सरस्वती चालीसा Meaning — Line by Line
सरस्वती चालीसा
Every verse and every word explained in English & Hindi
Meaning — Line by Line
Every verse of सरस्वती चालीसा with its Hindi meaning. Tap any word to hear it, or ▶ to recite the verse.
Jump to a verse ▾
- Doha 1. Janaka janani pada kamala raja, nija mastaka para dhari
- Doha 2. Purna jagata mem vyapta tava, mahima amita anamtu
- Chaupai 1. Jaya shri sakala buddhi balarasi
- Chaupai 2. Jaya jaya jaya vinakara dhari
- Chaupai 3. Rupa chaturbhujadhari mata
- Chaupai 4. Jaga mem papa buddhi jaba hoti
- Chaupai 5. Tabahi matu le nija avatara
- Chaupai 6. Balmiki ji the hatyara
- Chaupai 7. Ramayana jo rache banai
- Chaupai 8. Kalidasa jo bhaye vikhyata
- Chaupai 9. Tulasi sura adi viddhana
- Chaupai 10. Tinhahim na aura raheu avalamba
- Chaupai 11. Karahu kripa soi matu bhavani
- Chaupai 12. Putra karai aparadha bahuta
- Chaupai 13. Rakhu laja janani aba meri
- Chaupai 14. Maim anatha teri avalamba
- Chaupai 15. Madhu kaitabha jo ati balavana
- Chaupai 16. Samara hajara pamcha mem ghora
- Chaupai 17. Matu sahaya bhai tehi kala
- Chaupai 18. Tehi te mrityu bhai khala keri
- Chaupai 19. Chamda munda jo the vikhyata
- Chaupai 20. Raktabija se samaratha papi
- Chaupai 21. Kateu sira jima kadali khamba
- Chaupai 22. Jaga prasiddha jo shumbha nishumbha
- Chaupai 23. Bharata-matu budhi phereu jai
- Chaupai 24. Ehi vidhi ravana vadha tuma kinha
- Chaupai 25. Ko samaratha tava yasha guna gana
- Chaupai 26. Vishnu rudra aja sakahim na mari
- Chaupai 27. Rakta dantika aura shatakshi
- Chaupai 28. Durgama kaja dhara para kinha
- Chaupai 29. Durga adi harani tu mata
- Chaupai 30. Nripa kopita jo marana chahai
- Chaupai 31. Sagara madhya pota ke bhamge
- Chaupai 32. Bhuta preta badha ya duhkha mem
- Chaupai 33. Nama jape mamgala saba hoi
- Chaupai 34. Putrahina jo atura bhai
- Chaupai 35. Karai patha nita yaha chalisa
- Chaupai 36. Dhupadika naivedya chadhavai
- Chaupai 37. Bhakti matu ki karai hamesha
- Chaupai 38. Bamdi patha karem shata bara
- Chaupai 39. Karahu kripa bhavamukti bhavani
- Chaupai 40. Mata suraja kanti tava, amdhakara mama rupa
- Closing Doha. Bala buddhi vidya dehum mohi, sunahu sarasvati matu
Janaka janani pada kamala raja, nija mastaka para dhari
जनक जननि पद कमल रज, निज मस्तक पर धारि। बन्दौं मातु सरस्वती, बुद्धि बल दे दातारि॥
Janaka janani pada kamala raja, nija mastaka para dhari Bandaum matu sarasvati, buddhi bala de datari
Meaningअपने माता-पिता के चरण-कमलों की रज को अपने मस्तक पर धारण कर, मैं माता सरस्वती को नमन करता हूँ — हे दात्री, मुझे बुद्धि और बल प्रदान करो।
