ପୁରୁଷ ସୂକ୍ତମ୍
पुरुष सूक्तम् in Odia · ଓଡ଼ିଆ
ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ କଥା
Rigveda (Mandala 10, Hymn 90) · Rishi Narayana · 1500-1200 BCE
The Purusha Suktam is attributed to Rishi Narayana and appears in the 10th Mandala of the Rigveda. It describes a cosmic sacrifice where the primordial being (Purusha) offers himself to create the universe. The hymn is one of the most philosophically profound texts in the Vedas — it addresses the fundamental question of how the one becomes the many, how unity gives rise to diversity.
✦ ଶାସ୍ତ୍ରରେ କୁହାଯାଇଥିବା ପରି
The Purusha Suktam contains one of the most remarkable statements in ancient literature: 'Purusha Evedam Sarvam' — the Cosmic Being IS all this, all that has been AND all that will be. This 3000-year-old text anticipated modern physics' concept that all matter and energy originated from a single source (the Big Bang). The hymn's description of a universe that extends 'ten fingers beyond' the physical — implying dimensions beyond the visible — resonates with modern theories of higher dimensions.
ଶୁଣି ଶୁଣି ଜପ କରନ୍ତୁ
ଅର୍ଥ ସହିତ ସମ୍ପୂର୍ଣ ପାଠ
ଯେକୌଣସି ଧାଡ଼ି କିମ୍ବା ▶ ବଟନ୍ ଛୁଇଁ ଶୁଣନ୍ତୁ
ହରିଃ ଓଁ ସହସ୍ରଶୀର୍ଷା ପୁରୁଷଃ ସହସ୍ରାକ୍ଷଃ ସହସ୍ରପାତ୍ । ସ ଭୂମିꣳ ସର୍ଵତ ସ୍ପୃତ୍ଵାଽତ୍ଯତିଷ୍ଠଦ୍ଦଶାଙ୍ଗୁଲମ୍ ॥
Harih Om sahasrashirsha purushah sahasrakshah sahasrapat Sa bhumiꣳ sarvata spritvatyatishthaddashangulam
ଅର୍ଥ:उस विराट पुरुष के सहस्र शीश, सहस्र नेत्र और सहस्र चरण हैं; वह पृथ्वी को सब ओर से व्याप्त कर दस अंगुल अधिक आगे तक फैला है।
ପୁରୁଷ ଏଵେଦꣳ ସର୍ଵଂ ଯଦ୍ଭୂତଂ ଯଚ୍ଚ ଭାଵ୍ଯମ୍ । ଉତାମୃତତ୍ଵସ୍ଯେଶାନୋ ଯଦନ୍ନେନାତିରୋହତି ॥
Purusha evedaꣳ sarvam yadbhutam yachcha bhavyam Utamritatvasyeshano yadannenatirohati
ଅର୍ଥ:यह सब कुछ पुरुष ही है — जो हो चुका और जो होने वाला है; वह अमरत्व का स्वामी है, जो अन्न (यज्ञ) से और भी बढ़ता है।
ଏତାଵାନସ୍ଯ ମହିମାତୋ ଜ୍ଯାଯାଂଶ୍ଚ ପୂରୁଷଃ । ପାଦୋଽସ୍ଯ ଵିଶ୍ଵା ଭୂତାନି ତ୍ରିପାଦସ୍ଯାମୃତଂ ଦିଵି ॥
Etavanasya mahimato jyayanshcha purushah Padosya vishva bhutani tripadasyamritam divi
ଅର୍ଥ:इतनी उसकी महिमा है, और पुरुष इससे भी महान है; समस्त भूत उसके एक चरण मात्र हैं, तीन चरण द्युलोक में अमर हैं।
