम, श्री हरि, गोविन्द; दीनों के पालक, श्री बाल मुकुन्द।

Chaupai 8#

Damodara ranachhoda़ biharinatha dvarikadhisha kharari

दामोदर रणछोड़ बिहारी।नाथ द्वारिकाधीश खरारी॥

Damodara ranachhoda़ biharinatha dvarikadhisha kharari

Meaningदामोदर, रणछोड़, बिहारी; नाथ, द्वारिकाधीश, दैत्यों के संहारक।

Chaupai 9#

Narahari rupa prahalada pyarakhambha phari hiranakusha mara

नरहरि रुप प्रहलाद प्यारा।खम्भ फारि हिरनाकुश मारा॥

Narahari rupa prahalada pyarakhambha phari hiranakusha mara

Meaningनरहरि (नरसिंह) रूप में प्रह्लाद को प्रिय; खम्भ फाड़कर हिरण्यकशिपु का वध किया।

Chaupai 10#

Radha vallabha rukmini kamtagopi vallabha kamsa hanamta

राधा वल्लभ रुक्मिणी कंता।गोपी वल्लभ कंस हनंता॥

Radha vallabha rukmini kamtagopi vallabha kamsa hanamta

Meaningराधा के वल्लभ, रुक्मिणी के कान्त; गोपियों के प्रिय, कंस के हन्ता।

Chaupai 11#

Manamohana chittachora kahayemakhana chori chori kara khaye

मनमोहन चित्तचोर कहाये।माखन चोरि चोरि कर खाये॥

Manamohana chittachora kahayemakhana chori chori kara khaye

Meaningमनमोहन और चित्तचोर कहलाए; माखन चुरा-चुराकर खाया।

Chaupai 12#

Muralidhara yadupati ghanashyamakrishna patitapavana abhirama

मुरलीधर यदुपति घनश्याम।कृष्ण पतितपावन अभिरामा॥

Muralidhara yadupati ghanashyamakrishna patitapavana abhirama

Meaningमुरलीधर, यदुपति, घनश्याम; कृष्ण, पतितपावन, अभिराम।

Chaupai 13#

Mayapati lakshmipati isapurushottama keshava jagadisha

मायापति लक्ष्मीपति ईसा।पुरुषोत्तम केशव जगदीशा॥

Mayapati lakshmipati isapurushottama keshava jagadisha

Meaningमाया के पति, लक्ष्मी के पति, ईश; पुरुषोत्तम, केशव, जगदीश।

Chaupai 14#

Vishvapati tribhuvana ujiyaradina bandhu bhaktana rakhavara

विश्वपति त्रिभुवन उजियारा।दीन बन्धु भक्तन रखवारा॥

Vishvapati tribhuvana ujiyaradina bandhu bhaktana rakhavara

Meaningविश्व के पति, तीनों लोकों के उजियारे; दीनबन्धु, भक्तों के रखवारे।

Chaupai 15#

Prabhu ka bheda koi na payashesha mahesha thake muniraya

प्रभु का भेद कोई पाया।शेष महेश थके मुनिराया॥

Prabhu ka bheda koi na payashesha mahesha thake muniraya

Meaningप्रभु का भेद कोई न पा सका; शेष, महेश और मुनिराज भी थक गए।

Chaupai 16#

Narada sharada rishi yogindarashyama shyama saba ratata nirantara

नारद शारद ऋषि योगिन्दर।श्याम श्याम सब रटत निरन्तर॥

Narada sharada rishi yogindarashyama shyama saba ratata nirantara

Meaningनारद, शारदा, ऋषि और योगीजन निरन्तर 'श्याम, श्याम' रटते हैं।

Chaupai 17#

Kari kovida kari sake na ginantanama apara athaha ananta

करि कोविद करि सके गिनन्ता।नाम अपार अथाह अनन्ता॥

Kari kovida kari sake na ginantanama apara athaha ananta

Meaningविद्वान और कोविद भी उन्हें गिन नहीं सकते; उनके नाम अपार, अथाह, अनन्त हैं।

Chaupai 18#

Hara srishti hara yuga mem bhaile avatara bhakta sukhadai

हर सृष्टि हर युग में भाई।ले अवतार भक्त सुखदाई॥

Hara srishti hara yuga mem bhaile avatara bhakta sukhadai

Meaningहर सृष्टि और हर युग में, हे भाई, वे अवतार लेते हैं, भक्तों को सुख देते हुए।

