श्री जानकी स्तोत्रम्
अन्य नाम / खोज: janaki stuti · janaki twam namasyami · sita stotram · shri janaki stotram · janaki stotra
अपनी भाषा/लिपि में पढ़ें
✦ अर्थ
श्री जानकी स्तोत्रम् (जानकी स्तुति), जो 'जानकि त्वां नमस्यामि' से आरम्भ होता है, देवी सीता — भगवान राम की पत्नी — की स्तुति में आठ श्लोकों का प्रिय स्तोत्र है। यह सीता को केवल आदर्श पतिव्रता एवं जनक की पुत्री के रूप में नहीं, अपितु विश्वजननी — लक्ष्मी, सरस्वती, उमा एवं प्रकृति के समान, पाप और दरिद्रता का नाश करने वाली तथा अभयदायिनी — के रूप में प्रणाम करता है। भक्तजन इसे समृद्धि, दाम्पत्य-सौख्य, निर्भयता एवं जगन्माता की कृपा के लिये पढ़ते हैं।
उत्पत्ति और कथा
Traditional Sanskrit hymn to Goddess Sita (Janaki Stuti) · Traditional (anonymous) · Classical / medieval devotional period
जानकी स्तोत्रम् सीता-स्तुति की समृद्ध परम्परा का अंग है — वे स्तोत्र जो सीता को राम से अभिन्न देवी (शक्ति) के रूप में महिमामंडित करते हैं। जहाँ रामायण सीता की कथा राम की पतिव्रता पत्नी एवं जनक की पुत्री के रूप में कहती है, वहीं यह स्तोत्र उनकी दिव्य पहचान को प्रकट करता है: वे क्षीरसागर से प्रकट लक्ष्मी, वेदों की माता सरस्वती, शिव की पत्नी उमा, एवं आदिम प्रकृति हैं। प्रत्येक श्लोक 'नमामि' / 'नमस्यामि' (मैं प्रणाम करता हूँ) से आरम्भ या समाप्त होता है, जिससे यह स्तोत्र विश्वजननी को अर्पित प्रणामों की एक सतत माला बन जाता है।
✦ शास्त्रों में वर्णित
मिथिला की परम्परा में और राम-भक्तों में यह माना जाता है कि दरिद्रता एवं भय से पीड़ित जो भक्त इस स्तोत्र से सीता की उपासना करते हैं, वे माता की कृपा से उठा लिए जाते हैं, क्योंकि उन्हें स्पष्ट रूप से 'दारिद्र्यरणसंहर्त्री' — जो दरिद्रता पर ही युद्ध करती हैं — तथा 'अभयप्रदा', अभय की दात्री कहा गया है।
सम्पूर्ण पाठ अर्थ सहित
किसी भी पंक्ति या ▶ बटन पर टैप कर सुनें
जानकि त्वां नमस्यामि सर्वपापप्रणाशिनीम्। दारिद्र्यरणसंहर्त्रीं भक्तानामभयप्रदाम्॥१॥
Jaanaki tvaam namasyaami sarvapaapapranaashineem, Daaridryarana-samhartreem bhaktaanaam abhayapradaam. (1)
अर्थ:हे जानकी! मैं आपको प्रणाम करता हूँ — आप समस्त पापों का नाश करने वाली, दरिद्रता का संहार करने वाली, और भक्तों को अभय प्रदान करने वाली हैं।
विदेहराजतनयां राघवानन्दकारिणीम्। भूमेर्दुहितरं विद्यां नमामि प्रकृतिं शिवाम्॥२॥
Videhaaraajatanayaam raaghavaanandakaarineem, Bhoomerduhitaram vidyaam namaami prakritim shivaam. (2)
अर्थ:विदेहराज (जनक) की पुत्री, राघव (राम) को आनन्द देने वाली; पृथ्वी की पुत्री, विद्यास्वरूपा एवं कल्याणमयी प्रकृति को मैं प्रणाम करता हूँ।
पौलस्त्यैश्वर्यसंहत्रीं भक्ताभीष्टां सरस्वतीम्। पतिव्रताधुरीणां त्वां नमामि जनकात्मजाम्॥३॥
Paulastyaishwaryasamhatreem bhaktaabheeshtaam sarasvateem, Pativrataadhureenaam tvaam namaami janakaatmajaam. (3)
अर्थ:रावण के ऐश्वर्य का संहार करने वाली, भक्तों की अभीष्ट पूर्ण करने वाली, सरस्वतीस्वरूपा; पतिव्रताओं में अग्रगण्य जनकनन्दिनी आपको मैं प्रणाम करता हूँ।
अनुग्रहपरामृद्धिमनघां हरिवल्लभाम्। आत्मविद्यां त्रयीरूपामुमारूपां नमाम्यहम्॥४॥
