सुब्रह्मण्य भुजङ्गम्

Sanskrit text with English transliteration and translation

← Full Page Word-by-Word Meaning Benefits & How to Chant

सदा बालरूपाऽपि विघ्नाद्रिहन्त्री महादन्तिवक्त्राऽपि पञ्चास्यमान्या । विधीन्द्रादिमृग्या गणेशाभिधा मे विधत्तां श्रियं काऽपि कल्याणमूर्तिः ॥ १॥ न जानामि शब्दं न जानामि चार्थं न जानामि पद्यं न जानामि गद्यम् । चिदेका षडास्या हृदि द्योतते मे मुखान्निःसरन्ते गिरश्चापि चित्रम् ॥ २॥ मयूराधिरूढं महावाक्यगूढं मनोहारिदेहं महच्चित्तगेहम् । महीदेवदेवं महावेदभावं महादेवबालं भजे लोकपालम् ॥ ३॥ यदा सन्निधानं गता मानवा मे भवाम्भोधिपारं गतास्ते तदैव । इति व्यञ्जयन्सिन्धुतीरे य आस्ते तमीडे पवित्रं पराशक्तिपुत्रम् ॥ ४॥ यथाब्धेस्तरङ्गा लयं यान्ति तुङ्गा- स्तथैवापदः सन्निधौ सेवतां मे । इतीवोर्मिपङ्क्तीर्नृणां दर्शयन्तं सदा भावये हृत्सरोजे गुहं तम् ॥ ५॥ गिरौ मन्निवासे नरा येऽधिरूढा- स्तदा पर्वते राजते तेऽधिरूढाः । इतीव ब्रुवन्गन्धशैलाधिरूढः स देवो मुदे मे सदा षण्मुखोऽस्तु ॥ ६॥ महाम्भोधितीरे महापापचोरे मुनीन्द्रानुकूले सुगन्धाख्यशैले । गुहायां वसन्तं स्वभासा लसन्तं जनार्तिं हरन्तं श्रयामो गुहं तम् ॥ ७॥ लसत्स्वर्णगेहे नृणां कामदोहे सुमस्तोमसञ्छन्नमाणिक्यमञ्चे । समुद्यत्सहस्रार्कतुल्यप्रकाशं सदा भावये कार्तिकेयं सुरेशम् ॥ ८॥ रणद्धंसके मञ्जुलेऽत्यन्तशोणे मनोहारिलावण्यपीयूषपूर्णे । मनःषट्पदो मे भवक्लेशतप्तः सदा मोदतां स्कन्द ते पादपद्मे ॥ ९॥ सुवर्णाभदिव्याम्बरैर्भासमानां क्वणत्किङ्किणीमेखलाशोभमानाम् । लसद्धेमपट्टेन विद्योतमानां कटिं भावये स्कन्द ते दीप्यमानाम् ॥ १० ॥ पुलिन्देशकन्याघनाभोगतुङ्ग- स्तनालिङ्गनासक्तकाश्मीररागम् । नमस्याम्यहं तारकारे तवोरः स्वभक्तावने सर्वदा सानुरागम् ॥ ११॥ विधौ कॢप्तदण्डान् स्वलीलाधृताण्डा- न्निरस्तेभशुण्डान् द्विषत्कालदण्डान् । हतेन्द्रारिषण्डाञ्जगत्त्राणशौण्डान् सदा ते प्रचण्डान् श्रये बाहुदण्डान् ॥ १२॥ सदा शारदाः षण्मृगाङ्का यदि स्युः समुद्यन्त एव स्थिताश्चेत्समन्तात् । सदा पूर्णबिम्बाः कलङ्कैश्च हीना- स्तदा त्वन्मुखानां ब्रुवे स्कन्द साम्यम् ॥ १३॥ स्फुरन्मन्दहासैः सहंसानि चञ्च- त्कटाक्षावलीभृङ्गसङ्घोज्ज्वलानि । सुधास्यन्दिबिम्बाधराणीशसूनो तवालोकये षण्मुखाम्भोरुहाणि ॥ १४॥ विशालेषु कर्णान्तदीर्घेष्वजस्रं दयास्यन्दिषु द्वादशस्वीक्षणेषु । मयीषत्कटाक्षः सकृत्पातितश्चे- द्भवेत्ते दयाशील का नाम हानिः ॥ १५॥ सुताङ्गोद्भवो मेऽसि जीवेति षड्धा जपन्मन्त्रमीशो मुदा जिघ्रते यान् । जगद्भारभृद्भ्यो जगन्नाथ तेभ्यः किरीटोज्ज्वलेभ्यो नमो मस्तकेभ्यः ॥ १६॥ स्फुरद्रत्नकेयूरहाराभिराम- श्चलत्कुण्डलश्रीलसद्गण्डभागः । कटौ पीतवासाः करे चारुशक्तिः पुरस्तान्ममास्तां पुरारेस्तनूजः ॥ १७॥ इहायाहि वत्सेति हस्तान्प्रसार्या- ह्वयत्यादराच्छङ्करे मातुरङ्कात् । समुत्पत्य तातं श्रयन्तं कुमारं हराश्लिष्टगात्रं भजे बालमूर्तिम् ॥ १८॥ कुमारेशसूनो गुह स्कन्द सेना- पते शक्तिपाणे मयूराधिरूढ । पुलिन्दात्मजाकान्त भक्तार्तिहारिन् प्रभो तारकारे सदा रक्ष मां त्वम् ॥ १९ ॥ प्रशान्तेन्द्रिये नष्टसंज्ञे विचेष्टे कफोद्गारिवक्त्रे भयोत्कम्पिगात्रे । प्रयाणोन्मुखे मय्यनाथे तदानीं द्रुतं मे दयालो भवाग्रे गुह त्वम् ॥ २०॥ कृतान्तस्य दूतेषु चण्डेषु कोपा- द्दह च्छिन्द्धि भिन्द्धीति मां तर्जयत्सु । मयूरं समारुह्य मा भैरिति त्वं पुरः शक्तिपाणिर्ममायाहि शीघ्रम् ॥ २१॥ प्रणम्यासकृत्पादयोस्ते पतित्वा प्रसाद्य प्रभो प्रार्थयेऽनेकवारम् । न वक्तुं क्षमोऽहं तदानीं कृपाब्धे न कार्यान्तकाले मनागप्युपेक्षा ॥ २२॥ सहस्राण्डभोक्ता त्वया शूरनामा हतस्तारकः सिंहवक्त्रश्च दैत्यः । ममान्तर्हृदिस्थं मनःक्लेशमेकं न हंसि प्रभो किं करोमि क्व यामि ॥ २३ ॥ अहं सर्वदा दुःखभारावसन्नो भवान्दीनबन्धुस्त्वदन्यं न याचे । भवद्भक्तिरोधं सदा कॢप्तबाधं ममाधिं द्रुतं नाशयोमासुत त्वम् ॥ २४ ॥ अपस्मारकुष्ठक्षयार्शः प्रमेह- ज्वरोन्मादगुल्मादिरोगा महान्तः । पिशाचाश्च सर्वे भवत्पत्रभूतिं विलोक्य क्षणात्तारकारे द्रवन्ते ॥ २५॥ दृशि स्कन्दमूर्तिः श्रुतौ स्कन्दकीर्ति- र्मुखे मे पवित्रं सदा तच्चरित्रम् । करे तस्य कृत्यं वपुस्तस्य भृत्यं गुहे सन्तु लीना ममाशेषभावाः ॥ २६॥ मुनीनामुताहो नृणां भक्तिभाजा- मभीष्टप्रदाः सन्ति सर्वत्र देवाः । नृणामन्त्यजानामपि स्वार्थदाने गुहाद्देवमन्यं न जाने न जाने ॥ २७॥ कलत्रं सुता बन्धुवर्गः पशुर्वा नरो वाथ नारि गृहे ये मदीयाः । यजन्तो नमन्तः स्तुवन्तो भवन्तं स्मरन्तश्च ते सन्तु सर्वे कुमार ॥ २८॥ मृगाः पक्षिणो दंशका ये च दुष्टा- स्तथा व्याधयो बाधका ये मदङ्गे । भवच्छक्तितीक्ष्णाग्रभिन्नाः सुदूरे विनश्यन्तु ते चूर्णितक्रौञ्चशैल ॥ २९॥ जनित्री पिता च स्वपुत्रापराधं सहेते न किं देवसेनाधिनाथ । अहं चातिबालो भवान् लोकतातः क्षमस्वापराधं समस्तं महेश ॥ ३०॥ नमः केकिने शक्तये चापि तुभ्यं नमश्छाग तुभ्यं नमः कुक्कुटाय । नमः सिन्धवे सिन्धुदेशाय तुभ्यं पुनः स्कन्दमूर्ते नमस्ते नमोऽस्तु ॥ ३१॥ जयानन्दभूमञ्जयापारधाम- ञ्जयामोघकीर्ते जयानन्दमूर्ते । जयानन्दसिन्धो जयाशेषबन्धो जय त्वं सदा मुक्तिदानेशसूनो ॥ ३२॥ भुजङ्गाख्यवृत्तेन कॢप्तं स्तवं यः पठेद्भक्तियुक्तो गुहं सम्प्रणम्य । सुपुत्रान्कलत्रं धनं दीर्घमायु- र्लभेत्स्कन्दसायुज्यमन्ते नरः सः ॥ ३३॥ ॥ इति श्रीमच्छङ्करभगवतः कृतौ

sadā bālarūpā'pi vighnādrihantrī mahādantivaktrā'pi pañcāsyamānyā | vidhīndrādimṛgyā gaṇeśābhidhā me vidhattāṃ śriyaṃ kā'pi kalyāṇamūrtiḥ || 1|| na jānāmi śabdaṃ na jānāmi cārthaṃ na jānāmi padyaṃ na jānāmi gadyam | cidekā ṣaḍāsyā hṛdi dyotate me mukhānniḥsarante giraścāpi citram || 2|| mayūrādhirūḍhaṃ mahāvākyagūḍhaṃ manohāridehaṃ mahaccittageham | mahīdevadevaṃ mahāvedabhāvaṃ mahādevabālaṃ bhaje lokapālam || 3|| yadā sannidhānaṃ gatā mānavā me bhavāmbhodhipāraṃ gatāste tadaiva | iti vyañjayansindhutīre ya āste tamīḍe pavitraṃ parāśaktiputram || 4|| yathābdhestaraṅgā layaṃ yānti tuṅgā- stathaivāpadaḥ sannidhau sevatāṃ me | itīvormipaṅktīrnṛṇāṃ darśayantaṃ sadā bhāvaye hṛtsaroje guhaṃ tam || 5|| girau mannivāse narā ye'dhirūḍhā- stadā parvate rājate te'dhirūḍhāḥ | itīva bruvangandhaśailādhirūḍhaḥ sa devo mude me sadā ṣaṇmukho'stu || 6|| mahāmbhodhitīre mahāpāpacore munīndrānukūle sugandhākhyaśaile | guhāyāṃ vasantaṃ svabhāsā lasantaṃ janārtiṃ harantaṃ śrayāmo guhaṃ tam || 7|| lasatsvarṇagehe nṛṇāṃ kāmadohe sumastomasañchannamāṇikyamañce | samudyatsahasrārkatulyaprakāśaṃ sadā bhāvaye kārtikeyaṃ sureśam || 8|| raṇaddhaṃsake mañjule'tyantaśoṇe manohārilāvaṇyapīyūṣapūrṇe | manaḥṣaṭpado me bhavakleśataptaḥ sadā modatāṃ skanda te pādapadme || 9|| suvarṇābhadivyāmbarairbhāsamānāṃ kvaṇatkiṅkiṇīmekhalāśobhamānām | lasaddhemapaṭṭena vidyotamānāṃ kaṭiṃ bhāvaye skanda te dīpyamānām || 10 || pulindeśakanyāghanābhogatuṅga- stanāliṅganāsaktakāśmīrarāgam | namasyāmyahaṃ tārakāre tavoraḥ svabhaktāvane sarvadā sānurāgam || 11|| vidhau kḷptadaṇḍān