Purna jagata mem vyapta tava, mahima amita anamtu
पूर्ण जगत में व्याप्त तव, महिमा अमित अनंतु। रामसागर के पाप को, मातु तुही अब हन्तु॥
Purna jagata mem vyapta tava, mahima amita anamtu Ramasagara ke papa ko, matu tuhi aba hantu
Meaningआपकी महिमा सम्पूर्ण जगत में व्याप्त है, असीम और अनंत; हे माता, अब (कवि) रामसागर के पापों का नाश करो।
Jaya shri sakala buddhi balarasi
जय श्री सकल बुद्धि बलरासी। जय सर्वज्ञ अमर अविनासी॥
Jaya shri sakala buddhi balarasi Jaya sarvajna amara avinasi
Meaningजय हो, हे यशस्विनी, समस्त बुद्धि और बल की राशि; जय हो, हे सर्वज्ञ, अमर और अविनाशी।
Jaya jaya jaya vinakara dhari
जय जय जय वीणाकर धारी। करती सदा सुहंस सवारी॥
Jaya jaya jaya vinakara dhari Karati sada suhamsa savari
Meaningजय, जय, जय, हे वीणा धारण करने वाली; जो सदा सुन्दर हंस पर सवारी करती हैं।
Rupa chaturbhujadhari mata
रूप चतुर्भुजधारी माता। सकल विश्व अन्दर विख्याता॥
Rupa chaturbhujadhari mata Sakala vishva andara vikhyata
Meaningहे चतुर्भुजधारी माता, जो समस्त विश्व में विख्यात हैं।
Jaga mem papa buddhi jaba hoti
जग में पाप बुद्धि जब होती। जबहि धर्म की फीकी ज्योती॥
Jaga mem papa buddhi jaba hoti Jabahi dharma ki phiki jyoti
Meaningजब जगत में पापमय बुद्धि उत्पन्न होती है, और धर्म की ज्योति मंद पड़ जाती है —
Tabahi matu le nija avatara
तबहि मातु ले निज अवतारा। पाप हीन करती महि तारा॥
Tabahi matu le nija avatara Papa hina karati mahi tara
Meaning— तब माता अपना अवतार लेती हैं, और उसे पापरहित कर पृथ्वी का उद्धार करती हैं।
Balmiki ji the hatyara
बाल्मीकि जी थे हत्यारा। तव प्रसाद जानै संसारा॥
Balmiki ji the hatyara Tava prasada janai samsara
Meaningवाल्मीकि हत्यारे थे; आपकी कृपा से अब संसार उन्हें जानता है —
Ramayana jo rache banai
रामायण जो रचे बनाई। आदि कवी की पदवी पाई॥
Ramayana jo rache banai Adi kavi ki padavi pai
Meaning— क्योंकि उन्होंने रामायण की रचना की और आदि कवि की पदवी प्राप्त की।
Kalidasa jo bhaye vikhyata
कालिदास जो भये विख्याता। तेरी कृपा दृष्टि से माता॥
Kalidasa jo bhaye vikhyata Teri kripa drishti se mata
Meaningकालिदास विख्यात हुए, हे माता, आपकी कृपा-दृष्टि से।
Tulasi sura adi viddhana
तुलसी सूर आदि विद्धाना। भये और जो ज्ञानी नाना॥
Tulasi sura adi viddhana Bhaye aura jo jnani nana
Meaningतुलसीदास, सूरदास और अन्य विद्वान, तथा अनेक ज्ञानीजन हुए —
Tinhahim na aura raheu avalamba
तिन्हहिं न और रहेउ अवलम्बा। केवल कृपा आपकी अम्बा॥
Tinhahim na aura raheu avalamba Kevala kripa apaki amba
Meaning— उन्हें कोई और सहारा नहीं था, हे माता अम्बा, केवल आपकी कृपा थी।
Karahu kripa soi matu bhavani
करहु कृपा सोइ मातु भवानी। दुखित दीन निज दासहि जानी॥
Karahu kripa soi matu bhavani Dukhita dina nija dasahi jani
