પુરુષ સૂક્તમ્
पुरुष सूक्तम् in Gujarati · ગુજરાતી
તમારી ભાષા/લિપિમાં વાંચો
✦ અર્થ
પુરુષ સૂક્તમ્ ઋગ્વેદ (10.90) ના સોળ મંત્રોવાળું સૂક્ત છે, જે યજ્ઞ દ્વારા સમસ્ત બ્રહ્માંડની રચના કરનાર વિરાટ પુરુષનું વર્ણન કરે છે. તે હિન્દુ તત્ત્વજ્ઞાન અને સૃષ્ટિ-વિજ્ઞાનના સૌથી ગહન ગ્રંથોમાંનું એક છે. તેનો પાઠ મુખ્ય વૈદિક અનુષ્ઠાનો અને મંદિર સમારોહોમાં કરવામાં આવે છે.
ઉત્પત્તિ અને કથા
Rigveda (Mandala 10, Hymn 90) · Rishi Narayana · 1500-1200 BCE
પુરુષ સૂક્તમ્ ઋષિ નારાયણ દ્વારા રચાયેલું મનાય છે અને તે ઋગ્વેદના દસમા મંડળમાં આવે છે. તે એક વિરાટ યજ્ઞનું વર્ણન કરે છે જેમાં આદિમ પુરુષ બ્રહ્માંડની રચના માટે પોતાને અર્પણ કરે છે. આ સૂક્ત વેદોના તાત્ત્વિક રીતે સૌથી ગહન ગ્રંથોમાંનું એક છે — તે આ મૂળ પ્રશ્નને સંબોધે છે કે એકમાંથી અનેક કેવી રીતે બને છે, એકતામાંથી વૈવિધ્ય કેવી રીતે ઉદ્ભવે છે.
✦ શાસ્ત્રોમાં કહ્યા પ્રમાણે
પુરુષ સૂક્તમ્ માં પ્રાચીન સાહિત્યના સૌથી નોંધપાત્ર કથનોમાંનું એક છે: 'પુરુષ એવેદં સર્વમ્' — વિરાટ પુરુષ જ આ બધું છે, જે થઈ ગયું અને જે થવાનું છે. આ ત્રણ હજાર વર્ષ જૂના ગ્રંથે આધુનિક ભૌતિકશાસ્ત્રની તે વિભાવનાનું પૂર્વાનુમાન કર્યું કે સમસ્ત પદાર્થ અને ઊર્જા એક જ સ્રોત (મહાવિસ્ફોટ) માંથી ઉદ્ભવ્યા. આ સૂક્તનું એ વર્ણન કે બ્રહ્માંડ ભૌતિકથી 'દસ આંગળ આગળ' સુધી ફેલાયેલું છે — દૃશ્યથી પર પરિમાણોનો સંકેત આપતું — ઉચ્ચ પરિમાણોના આધુનિક સિદ્ધાંતો સાથે મેળ ખાય છે.
સાંભળતાં સાંભળતાં જપો
અર્થ સહિત સંપૂર્ણ પાઠ
કોઈપણ પંક્તિ અથવા ▶ બટન દબાવી સાંભળો
હરિઃ ૐ સહસ્રશીર્ષા પુરુષઃ સહસ્રાક્ષઃ સહસ્રપાત્ । સ ભૂમિꣳ સર્વત સ્પૃત્વાઽત્યતિષ્ઠદ્દશાઙ્ગુલમ્ ॥
Harih Om sahasrashirsha purushah sahasrakshah sahasrapat Sa bhumiꣳ sarvata spritvatyatishthaddashangulam
અર્થ:વિરાટ પુરુષને સહસ્ર શીશ, સહસ્ર નેત્ર અને સહસ્ર ચરણ છે; તેઓ સમસ્ત પૃથ્વીને ચારે બાજુથી વ્યાપીને પણ તેનાથી દસ આંગળ આગળ સુધી ફેલાયેલા છે.
પુરુષ એવેદꣳ સર્વં યદ્ભૂતં યચ્ચ ભાવ્યમ્ । ઉતામૃતત્વસ્યેશાનો યદન્નેનાતિરોહતિ ॥
Purusha evedaꣳ sarvam yadbhutam yachcha bhavyam Utamritatvasyeshano yadannenatirohati
અર્થ:આ બધું જ પુરુષ છે — જે થઈ ગયું છે અને જે થશે તે બધું; તેઓ અમરત્વના સ્વામી છે, જે અન્ન (યજ્ઞ) દ્વારા વધુ ને વધુ મહાન થતા જાય છે.