Anugrahaparaamriddhim anaghaam harivallabhaam, Aatmavidyaam trayeeroopaam umaaroopaam namaamyaham. (4)
अर्थ:परम अनुग्रहशीला, सदा समृद्धिमयी, निष्पाप, हरि की प्रिया; आत्मविद्यास्वरूपा, त्रयी (तीनों वेद) रूपा एवं उमास्वरूपा को मैं प्रणाम करता हूँ।
प्रसादाभिमुखीं लक्ष्मीं क्षीराब्धितनयां शुभाम्। नमामि चन्द्रभगिनीं सीतां सर्वाङ्गसुन्दरीम्॥५॥
Prasaadaabhimukheem lakshmeem ksheeraabdhi-tanayaam shubhaam, Namaami chandrabhagineem seetaam sarvaanga-sundareem. (5)
अर्थ:प्रसन्नतापूर्वक कृपादृष्टि करने वाली, लक्ष्मीस्वरूपा, क्षीरसागर की शुभ पुत्री; चन्द्र की भगिनी, सर्वांगसुन्दरी सीता को मैं प्रणाम करता हूँ।
नमामि धर्मनिलयां करुणां वेदमातरम्। पद्मालयां पद्महस्तां विष्णुवक्षःस्थलालयाम्॥६॥
Namaami dharmanilayaam karunaam vedamaataram, Padmaalayaam padmahastaam vishnuvakshahsthalaalayaam. (6)
अर्थ:धर्म की निलया, करुणास्वरूपा, वेदमाता; कमल में निवास करने वाली, हाथ में कमल धारण करने वाली, विष्णु के वक्षःस्थल पर निवास करने वाली को मैं प्रणाम करता हूँ।
नमामि चन्द्रनिलयां सीतां चन्द्रनिभाननाम्। आह्लादरूपिणीं सिद्धिं शिवां शिवकरीं सतीम्॥७॥
Namaami chandranilayaam seetaam chandranibhaananaam, Aahlaadaroopineem siddhim shivaam shivakareem sateem. (7)
अर्थ:चन्द्र-समान शीतल निवास वाली, चन्द्रमुखी सीता को मैं प्रणाम करता हूँ; जो आह्लादस्वरूपा, सिद्धिस्वरूपा, शिवा, कल्याणकारिणी एवं सती हैं।
नमामि विश्वजननीं रामचन्द्रेष्टवल्लभाम्। सीतां सर्वानवद्याङ्गीं भजामि सततं हृदा॥८॥
Namaami vishvajananeem raamachandreshtavallabhaam, Seetaam sarvaanavadyaangeem bhajaami satatam hridaa. (8)
अर्थ:विश्वजननी, रामचन्द्र की प्रिय वल्लभा को मैं प्रणाम करता हूँ; उन सर्वथा निर्दोष-अंगों वाली सीता का मैं सदा हृदय से भजन करता हूँ।
शब्द-दर-शब्द अर्थ
उच्चारण सुनने के लिए किसी भी शब्द पर क्लिक करें
श्री जानकी स्तोत्रम् पाठ के लाभ
देवी सीता को दिव्य माता के रूप में आवाहन करता है, जो समस्त पापों का नाश करती हैं (सर्वपापप्रणाशिनी)
विशेष रूप से दरिद्रता का संहार करने वाली (दारिद्र्यरणसंहर्त्री) के रूप में स्तुत — समृद्धि और प्रचुरता हेतु पढ़ा जाता है
निर्भयता प्रदान करता है, क्योंकि सीता अपने भक्तों को 'अभय' देने वाली हैं
दाम्पत्य सौख्य एवं आदर्श पतिव्रत के आशीर्वाद हेतु पूजित, क्योंकि सीता पतिव्रताओं में अग्रगण्य हैं
सीता को लक्ष्मी, सरस्वती, उमा एवं प्रकृति से अभिन्न बताकर देवी की संयुक्त कृपा खींचता है
सीता को धर्म, करुणा एवं पावित्र्य के निवास के रूप में ध्यान करके इन गुणों को विकसित करता है
भक्त के घर और हृदय में शान्ति एवं शुभता (शिवा, सती) लाता है
श्री जानकी स्तोत्रम् जप विधि
स्नान के पश्चात् सीता-राम के चित्र के सम्मुख बैठें और दीप जलाएँ। माता सीता को लाल या पीले पुष्प अर्पित करें। आठों श्लोकों का भक्तिपूर्वक पाठ करें, इस भाव से कि आप विश्वजननी को बार-बार ('नमामि') प्रणाम कर रहे हैं। सीता नवमी (सीता के प्राकट्य दिवस) तथा नवरात्रि की नौ रातों में इसका पाठ विशेष रूप से शुभ है। विवाहित दम्पति प्रायः सौहार्द्र हेतु इसे साथ पढ़ते हैं, और समृद्धि चाहने वाले शुक्रवार को लक्ष्मी-सीता के सम्मुख इसका पाठ करते हैं।