Meaningऐसी कृपा करो, हे माता भवानी, अपने सेवक को दुखी और दीन जानकर।
Putra karai aparadha bahuta
पुत्र करै अपराध बहूता। तेहि न धरइ चित सुन्दर माता॥
Putra karai aparadha bahuta Tehi na dharai chita sundara mata
Meaningयद्यपि पुत्र अनेक अपराध करता है, फिर भी कृपालु माता उसे मन में नहीं लातीं।
Rakhu laja janani aba meri
राखु लाज जननी अब मेरी। विनय करूं बहु भांति घनेरी॥
Rakhu laja janani aba meri Vinaya karum bahu bhamti ghaneri
Meaningअब मेरी लाज रखो, हे जननी; मैं अनेक प्रकार से बहुत प्रार्थना करता हूँ।
Maim anatha teri avalamba
मैं अनाथ तेरी अवलंबा। कृपा करउ जय जय जगदंबा॥
Maim anatha teri avalamba Kripa karau jaya jaya jagadamba
Meaningमैं अनाथ हूँ, आप मेरी अवलम्ब हैं; कृपा करो — जय, जय, हे जगदम्बा।
Madhu kaitabha jo ati balavana
मधु कैटभ जो अति बलवाना। बाहुयुद्ध विष्णू ते ठाना॥
Madhu kaitabha jo ati balavana Bahuyuddha vishnu te thana
Meaningमधु और कैटभ, अत्यंत बलवान, ने विष्णु से बाहुयुद्ध किया।
Samara hajara pamcha mem ghora
समर हजार पांच में घोरा। फिर भी मुख उनसे नहिं मोरा॥
Samara hajara pamcha mem ghora Phira bhi mukha unase nahim mora
Meaningपाँच हजार वर्षों तक घोर युद्ध चला, फिर भी उन्होंने उनसे मुख नहीं मोड़ा।
Matu sahaya bhai tehi kala
मातु सहाय भई तेहि काला। बुद्धि विपरीत करी खलहाला॥
Matu sahaya bhai tehi kala Buddhi viparita kari khalahala
Meaningउस समय माता उनकी सहायक हुईं, और उन दुष्टों की बुद्धि विपरीत कर दी।
Tehi te mrityu bhai khala keri
तेहि ते मृत्यु भई खल केरी। पुरवहु मातु मनोरथ मेरी॥
Tehi te mrityu bhai khala keri Puravahu matu manoratha meri
Meaningउसी से उन दुष्टों की मृत्यु हुई; हे माता, मेरे मनोरथ पूर्ण करो।
Chamda munda jo the vikhyata
चंड मुण्ड जो थे विख्याता। छण महुं संहारेउ तेहि माता॥
Chamda munda jo the vikhyata Chhana mahum samhareu tehi mata
Meaningचंड और मुंड, जो विख्यात थे, उन्हें माता ने क्षण भर में संहार कर दिया।
Raktabija se samaratha papi
रक्तबीज से समरथ पापी। सुर-मुनि हृदय धरा सब कांपी॥
Raktabija se samaratha papi Sura-muni hridaya dhara saba kampi
Meaningरक्तबीज, वह समर्थ पापी, जिससे देवताओं और मुनियों के हृदय सब काँप उठे —
Kateu sira jima kadali khamba
काटेउ सिर जिम कदली खम्बा। बार बार बिनवउं जगदंबा॥
Kateu sira jima kadali khamba Bara bara binavaum jagadamba
Meaning— आपने उसका सिर ऐसे काट डाला जैसे कोई केले का तना काटता है; बार-बार मैं विनती करता हूँ, हे जगदम्बा।
Jaga prasiddha jo shumbha nishumbha
जग प्रसिद्ध जो शुंभ निशुंभा। छिन में बधे ताहि तू अम्बा॥
Jaga prasiddha jo shumbha nishumbha Chhina mem badhe tahi tu amba
Meaningजगत्प्रसिद्ध शुम्भ और निशुम्भ — क्षण भर में आपने उन्हें वध कर दिया, हे अम्बा।
Bharata-matu budhi phereu jai