ତ୍ରିପାଦୂର୍ଧ୍ଵ ଉଦୈତ୍ପୁରୁଷଃ ପାଦୋଽସ୍ଯେହାଭଵତ୍ ପୁନଃ । ତତୋ ଵିଷ୍ଵଙ୍ ଵ୍ଯକ୍ରାମତ୍ସାଶନାନଶନେ ଅଭି ॥
Tripadurdhva udaitpurushah padosyehabhavat punah Tato vishvan vyakramatsashananashane abhi
ଅର୍ଥ:तीन चरणों से पुरुष ऊपर उठ गया; उसका एक चरण पुनः यहाँ हुआ; फिर वह सब ओर — चेतन और अचेतन में — व्याप्त हो गया।
ତତୋ ଵିରାଡଜାଯତ ଵିରାଜୋ ଅଧି ପୂରୁଷଃ । ସ ଜାତୋ ଅତ୍ଯରିଚ୍ଯତ ପଶ୍ଚାଦ୍ଭୂମିମଥୋ ପୁରଃ ॥
Tato viradajayata virajo adhi purushah Sa jato atyarichyata pashchadbhumimatho purah
ଅର୍ଥ:उससे विराट उत्पन्न हुआ, और विराट से पुरुष (अधि-पुरुष); उत्पन्न होकर वह पृथ्वी से आगे, पीछे और सर्वत्र फैल गया।
ତସ୍ମାଦ୍ଯଜ୍ଞାତ୍ ସର୍ଵହୁତଃ ସମ୍ଭୃତଂ ପୃଷଦାଜ୍ଯମ୍ । ପଶୂଂସ୍ତାଂଶ୍ଚକ୍ରେ ଵାଯଵ୍ଯାନାରଣ୍ଯା ଗ୍ରାମ୍ଯାଶ୍ଚ ଯେ ॥
Tasmadyajnat sarvahutah sambhritam prishadajyam Pashunstanshchakre vayavyanaranya gramyashcha ye
ଅର୍ଥ:उस सर्वहुत यज्ञ से दही-घी एकत्र हुआ; उसी से उसने वायव्य, वन्य और ग्राम्य पशुओं की रचना की।
ତସ୍ମାଦ୍ଯଜ୍ଞାତ୍ ସର୍ଵହୁତଃ ଋଚଃ ସାମାନି ଜଜ୍ଞିରେ । ଛନ୍ଦାꣳସି ଜଜ୍ଞିରେ ତସ୍ମାଦ୍ଯଜୁସ୍ତସ୍ମାଦଜାଯତ ॥
Tasmadyajnat sarvahutah richah samani jajnire Chhandaꣳsi jajnire tasmadyajustasmadajayata
ଅର୍ଥ:उस सर्वहुत यज्ञ से ऋचाएँ और सामगान उत्पन्न हुए; छन्द उससे उत्पन्न हुए, और यजुस् उससे उत्पन्न हुआ।
ତସ୍ମାଦଶ୍ଵା ଅଜାଯନ୍ତ ଯେ କେ ଚୋଭଯାଦତଃ । ଗାଵୋ ହ ଜଜ୍ଞିରେ ତସ୍ମାତ୍ତସ୍ମାଜ୍ଜାତା ଅଜାଵଯଃ ॥
Tasmadashva ajayanta ye ke chobhayadatah Gavo ha jajnire tasmattasmajjata ajavayah
ଅର୍ଥ:उससे अश्व उत्पन्न हुए, और दोनों ओर दाँत वाले समस्त पशु; गायें उससे उत्पन्न हुईं, और उसी से बकरियाँ-भेड़ें।
ତଂ ଯଜ୍ଞଂ ବର୍ହିଷି ପ୍ରୌକ୍ଷନ୍ ପୁରୁଷଂ ଜାତମଗ୍ରତଃ । ତେନ ଦେଵା ଅଯଜନ୍ତ ସାଧ୍ଯା ଋଷଯଶ୍ଚ ଯେ ॥
Tam yajnam barhishi praukshan purusham jatamagratah Tena deva ayajanta sadhya rishayashcha ye
ଅର୍ଥ:उस प्रथम उत्पन्न पुरुष को देवों ने यज्ञ रूप में कुश पर अभिषिक्त किया; उसी से देवों, साध्यों और ऋषियों ने यज्ञ किया।
ଯତ୍ପୁରୁଷଂ ଵ୍ଯଦଧୁଃ କତିଧା ଵ୍ଯକଲ୍ପଯନ୍ । ମୁଖଂ କିମସ୍ଯାସୀତ୍ କିଂ ବାହୂ କିମୂରୂ ପାଦା ଉଚ୍ଯେତେ ॥
Yatpurusham vyadadhuh katidha vyakalpayan Mukham kimasyasit kim bahu kimuru pada uchyete
ଅର୍ଥ:जब देवों ने पुरुष को विभक्त किया, तो कितने भागों में बाँटा? उसका मुख क्या हुआ, भुजाएँ क्या, ऊरु और चरण क्या हुए?