એતાવાનસ્ય મહિમાતો જ્યાયાંશ્ચ પૂરુષઃ । પાદોઽસ્ય વિશ્વા ભૂતાનિ ત્રિપાદસ્યામૃતં દિવિ ॥
Etavanasya mahimato jyayanshcha purushah Padosya vishva bhutani tripadasyamritam divi
અર્થ:આ તેમની મહિમા છે, અને પુરુષ આથી પણ વધુ મહાન છે; સમસ્ત પ્રાણીઓ તેમનો એક ચતુર્થાંશ માત્ર છે, જ્યારે ત્રણ ચતુર્થાંશ સ્વર્ગમાં અમર રૂપે રહેલા છે.
ત્રિપાદૂર્ધ્વ ઉદૈત્પુરુષઃ પાદોઽસ્યેહાભવત્ પુનઃ । તતો વિષ્વઙ્ વ્યક્રામત્સાશનાનશને અભિ ॥
Tripadurdhva udaitpurushah padosyehabhavat punah Tato vishvan vyakramatsashananashane abhi
અર્થ:ત્રણ ચતુર્થાંશ સાથે પુરુષ ઉપર ઊઠ્યા; તેમનો એક ચતુર્થાંશ ફરી અહીં પ્રગટ થયો; ત્યાંથી તેઓ ખાનારા અને ન ખાનારા સૌમાં ચારે બાજુ ફેલાઈ ગયા.
તતો વિરાડજાયત વિરાજો અધિ પૂરુષઃ । સ જાતો અત્યરિચ્યત પશ્ચાદ્ભૂમિમથો પુરઃ ॥
Tato viradajayata virajo adhi purushah Sa jato atyarichyata pashchadbhumimatho purah
અર્થ:તેમનાથી વિરાટ (વિશ્વરૂપ) ઉત્પન્ન થયો, અને વિરાટથી પુરુષ (સમષ્ટિ-પુરુષ); ઉત્પન્ન થઈને તેઓ પૃથ્વીથી આગળ, પાછળ અને સામે સુધી વિસ્તર્યા.
તસ્માદ્યજ્ઞાત્ સર્વહુતઃ સમ્ભૃતં પૃષદાજ્યમ્ । પશૂંસ્તાંશ્ચક્રે વાયવ્યાનારણ્યા ગ્રામ્યાશ્ચ યે ॥
Tasmadyajnat sarvahutah sambhritam prishadajyam Pashunstanshchakre vayavyanaranya gramyashcha ye
અર્થ:તે સર્વહુત યજ્ઞથી દહીં અને ઘી એકત્ર થયાં; તેનાથી તેમણે વાયુ, વન અને ગ્રામના પશુઓની રચના કરી.
તસ્માદ્યજ્ઞાત્ સર્વહુતઃ ઋચઃ સામાનિ જજ્ઞિરે । છન્દાꣳસિ જજ્ઞિરે તસ્માદ્યજુસ્તસ્માદજાયત ॥
Tasmadyajnat sarvahutah richah samani jajnire Chhandaꣳsi jajnire tasmadyajustasmadajayata
અર્થ:તે સર્વહુત યજ્ઞથી ઋક્ અને સામ મંત્રો ઉત્પન્ન થયા; તેનાથી છંદ ઉત્પન્ન થયા, અને તેનાથી યજુસ્ ઉત્પન્ન થયો.
તસ્માદશ્વા અજાયન્ત યે કે ચોભયાદતઃ । ગાવો હ જજ્ઞિરે તસ્માત્તસ્માજ્જાતા અજાવયઃ ॥
Tasmadashva ajayanta ye ke chobhayadatah Gavo ha jajnire tasmattasmajjata ajavayah
અર્થ:તેનાથી અશ્વ ઉત્પન્ન થયા, અને બે હારના દાંતવાળા સૌ પ્રાણીઓ; તેનાથી ગાયો ઉત્પન્ન થઈ, અને તેનાથી બકરાં અને ઘેટાં.
તં યજ્ઞં બર્હિષિ પ્રૌક્ષન્ પુરુષં જાતમગ્રતઃ । તેન દેવા અયજન્ત સાધ્યા ઋષયશ્ચ યે ॥
Tam yajnam barhishi praukshan purusham jatamagratah Tena deva ayajanta sadhya rishayashcha ye
અર્થ:આદિમાં ઉત્પન્ન થયેલા તે પુરુષને દેવોએ પવિત્ર દર્ભ પર યજ્ઞ રૂપે અભિષિક્ત કર્યા; તેમની સાથે દેવો, સાધ્યો અને ઋષિઓએ યજ્ઞ કર્યો.
યત્પુરુષં વ્યદધુઃ કતિધા વ્યકલ્પયન્ । મુખં કિમસ્યાસીત્ કિં બાહૂ કિમૂરૂ પાદા ઉચ્યેતે ॥
Yatpurusham vyadadhuh katidha vyakalpayan Mukham kimasyasit kim bahu kimuru pada uchyete
અર્થ:જ્યારે તેમણે પુરુષને વિભાજિત કર્યા, ત્યારે તેમને કેટલા ભાગોમાં વહેંચ્યા? તેમનું મુખ શું બન્યું, ભુજાઓ શું, જાંઘો અને ચરણ શું બન્યાં?