svalīlādhṛtāṇḍā- nnirastebhaśuṇḍān dviṣatkāladaṇḍān | hatendrāriṣaṇḍāñjagattrāṇaśauṇḍān sadā te pracaṇḍān śraye bāhudaṇḍān || 12|| sadā śāradāḥ ṣaṇmṛgāṅkā yadi syuḥ samudyanta eva sthitāścetsamantāt | sadā pūrṇabimbāḥ kalaṅkaiśca hīnā- stadā tvanmukhānāṃ bruve skanda sāmyam || 13|| sphuranmandahāsaiḥ sahaṃsāni cañca- tkaṭākṣāvalībhṛṅgasaṅghojjvalāni | sudhāsyandibimbādharāṇīśasūno tavālokaye ṣaṇmukhāmbhoruhāṇi || 14|| viśāleṣu karṇāntadīrgheṣvajasraṃ dayāsyandiṣu dvādaśasvīkṣaṇeṣu | mayīṣatkaṭākṣaḥ sakṛtpātitaśce- dbhavette dayāśīla kā nāma hāniḥ || 15|| sutāṅgodbhavo me'si jīveti ṣaḍdhā japanmantramīśo mudā jighrate yān | jagadbhārabhṛdbhyo jagannātha tebhyaḥ kirīṭojjvalebhyo namo mastakebhyaḥ || 16|| sphuradratnakeyūrahārābhirāma- ścalatkuṇḍalaśrīlasadgaṇḍabhāgaḥ | kaṭau pītavāsāḥ kare cāruśaktiḥ purastānmamāstāṃ purārestanūjaḥ || 17|| ihāyāhi vatseti hastānprasāryā- hvayatyādarācchaṅkare māturaṅkāt | samutpatya tātaṃ śrayantaṃ kumāraṃ harāśliṣṭagātraṃ bhaje bālamūrtim || 18|| kumāreśasūno guha skanda senā- pate śaktipāṇe mayūrādhirūḍha | pulindātmajākānta bhaktārtihārin prabho tārakāre sadā rakṣa māṃ tvam || 19 || praśāntendriye naṣṭasaṃjñe viceṣṭe kaphodgārivaktre bhayotkampigātre | prayāṇonmukhe mayyanāthe tadānīṃ drutaṃ me dayālo bhavāgre guha tvam || 20|| kṛtāntasya dūteṣu caṇḍeṣu kopā- ddaha cchinddhi bhinddhīti māṃ tarjayatsu | mayūraṃ samāruhya mā bhairiti tvaṃ puraḥ śaktipāṇirmamāyāhi śīghram || 21|| praṇamyāsakṛtpādayoste patitvā prasādya prabho prārthaye'nekavāram | na vaktuṃ kṣamo'haṃ tadānīṃ kṛpābdhe na kāryāntakāle manāgapyupekṣā || 22|| sahasrāṇḍabhoktā tvayā śūranāmā hatastārakaḥ siṃhavaktraśca daityaḥ | mamāntarhṛdisthaṃ manaḥkleśamekaṃ na haṃsi prabho kiṃ karomi kva yāmi || 23 || ahaṃ sarvadā duḥkhabhārāvasanno bhavāndīnabandhustvadanyaṃ na yāce | bhavadbhaktirodhaṃ sadā kḷptabādhaṃ mamādhiṃ drutaṃ nāśayomāsuta tvam || 24 || apasmārakuṣṭhakṣayārśaḥ prameha- jvaronmādagulmādirogā mahāntaḥ | piśācāśca sarve bhavatpatrabhūtiṃ vilokya kṣaṇāttārakāre dravante || 