भरत-मातु बुधि फेरेउ जाई। रामचंद्र बनवास कराई॥
Bharata-matu budhi phereu jai Ramachamdra banavasa karai
Meaningआपने भरत की माता (कैकेयी) की बुद्धि फेर दी, जिससे रामचंद्र का वनवास हुआ।
Ehi vidhi ravana vadha tuma kinha
एहि विधि रावन वध तुम कीन्हा। सुर नर मुनि सब कहुं सुख दीन्हा॥
Ehi vidhi ravana vadha tuma kinha Sura nara muni saba kahum sukha dinha
Meaningइस प्रकार आपने रावण का वध करवाया, और देवताओं, मनुष्यों एवं मुनियों सबको सुख दिया।
Ko samaratha tava yasha guna gana
को समरथ तव यश गुन गाना। निगम अनादि अनंत बखाना॥
Ko samaratha tava yasha guna gana Nigama anadi anamta bakhana
Meaningकौन समर्थ है जो आपके यश और गुणों का गान कर सके? वेद आपको अनादि और अनंत कहते हैं।
Vishnu rudra aja sakahim na mari
विष्णु रूद्र अज सकहिं न मारी। जिनकी हो तुम रक्षाकारी॥
Vishnu rudra aja sakahim na mari Jinaki ho tuma rakshakari
Meaningविष्णु, रुद्र और अज (ब्रह्मा) भी मारे नहीं जा सकते — जिनकी आप रक्षाकारिणी हैं।
Rakta dantika aura shatakshi
रक्त दन्तिका और शताक्षी। नाम अपार है दानव भक्षी॥
Rakta dantika aura shatakshi Nama apara hai danava bhakshi
Meaningरक्तदन्तिका और शताक्षी — आपके नाम अपार हैं, हे दानवों का भक्षण करने वाली।
Durgama kaja dhara para kinha
दुर्गम काज धरा पर कीन्हा। दुर्गा नाम सकल जग लीन्हा॥
Durgama kaja dhara para kinha Durga nama sakala jaga linha
Meaningआपने पृथ्वी पर दुर्गम कार्य किए; समस्त जगत ने 'दुर्गा' नाम ग्रहण किया।
Durga adi harani tu mata
दुर्ग आदि हरनी तू माता। कृपा करहु जब जब सुखदाता॥
Durga adi harani tu mata Kripa karahu jaba jaba sukhadata
Meaningआप वह माता हैं जो प्रत्येक दुर्गम (कठिनाई) को हरती हैं; जब-जब आवश्यकता हो कृपा करो, हे सुखदात्री।
Nripa kopita jo marana chahai
नृप कोपित जो मारन चाहै। कानन में घेरे मृग नाहै॥
Nripa kopita jo marana chahai Kanana mem ghere mriga nahai
Meaningजब कोई कुपित राजा मारना चाहे, या कोई वन में पशुओं से घिर जाए —
Sagara madhya pota ke bhamge
सागर मध्य पोत के भंगे। अति तूफान नहिं कोऊ संगे॥
Sagara madhya pota ke bhamge Ati tuphana nahim kou samge
Meaning— जब समुद्र के बीच महा-तूफान में नौका टूट जाए, और कोई साथी निकट न हो —
Bhuta preta badha ya duhkha mem
भूत प्रेत बाधा या दुःख में। हो दरिद्र अथवा संकट में॥
Bhuta preta badha ya duhkha mem Ho daridra athava samkata mem
Meaning— भूत-प्रेत की बाधा में, दरिद्रता में अथवा संकट में —
Nama jape mamgala saba hoi
नाम जपे मंगल सब होई। संशय इसमें करइ न कोई॥
Nama jape mamgala saba hoi Samshaya isamem karai na koi
Meaning— आपका नाम जपने से सब मंगलमय हो जाता है; इसमें कोई संशय न करे।
Putrahina jo atura bhai
पुत्रहीन जो आतुर भाई। सबै छांड़ि पूजें एहि माई॥
Putrahina jo atura bhai Sabai chhamड़i pujem ehi mai
