ମେଧା ସୂକ୍ତମ୍
मेधा सूक्तम् in Odia · ଓଡ଼ିଆ
ଆପଣଙ୍କ ଭାଷା/ଲିପିରେ ପଢ଼ନ୍ତୁ
ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ କଥା
Taittiriya Aranyaka (Krishna Yajurveda), Mahanarayana Upanishad, Prapathaka 10, Anuvakas 41-44 · Vedic Rishis (Vedic tradition) · Vedic period (c. 1200-600 BCE)
The Medha Suktam appears in the Taittiriya Aranyaka of the Krishna Yajurveda, within the Mahanarayana Upanishad. In the Vedic gurukula tradition, knowledge was preserved through hearing and memory, so intellect (medha) and retentive power were prized above all. This suktam was recited by students and teachers as a prayer that the goddess Medha — identified with Saraswati — would dwell in them, granting sharp intelligence, eloquent speech, and the power to retain the sacred teachings heard from the guru. A shorter related set of Medha mantras also survives as a khila (appendix) hymn to the Rigveda.
✦ ଶାସ୍ତ୍ରରେ କୁହାଯାଇଥିବା ପରି
By tradition, students who recite the Medha Suktam with faith before study find that what they hear is retained as if engraved — the very prayer 'shrutam me gopaya' (guard what I have heard) is said to bless the memory so that learning is never lost. It is a favourite of Vedic pandits, who hold that a child who chants it daily grows in intellect, speech and confidence.
ଅର୍ଥ ସହିତ ସମ୍ପୂର୍ଣ ପାଠ
ଯେକୌଣସି ଧାଡ଼ି କିମ୍ବା ▶ ବଟନ୍ ଛୁଇଁ ଶୁଣନ୍ତୁ
ଓଁ ଯଶ୍ଛନ୍ଦସାମୃଷଭୋ ଵିଶ୍ଵରୂପଃ। ଛନ୍ଦୋଭ୍ଯୋଽଧ୍ଯମୃତାତ୍ସମ୍ବଭୂଵ। ସ ମେନ୍ଦ୍ରୋ ମେଧଯା ସ୍ପୃଣୋତୁ। ଅମୃତସ୍ଯ ଦେଵଧାରଣୋ ଭୂଯାସମ୍॥
Om yaśchandasāmṛṣabho viśvarūpaḥ; chandobhyo'dhyamṛtātsambabhūva; sa mendro medhayā spṛṇotu; amṛtasya devadhāraṇo bhūyāsam.
ଅର୍ଥ:ॐ। जो वेद-छन्दों में श्रेष्ठ (वृषभ), विश्वरूप तथा अमृतस्वरूप ओंकार से प्रकट हुआ — वह इन्द्र मुझे मेधा (बुद्धि) से सम्पन्न करे; मैं अमृत (दिव्य ज्ञान) का धारण करने वाला बनूँ।
ଶରୀରଂ ମେ ଵିଚର୍ଷଣମ୍। ଜିହ୍ଵା ମେ ମଧୁମତ୍ତମା। କର୍ଣାଭ୍ଯାଂ ଭୂରି ଵିଶ୍ରୁଵମ୍। ବ୍ରହ୍ମଣଃ କୋଶୋଽସି ମେଧଯା ପିହିତଃ। ଶ୍ରୁତଂ ମେ ଗୋପାଯ॥ ଓଁ ଶାନ୍ତିଃ ଶାନ୍ତିଃ ଶାନ୍ତିଃ॥
Śarīraṃ me vicarṣaṇam; jihvā me madhumattamā; karṇābhyāṃ bhūri viśruvam; brahmaṇaḥ kośo'si medhayā pihitaḥ; śrutaṃ me gopāya. Om śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ.
ଅର୍ଥ:मेरा शरीर सक्षम एवं तेजस्वी हो; मेरी जिह्वा अत्यन्त मधुर हो; मैं अपने कानों से बहुत कुछ (श्रेष्ठ ज्ञान) सुनूँ। तुम (मेधा) ब्रह्म का कोश हो, जो बुद्धि से आच्छादित है — मेरे सुने हुए ज्ञान की रक्षा करो। ॐ शान्ति शान्ति शान्ति।
ଓଁ ମେଧାଦେଵୀ ଜୁଷମାଣା ନ ଆଗାଦ୍ଵିଶ୍ଵାଚୀ ଭଦ୍ରା ସୁମନସ୍ଯମାନା। ତ୍ଵଯା ଜୁଷ୍ଟା ନୁଦମାନା ଦୁରୁକ୍ତାନ୍ବୃହଦ୍ଵଦେମ ଵିଦଥେ ସୁଵୀରାଃ॥
Om medhādevī juṣamāṇā na āgādviśvācī bhadrā sumanasyamānā; tvayā juṣṭā nudamānā duruktānbṛhadvadema vidathe suvīrāḥ.