25|| dṛśi skandamūrtiḥ śrutau skandakīrti- rmukhe me pavitraṃ sadā taccaritram | kare tasya kṛtyaṃ vapustasya bhṛtyaṃ guhe santu līnā mamāśeṣabhāvāḥ || 26|| munīnāmutāho nṛṇāṃ bhaktibhājā- mabhīṣṭapradāḥ santi sarvatra devāḥ | nṛṇāmantyajānāmapi svārthadāne guhāddevamanyaṃ na jāne na jāne || 27|| kalatraṃ sutā bandhuvargaḥ paśurvā naro vātha nāri gṛhe ye madīyāḥ | yajanto namantaḥ stuvanto bhavantaṃ smarantaśca te santu sarve kumāra || 28|| mṛgāḥ pakṣiṇo daṃśakā ye ca duṣṭā- stathā vyādhayo bādhakā ye madaṅge | bhavacchaktitīkṣṇāgrabhinnāḥ sudūre vinaśyantu te cūrṇitakrauñcaśaila || 29|| janitrī pitā ca svaputrāparādhaṃ sahete na kiṃ devasenādhinātha | ahaṃ cātibālo bhavān lokatātaḥ kṣamasvāparādhaṃ samastaṃ maheśa || 30|| namaḥ kekine śaktaye cāpi tubhyaṃ namaśchāga tubhyaṃ namaḥ kukkuṭāya | namaḥ sindhave sindhudeśāya tubhyaṃ punaḥ skandamūrte namaste namo'stu || 31|| jayānandabhūmañjayāpāradhāma- ñjayāmoghakīrte jayānandamūrte | jayānandasindho jayāśeṣabandho jaya tvaṃ sadā muktidāneśasūno || 32|| bhujaṅgākhyavṛttena kḷptaṃ stavaṃ yaḥ paṭhedbhaktiyukto guhaṃ sampraṇamya | suputrānkalatraṃ dhanaṃ dīrghamāyu- rlabhetskandasāyujyamante naraḥ saḥ || 33|| || iti śrīmacchaṅkarabhagavataḥ kṛtau

सुब्रह्मण्य भुजङ्गम् भगवान सुब्रह्मण्य (मुरुगन्, कार्तिकेय, षण्मुख) की प्रसिद्ध स्तुति है, जिसे आदि शंकराचार्य ने तिरुचेन्दूर में रचा। परम्परा अनुसार भगवान का ध्यान करते हुए शंकराचार्य को अपने हृदय में स्वयंप्रकाश षट्मुख ज्योति का अनुभव हुआ, और भुजङ्ग (सर्प जैसी लहरदार) छंद में श्लोक स्वतः उनके मुख से प्रवाहित हुए — कहा जाता है कि यह स्वयं आदिशेष को भगवान की उपासना करते देख प्रेरित हुआ। यह गणेश-वंदना व आचार्य की विनम्रता के प्रसिद्ध श्लोक ("मैं न शब्द जानता, न अर्थ, न पद्य, न गद्य…") से आरंभ होकर मुरुगन के सौंदर्य, उनके वेल (शूल) व मयूर, उनकी करुणा व चरणों की स्तुति करता है — और शरणागति की प्रार्थना से समाप्त होता है। यह दक्षिण भारत के सर्वाधिक प्रिय मुरुगन-स्तोत्रों में से एक है, जो आरोग्य, रक्षा व भय-रोग निवारण देने वाला माना जाता है।

Want to understand every word?

Read Word-by-Word Meaning →