Meaningपुत्रहीन, व्याकुल जन — सब कुछ छोड़कर इस माता की पूजा करें।
Karai patha nita yaha chalisa
करै पाठ नित यह चालीसा। होय पुत्र सुन्दर गुण ईसा॥
Karai patha nita yaha chalisa Hoya putra sundara guna isa
Meaningजो प्रतिदिन यह चालीसा पढ़ता है, उसे ईश (शिव) के समान सुन्दर और गुणवान पुत्र प्राप्त होता है।
Dhupadika naivedya chadhavai
धूपादिक नैवेद्य चढावै। संकट रहित अवश्य हो जावै॥
Dhupadika naivedya chadhavai Samkata rahita avashya ho javai
Meaningधूप और नैवेद्य अर्पित करने से मनुष्य अवश्य संकट से मुक्त हो जाता है।
Bhakti matu ki karai hamesha
भक्ति मातु की करै हमेशा। निकट न आवै ताहि कलेशा॥
Bhakti matu ki karai hamesha Nikata na avai tahi kalesha
Meaningजो सदा माता की भक्ति करता है — उसके निकट कोई क्लेश नहीं आता।
Bamdi patha karem shata bara
बंदी पाठ करें शत बारा। बंदी पाश दूर हो सारा॥
Bamdi patha karem shata bara Bamdi pasha dura ho sara
Meaningजो बंदी इसे सौ बार पढ़ता है, उसके बंधन के सब पाश दूर हो जाते हैं।
Karahu kripa bhavamukti bhavani
करहु कृपा भवमुक्ति भवानी। मो कहं दास सदा निज जानी॥
Karahu kripa bhavamukti bhavani Mo kaham dasa sada nija jani
Meaningकृपा करो और भवमुक्ति प्रदान करो, हे भवानी, मुझे सदा अपना दास जानकर।
Mata suraja kanti tava, amdhakara mama rupa
माता सूरज कान्ति तव, अंधकार मम रूप। डूबन ते रक्षा करहु, परूं न मैं भव-कूप॥
Mata suraja kanti tava, amdhakara mama rupa Dubana te raksha karahu, parum na maim bhava-kupa
Meaningहे माता, आपकी कांति सूर्य की है, मेरा रूप अंधकार है; मुझे डूबने से बचाओ, कि मैं भव-कूप में न गिरूँ।
Bala buddhi vidya dehum mohi, sunahu sarasvati matu
बल बुद्धि विद्या देहुं मोहि, सुनहु सरस्वति मातु। अधम रामसागरहिं तुम, आश्रय देउ पुनातु॥
Bala buddhi vidya dehum mohi, sunahu sarasvati matu Adhama ramasagarahim tuma, ashraya deu punatu
Meaningमुझे बल, बुद्धि और विद्या प्रदान करो; हे माता सरस्वती, मेरी सुनो; हे पुनीत करने वाली, दीन रामसागर को आश्रय दो।
Word-by-Word Breakdown
Origin & History
Source: Traditional Hindi devotional hymn
Author: Traditional (signed 'Ramsagar')
Period: Devotional era
सरस्वती चालीसा विद्या, संगीत और वाणी की देवी की चालीस पदों वाली हिन्दी स्तुति है। यह बताती है कि जब-जब पाप-बुद्धि संसार को ढक लेती है, तब माता धर्म की ज्योति पुनः प्रकाशित करने अवतार लेती हैं, और केवल उनकी कृपा से ही हत्यारा वाल्मीकि आदिकवि बना तथा कालिदास, तुलसीदास और सूरदास जैसे कवियों ने अपनी प्रतिभा पाई — हर भक्त को जो उन्हें खोजता है, ज्ञान का यह वचन है।
Frequently Asked Questions
सरस्वती चालीसा क्या है?▼
सरस्वती चालीसा किस दिन पढ़नी चाहिए?▼
सरस्वती चालीसा विद्यार्थियों की कैसे सहायता करती है?▼
सरस्वती चालीसा के पाठ के क्या लाभ हैं?▼
Ready to start chanting?
See Benefits & How to Chant →