Chaupai 19#

Hridaya manhi kari dekhu vicharashyama bhaje to ho nistara

हृदय माँहि करि देखु विचारा।श्याम भजे तो हो निस्तारा॥

Hridaya manhi kari dekhu vicharashyama bhaje to ho nistara

Meaningअपने हृदय में विचार कर देख: श्याम का भजन करो, तो तेरा निस्तार हो जाए।

Chaupai 20#

Kira paढ़avata ganika taribhilani ki bhakti balihari

कीर पढ़ावत गणिका तारी।भीलनी की भक्ति बलिहारी॥

Kira paढ़avata ganika taribhilani ki bhakti balihari

Meaningनाम सिखाए तोते ने गणिका का उद्धार किया; भीलनी (शबरी) की भक्ति बलिहारी।

Chaupai 21#

Sati ahilya gautama naribhai shrapa vasha shila dukhari

सती अहिल्या गौतम नारी।भई श्राप वश शिला दुखारी॥

Sati ahilya gautama naribhai shrapa vasha shila dukhari

Meaningसती अहिल्या, गौतम की पत्नी, जो श्राप वश दुखियारी शिला बन गई थी —

Chaupai 22#

Shyama charana racha nita laipahunchi patiloka mem jai

श्याम चरण रच नित लाई।पहुँची पतिलोक में जाई॥

Shyama charana racha nita laipahunchi patiloka mem jai

Meaning— श्याम के चरणों में नित भक्ति लगाकर, वह अपने पतिलोक को पहुँच गई (उद्धार पा गई)।

Chaupai 23#

Ajamila aru sadana kasainama pratapa parama gati pai

अजामिल अरू सदन कसाई।नाम प्रताप परम गति पाई॥

Ajamila aru sadana kasainama pratapa parama gati pai

Meaningअजामिल और सदन कसाई ने नाम के प्रताप से परम गति पाई।

Chaupai 24#

Jake shyama nama adharasukha lahahi duhkha dura ho sara

जाके श्याम नाम अधारा।सुख लहहि दुःख दूर हो सारा॥

Jake shyama nama adharasukha lahahi duhkha dura ho sara

Meaningजिसे श्याम के नाम का आधार है, वह सुख पाता है और सारा दुःख दूर हो जाता है।

Chaupai 25#

Shyama sulochana hai ati sundaramora mukuta sira tana pitambara

श्याम सुलोचन है अति सुन्दर।मोर मुकुट सिर तन पीताम्बर॥

Shyama sulochana hai ati sundaramora mukuta sira tana pitambara

Meaningश्याम सुन्दर नेत्रों वाले और अति सुन्दर हैं; सिर पर मोर मुकुट, तन पर पीताम्बर।

Chaupai 26#

Gala vaijayantimala suhaichhavi anupa bhaktana mana bhai

गल वैजयन्तिमाल सुहाई।छवि अनूप भक्तन मन भाई॥

Gala vaijayantimala suhaichhavi anupa bhaktana mana bhai

Meaningगले में सुहावनी वैजयन्ती माला; उनकी अनुपम छवि भक्तों के मन को भाती है।

Chaupai 27#

Shyama shyama sumirahu dinaratishama dupahari aru parabhati

श्याम श्याम सुमिरहु दिनराती।शाम दुपहरि अरू परभाती॥

Shyama shyama sumirahu dinaratishama dupahari aru parabhati

Meaningदिन-रात 'श्याम, श्याम' का स्मरण करो — साँझ, दोपहर और प्रभात में।

Chaupai 28#

Shyama sarathi jisake ratha keroda़e dura hoya usa patha ke

श्याम सारथी जिसके रथ के।रोड़े दूर होय उस पथ के॥

Shyama sarathi jisake ratha keroda़e dura hoya usa patha ke

Meaningजिसके रथ के सारथी श्याम हैं — उस पथ के रोड़े (बाधाएँ) दूर हो जाते हैं।

Chaupai 29#

Shyama bhakta na kahim para harabhira pari taba shyama pukara

श्याम भक्त कहीं पर हारा।भीर परि तब श्याम पुकारा॥

Shyama bhakta na kahim para harabhira pari taba shyama pukara

Meaningश्याम का भक्त कहीं पराजित नहीं होता; जब विपत्ति आती है, तब वे श्याम को पुकारते हैं।