ଅର୍ଥ:ॐ। प्रसन्न, विश्वव्यापिनी, कल्याणमयी एवं सुमनस्क मेधादेवी हमारे पास आएँ। तुम्हारी कृपा से कटु वचनों को दूर करते हुए, हम उत्तम सन्तान वाले होकर सभा में उच्च वाणी बोलें।
ତ୍ଵଯା ଜୁଷ୍ଟ ଋଷିର୍ଭଵତି ଦେଵି ତ୍ଵଯା ବ୍ରହ୍ମାଽଽଗତଶ୍ରୀରୁତ ତ୍ଵଯା। ତ୍ଵଯା ଜୁଷ୍ଟଶ୍ଚିତ୍ରଂ ଵିନ୍ଦତେ ଵସୁ ସା ନୋ ଜୁଷସ୍ଵ ଦ୍ରଵିଣୋ ନ ମେଧେ॥
Tvayā juṣṭa ṛṣirbhavati devi tvayā brahmā''gataśrīruta tvayā; tvayā juṣṭaśchitraṃ vindate vasu sā no juṣasva draviṇo na medhe.
ଅର୍ଥ:हे देवी, तुम्हारी कृपा से मनुष्य ऋषि बन जाता है, तुम्हारे द्वारा ब्रह्मवेत्ता श्री प्राप्त करता है, तुम्हारे द्वारा वह विचित्र धन पाता है। अतः हे मेधे, अक्षय धन के समान हम पर प्रसन्न रहो।
ମେଧାଂ ମ ଇନ୍ଦ୍ରୋ ଦଦାତୁ ମେଧାଂ ଦେଵୀ ସରସ୍ଵତୀ। ମେଧାଂ ମେ ଅଶ୍ଵିନାଵୁଭାଵାଧତ୍ତାଂ ପୁଷ୍କରସ୍ରଜା॥
Medhāṃ ma indro dadātu medhāṃ devī sarasvatī; medhāṃ me aśvināvubhāvādhattāṃ puṣkarasrajā.
ଅର୍ଥ:इन्द्र मुझे मेधा दे, देवी सरस्वती मुझे मेधा दे, कमल की माला धारण करने वाले दोनों अश्विनीकुमार मुझे मेधा प्रदान करें।
ଅପ୍ସରାସୁ ଚ ଯା ମେଧା ଗନ୍ଧର୍ଵେଷୁ ଚ ଯନ୍ମନଃ। ଦୈଵୀଂ ମେଧା ସରସ୍ଵତୀ ସା ମାଂ ମେଧା ସୁରଭିର୍ଜୁଷତାଂ ସ୍ଵାହା॥
Apsarāsu ca yā medhā gandharveṣu ca yanmanaḥ; daivīṃ medhā sarasvatī sā māṃ medhā surabhirjuṣatāṃ svāhā.
ଅର୍ଥ:जो मेधा अप्सराओं में है, जो मन गन्धर्वों में है, तथा जो दिव्य मेधा सरस्वती है — वह सुगन्धित मेधा मुझमें प्रसन्नतापूर्वक निवास करे। स्वाहा।
ଆ ମାଂ ମେଧା ସୁରଭିର୍ଵିଶ୍ଵରୂପା ହିରଣ୍ଯଵର୍ଣା ଜଗତୀ ଜଗମ୍ଯା। ଊର୍ଜସ୍ଵତୀ ପଯସା ପିନ୍ଵମାନା ସା ମାଂ ମେଧା ସୁପ୍ରତୀକା ଜୁଷତାମ୍॥
Ā māṃ medhā surabhirviśvarūpā hiraṇyavarṇā jagatī jagamyā; ūrjasvatī payasā pinvamānā sā māṃ medhā supratīkā juṣatām.