ବ୍ରାହ୍ମଣୋଽସ୍ଯ ମୁଖମାସୀଦ୍ବାହୂ ରାଜନ୍ଯଃ କୃତଃ । ଊରୂ ତଦସ୍ଯ ଯଦ୍ଵୈଶ୍ଯଃ ପଦ୍ଭ୍ଯାꣳ ଶୂଦ୍ରୋ ଅଜାଯତ ॥
Brahmanosya mukhamasidbahu rajanyah kritah Uru tadasya yadvaishyah padbhyaꣳ shudro ajayata
ଅର୍ଥ:ब्राह्मण उसका मुख हुआ; क्षत्रिय (राजन्य) उसकी भुजाएँ बने; वैश्य उसके ऊरु हुए; उसके चरणों से शूद्र उत्पन्न हुआ।
ଚନ୍ଦ୍ରମା ମନସୋ ଜାତଶ୍ଚକ୍ଷୋଃ ସୂର୍ଯୋ ଅଜାଯତ । ଶ୍ରୋତ୍ରାଦ୍ଵାଯୁଶ୍ଚ ପ୍ରାଣଶ୍ଚ ମୁଖାଦଗ୍ନିରଜାଯତ ॥
Chandrama manaso jatashchakshoh suryo ajayata Shrotradvayushcha pranashcha mukhadagnirajayata
ଅର୍ଥ:चन्द्रमा उसके मन से उत्पन्न हुआ; सूर्य उसके नेत्र से; मुख से इन्द्र और अग्नि; प्राण से वायु उत्पन्न हुई।
ନାଭ୍ଯା ଆସୀଦନ୍ତରିକ୍ଷꣳ ଶୀର୍ଷ୍ଣୋ ଦ୍ଯୌଃ ସମଵର୍ତତ । ପଦ୍ଭ୍ଯାଂ ଭୂମିର୍ଦିଶଃ ଶ୍ରୋତ୍ରାତ୍ତଥା ଲୋକାଂଽକଲ୍ପଯନ୍ ॥
Nabhya asidantarikshaꣳ shirshno dyauh samavartata Padbhyam bhumirdishah shrotrattatha lokankalpayan
ଅର୍ଥ:उसकी नाभि से अन्तरिक्ष हुआ; शीश से द्युलोक; चरणों से पृथ्वी, और कानों से दिशाएँ — इस प्रकार उन्होंने लोकों की रचना की।
ଯତ୍ପୁରୁଷେଣ ହଵିଷା ଦେଵା ଯଜ୍ଞମତନ୍ଵତ । ଵସନ୍ତୋଽସ୍ଯାସୀଦାଜ୍ଯଂ ଗ୍ରୀଷ୍ମ ଇଧ୍ମଃ ଶରଦ୍ଧଵିଃ ॥
Yatpurushena havisha deva yajnamatanvata Vasantosyasidajyam grishma idhmah sharaddhavih
ଅର୍ଥ:जब देवों ने पुरुष रूपी हवि से यज्ञ किया — वसन्त उसका घी था, ग्रीष्म ईंधन, और शरद् आहुति।
ସପ୍ତାସ୍ଯାସନ୍ ପରିଧଯସ୍ତ୍ରିଃ ସପ୍ତ ସମିଧଃ କୃତାଃ । ଦେଵା ଯଦ୍ଯଜ୍ଞଂ ତନ୍ଵାନା ଅବଧ୍ନନ୍ ପୁରୁଷଂ ପଶୁମ୍ ॥
Saptasyasan paridhayastrih sapta samidhah kritah Deva yadyajnam tanvana abadhnan purusham pashum
ଅର୍ଥ:उस यज्ञ की सात परिधियाँ थीं; इक्कीस समिधाएँ बनाई गईं, जब देवों ने यज्ञ करते हुए पुरुष को पशु रूप में बाँधा।
ଯଜ୍ଞେନ ଯଜ୍ଞମଯଜନ୍ତ ଦେଵାସ୍ତାନି ଧର୍ମାଣି ପ୍ରଥମାନ୍ଯାସନ୍ । ତେ ହ ନାକଂ ମହିମାନଃ ସଚନ୍ତ ଯତ୍ର ପୂର୍ଵେ ସାଧ୍ଯାଃ ସନ୍ତି ଦେଵାଃ ॥
Yajnena yajnamayajanta devastani dharmani prathamanyasan Te ha nakam mahimanah sachanta yatra purve sadhyah santi devah
ଅର୍ଥ:देवों ने यज्ञ से यज्ञ (पुरुष) का यजन किया; ये प्रथम धर्म (विधान) थे; ये महिमाएँ उस स्वर्ग को प्राप्त हुईं जहाँ प्राचीन साध्य और देव निवास करते हैं।
ଶବ୍ଦ-ଶବ୍ଦ ଅର୍ଥ
ଉଚ୍ଚାରଣ ଶୁଣିବାକୁ ଯେକୌଣସି ଶବ୍ଦରେ କ୍ଲିକ୍ କରନ୍ତୁ
पुरुष सूक्तम् ପାଠର ଲାଭ
The most important Vedic creation hymn — describes the origin of the universe
Chanted during major Vedic rituals, temple consecrations, and homas
Reveals the cosmic nature of the Supreme Being (Purusha/Vishnu)
One of the foundational texts of Hindu philosophy and cosmology
Chanting connects one to the primordial creative energy
Used in all major temple rituals across South India
पुरुष सूक्तम् ପାଠ ବିଧି
The Purusha Suktam is traditionally chanted in Vedic meter with precise pronunciation. Listen to a trained Vedic priest's recitation first. Chant slowly and clearly, focusing on each verse's cosmic imagery. In temples, it is chanted during abhishekam (ritual bathing) of the deity. For personal practice, 11 recitations is standard.
ବାରମ୍ବାର ପଚରାଯାଉଥିବା ପ୍ରଶ୍ନ
ଏଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟ ପଢ଼ନ୍ତୁ
ॐ
ସମ୍ପୂର୍ଣ पुरुष सूक्तम् ଶ୍ଳୋକ-ଶ୍ଳୋକ ଅର୍ଥ ସହିତ ପଢ଼ନ୍ତୁ, କିମ୍ବା ଅଧିକ ପବିତ୍ର ପାଠ ଦେଖନ୍ତୁ