Chaupai 30#

Rasana shyama nama rasa pi leji le shyama nama ke hale

रसना श्याम नाम रस पी ले।जी ले श्याम नाम के हाले॥

Rasana shyama nama rasa pi leji le shyama nama ke hale

Meaningजीभ श्याम नाम के रस का पान करे; श्याम नाम के आनन्द में जी ले।

Chaupai 31#

Samsari sukha bhoga milegaanta shyama sukha yoga milega

संसारी सुख भोग मिलेगा।अन्त श्याम सुख योग मिलेगा॥

Samsari sukha bhoga milegaanta shyama sukha yoga milega

Meaningतुम्हें सांसारिक भोग भी मिलेगा, और अन्त में श्याम के साथ आनन्दमय योग (मिलन) मिलेगा।

Chaupai 32#

Shyama prabhu haim tana ke kalemana ke gore bhole bhale

श्याम प्रभु हैं तन के काले।मन के गोरे भोले भाले॥

Shyama prabhu haim tana ke kalemana ke gore bhole bhale

Meaningप्रभु श्याम तन से काले हैं, पर मन से गोरे (निर्मल) — भोले और भाले।

Chaupai 33#

Shyama samta bhaktana hitakariroga dosha agha nashai bhari

श्याम संत भक्तन हितकारी।रोग दोष अघ नाशै भारी॥

Shyama samta bhaktana hitakariroga dosha agha nashai bhari

Meaningश्याम सन्तों और भक्तों के हितकारी हैं; वे भारी रोग, दोष और पाप का नाश करते हैं।

Chaupai 34#

Prema sahita je nama pukarabhakta lagata shyama ko pyara

प्रेम सहित जे नाम पुकारा।भक्त लगत श्याम को प्यारा॥

Prema sahita je nama pukarabhakta lagata shyama ko pyara

Meaningजो प्रेम सहित उनका नाम पुकारता है — वह भक्त श्याम को प्यारा लगता है।

Chaupai 35#

Khatu mem hai mathura vasipara brahma purana avinasi

खाटू में है मथुरा वासी।पार ब्रह्म पूरण अविनासी॥

Khatu mem hai mathura vasipara brahma purana avinasi

Meaningवे खाटू में बसते हैं, मथुरा के वासी; परब्रह्म, पूर्ण और अविनाशी।

Chaupai 36#

Sudha tana bhari murali bajaichahum dishi nana jahan suni pai

सुधा तान भरि मुरली बजाई।चहुं दिशि नाना जहाँ सुनि पाई॥

Sudha tana bhari murali bajaichahum dishi nana jahan suni pai

Meaningउन्होंने अमृतमयी तान से भरी मुरली बजाई, जो चारों दिशाओं में दूर-दूर तक सुनी गई।

Chaupai 37#

Vriddha bala jete nari naramugdha bhaye suni vamshi ke svara

वृद्ध बाल जेते नारी नर।मुग्ध भये सुनि वंशी के स्वर॥

Vriddha bala jete nari naramugdha bhaye suni vamshi ke svara

Meaningवृद्ध और बालक, सब नारी और नर, उनकी वंशी के स्वर सुनकर मुग्ध हो गए।

Chaupai 38#

Dauda़ dauda़ pahunche saba jaikhatu mem jahan shyama kanhai

दौड़ दौड़ पहुँचे सब जाई।खाटू में जहाँ श्याम कन्हाई॥

Dauda़ dauda़ pahunche saba jaikhatu mem jahan shyama kanhai

Meaningदौड़-दौड़कर सब वहाँ पहुँचे जहाँ श्याम कन्हाई हैं, खाटू में।

Chaupai 39#

Jisane shyama svarupa niharabhava bhaya se paya chhutakara

जिसने श्याम स्वरूप निहारा।भव भय से पाया छुटकारा॥

Jisane shyama svarupa niharabhava bhaya se paya chhutakara

Meaningजिसने श्याम के स्वरूप को निहारा, वह भवभय से छुटकारा पा गया।

Closing Doha#

Shyama salone sanvare,barbarika tanu dhara

श्याम सलोने साँवरे,बर्बरीक तनु धार। इच्छा पूर्ण भक्त की,करो लाओ बार॥

Shyama salone sanvare,barbarika tanu dhara Ichchha purna bhakta ki,karo na lao bara