ଅର୍ଥ:विश्वरूपा, स्वर्णवर्णा, जगत् में विचरने वाली, ऊर्जावती एवं अमृतजल से पुष्ट सुगन्धित मेधा — वह सुमुखी मेधा मुझमें प्रीतिपूर्वक निवास करे।
ମଯି ମେଧାଂ ମଯି ପ୍ରଜାଂ ମଯ୍ଯଗ୍ନିସ୍ତେଜୋ ଦଧାତୁ। ମଯି ମେଧାଂ ମଯି ପ୍ରଜାଂ ମଯୀନ୍ଦ୍ର ଇନ୍ଦ୍ରିଯଂ ଦଧାତୁ। ମଯି ମେଧାଂ ମଯି ପ୍ରଜାଂ ମଯି ସୂର୍ଯୋ ଭ୍ରାଜୋ ଦଧାତୁ॥
Mayi medhāṃ mayi prajāṃ mayyagnistejo dadhātu; mayi medhāṃ mayi prajāṃ mayīndra indriyaṃ dadhātu; mayi medhāṃ mayi prajāṃ mayi sūryo bhrājo dadhātu.
ଅର୍ଥ:मुझमें अग्नि मेधा, सन्तान एवं तेज स्थापित करे; मुझमें इन्द्र मेधा, सन्तान एवं इन्द्रियबल स्थापित करे; मुझमें सूर्य मेधा, सन्तान एवं प्रकाश स्थापित करे।
ଓଁ ମହାଦେଵ୍ଯୈ ଚ ଵିଦ୍ମହେ ବ୍ରହ୍ମପତ୍ନୀ ଚ ଧୀମହି। ତନ୍ନୋ ଵାଣୀ ପ୍ରଚୋଦଯାତ୍॥ ଓଁ ହଂସ ହଂସାଯ ଵିଦ୍ମହେ ପରମହଂସାଯ ଧୀମହି। ତନ୍ନୋ ହଂସଃ ପ୍ରଚୋଦଯାତ୍॥ ଓଁ ଶାନ୍ତିଃ ଶାନ୍ତିଃ ଶାନ୍ତିଃ॥
Om mahādevyai ca vidmahe brahmapatnī ca dhīmahi; tanno vāṇī pracodayāt. Om haṃsa haṃsāya vidmahe paramahaṃsāya dhīmahi; tanno haṃsaḥ pracodayāt. Om śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ.
ଅର୍ଥ:ॐ। हम महादेवी को जानें, ब्रह्मपत्नी का ध्यान करें; वह वाणी (सरस्वती) हमें प्रेरित करे। हम हंस को जानें, परमहंस का ध्यान करें; वह हंस हमें प्रेरित करे। ॐ शान्ति शान्ति शान्ति।
ଶବ୍ଦ-ଶବ୍ଦ ଅର୍ଥ
ଉଚ୍ଚାରଣ ଶୁଣିବାକୁ ଯେକୌଣସି ଶବ୍ଦରେ କ୍ଲିକ୍ କରନ୍ତୁ
मेधा सूक्तम् ପାଠର ଲାଭ
Sharpens intellect (medha), memory and the power of grasping and retaining knowledge
Classic prayer of students before study, examinations and the start of any learning
Bestows eloquence and sweet, effective speech ('jihva me madhumattama')
Invokes the combined grace of Saraswati, Indra, Agni, Surya and the Ashvins for wisdom
Helps preserve sacred learning — 'shrutam me gopaya' guards what has been heard
Calms and steadies the mind, removing harsh and confused thought
Concludes with the Medha-Saraswati Gayatri, a potent mantra for the goddess of knowledge
मेधा सूक्तम् ପାଠ ବିଧି
Bathe and sit facing east before an image of Goddess Saraswati or simply with a calm mind. Light a lamp and recite the suktam slowly and clearly, dwelling on the meaning of each prayer for intellect. It is especially recited by students before examinations, at the start of Vedic study, and on Vasant Panchami. Conclude with the Medha (Saraswati) Gayatri and the threefold Shanti. Daily recitation, or 11 times, is traditional for sharpening the mind.
ବାରମ୍ବାର ପଚରାଯାଉଥିବା ପ୍ରଶ୍ନ
ଏଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟ ପଢ଼ନ୍ତୁ
ॐ
ସମ୍ପୂର୍ଣ मेधा सूक्तम् ଶ୍ଳୋକ-ଶ୍ଳୋକ ଅର୍ଥ ସହିତ ପଢ଼ନ୍ତୁ, କିମ୍ବା ଅଧିକ ପବିତ୍ର ପାଠ ଦେଖନ୍ତୁ