Meaningहे सलोने साँवरे श्याम, बर्बरीक का तन धारण किए — अपने भक्त की इच्छा पूर्ण करो, और देर मत लगाओ।

Word-by-Word Breakdown

श्याम
Shyam
श्याम — खाटू श्याम (बर्बरीक, कृष्ण का रूप)
बर्बरीक
Barbarika
भीम के पौत्र जिन्होंने अपना शीश कृष्ण को दिया; श्याम रूप में पूजित
खाटू
Khatu
खाटू (राजस्थान), श्याम बाबा का महान मन्दिर
शीश दानी
Shish Dani
शीश दान करने वाले — बर्बरीक का महान त्याग
मोर मुकुट
Mor Mukut
मोरपंख का मुकुट
हारे का सहारा
Hare ka Sahara
पराजितों का सहारा — श्याम का प्रसिद्ध विरुद
घनश्याम
Ghanshyam
मेघ सा श्याम — कृष्ण
भवसागर
Bhavsagar
सांसारिक अस्तित्व का सागर

Origin & History

Source: Traditional Hindi devotional hymn

Author: Traditional

Period: Devotional era

खाटू श्याम भीम के पौत्र और घटोत्कच के पुत्र बर्बरीक हैं, एक महान योद्धा और परम भक्त। महाभारत युद्ध से पूर्व उन्होंने हारती हुई पक्ष की ओर से लड़ने का व्रत लिया; इससे उत्पन्न असन्तुलन को रोकने के लिए कृष्ण ने उनसे उनका शीश दान में माँगा, जो बर्बरीक ने सहर्ष दे दिया। उनके त्याग से प्रसन्न होकर कृष्ण ने वरदान दिया कि कलियुग में वे कृष्ण के ही नाम 'श्याम' से पूजे जाएँगे और असहायों के आश्रय होंगे। खाटू (सीकर, राजस्थान) में उनका मन्दिर भारत के सबसे अधिक दर्शनीय स्थलों में से एक है।

Frequently Asked Questions

खाटू श्याम कौन हैं और उनकी पूजा क्यों होती है?
खाटू श्याम भीम के पौत्र बर्बरीक हैं, जिन्होंने महाभारत युद्ध से पूर्व अपना शीश कृष्ण को अर्पित किया था। उनके परम त्याग और भक्ति से प्रसन्न होकर कृष्ण ने वरदान दिया कि कलियुग में वे कृष्ण के ही नाम 'श्याम' से पूजे जाएँगे। उनका विशाल मन्दिर राजस्थान के खाटू में है।
'हारे का सहारा' का क्या अर्थ है?
इसका अर्थ है 'पराजित/असहाय का आश्रय'। कृष्ण ने बर्बरीक को वरदान दिया कि वे उन सबका उद्धार करेंगे जिन्होंने सारी आशा खो दी है — इसलिए खाटू श्याम विशेषकर दुखियों और हारे हुओं के शरणदाता हैं।
खाटू श्याम चालीसा किस दिन पढ़ी जाती है?
एकादशी (ग्यारहवीं तिथि) श्याम बाबा को सर्वाधिक प्रिय है, और खाटू का वार्षिक फाल्गुन मेला लाखों भक्तों को आकर्षित करता है। भक्त इसे प्रतिदिन प्रातः या सायं भी पढ़ते हैं।
खाटू श्याम को क्या अर्पित किया जाता है?
मोरपंख, चूरमा, खीर, और विशेषकर उनके प्रिय रंगों की वस्तुएँ। कई भक्त निशान (ध्वज) चढ़ाते हैं और उनकी महिमा गाते हुए पैदल खाटू जाते हैं।

Ready to start chanting?

See Benefits & How to Chant →