બ્રાહ્મણોઽસ્ય મુખમાસીદ્બાહૂ રાજન્યઃ કૃતઃ । ઊરૂ તદસ્ય યદ્વૈશ્યઃ પદ્ભ્યાꣳ શૂદ્રો અજાયત ॥
Brahmanosya mukhamasidbahu rajanyah kritah Uru tadasya yadvaishyah padbhyaꣳ shudro ajayata
અર્થ:બ્રાહ્મણ તેમનું મુખ બન્યો; રાજન્ય (ક્ષત્રિય) તેમની ભુજાઓ બની; તેમની જાંઘો વૈશ્ય બની; તેમના ચરણોથી શૂદ્ર ઉત્પન્ન થયો.
ચન્દ્રમા મનસો જાતશ્ચક્ષોઃ સૂર્યો અજાયત । શ્રોત્રાદ્વાયુશ્ચ પ્રાણશ્ચ મુખાદગ્નિરજાયત ॥
Chandrama manaso jatashchakshoh suryo ajayata Shrotradvayushcha pranashcha mukhadagnirajayata
અર્થ:તેમના મનથી ચંદ્ર ઉત્પન્ન થયો; તેમના નેત્રથી સૂર્ય આવ્યો; તેમના મુખથી ઇન્દ્ર અને અગ્નિ આવ્યા; તેમના પ્રાણથી વાયુ ઉત્પન્ન થયો.
નાભ્યા આસીદન્તરિક્ષꣳ શીર્ષ્ણો દ્યૌઃ સમવર્તત । પદ્ભ્યાં ભૂમિર્દિશઃ શ્રોત્રાત્તથા લોકાંઽકલ્પયન્ ॥
Nabhya asidantarikshaꣳ shirshno dyauh samavartata Padbhyam bhumirdishah shrotrattatha lokankalpayan
અર્થ:તેમની નાભિથી અંતરિક્ષ ઉત્પન્ન થયું; તેમના શીશથી સ્વર્ગ વિકસ્યું; તેમના ચરણોથી પૃથ્વી, અને તેમના કાનથી દિશાઓ — આ રીતે તેમણે લોકોની રચના કરી.
યત્પુરુષેણ હવિષા દેવા યજ્ઞમતન્વત । વસન્તોઽસ્યાસીદાજ્યં ગ્રીષ્મ ઇધ્મઃ શરદ્ધવિઃ ॥
Yatpurushena havisha deva yajnamatanvata Vasantosyasidajyam grishma idhmah sharaddhavih
અર્થ:જ્યારે દેવોએ પુરુષને આહુતિ બનાવીને યજ્ઞનો વિસ્તાર કર્યો — વસંત તેનું ઘી હતું, ગ્રીષ્મ તેનું ઈંધણ, અને શરદ તેની આહુતિ હતી.
સપ્તાસ્યાસન્ પરિધયસ્ત્રિઃ સપ્ત સમિધઃ કૃતાઃ । દેવા યદ્યજ્ઞં તન્વાના અબધ્નન્ પુરુષં પશુમ્ ॥
Saptasyasan paridhayastrih sapta samidhah kritah Deva yadyajnam tanvana abadhnan purusham pashum
અર્થ:સાત તેની પરિધિઓ હતી; ત્રણ ગણા સાત સમિધો બનાવાયા, જ્યારે દેવોએ યજ્ઞ કરતાં પુરુષને પશુ રૂપે બાંધ્યા.
યજ્ઞેન યજ્ઞમયજન્ત દેવાસ્તાનિ ધર્માણિ પ્રથમાન્યાસન્ । તે હ નાકં મહિમાનઃ સચન્ત યત્ર પૂર્વે સાધ્યાઃ સન્તિ દેવાઃ ॥
Yajnena yajnamayajanta devastani dharmani prathamanyasan Te ha nakam mahimanah sachanta yatra purve sadhyah santi devah
અર્થ:યજ્ઞ દ્વારા દેવોએ યજ્ઞસ્વરૂપ (પુરુષ)ની ઉપાસના કરી; આ જ પ્રથમ ધર્મ (વિધાન) હતા. આ મહાન શક્તિઓ તે સ્વર્ગ સુધી પહોંચી જ્યાં પ્રાચીન સાધ્ય અને દેવો નિવાસ કરે છે.
શબ્દ-શબ્દ અર્થ
ઉચ્ચારણ સાંભળવા કોઈપણ શબ્દ પર ક્લિક કરો
पुरुष सूक्तम् પાઠના લાભ
સૌથી મહત્વપૂર્ણ વૈદિક સૃષ્ટિ-સૂક્ત — બ્રહ્માંડની ઉત્પત્તિનું વર્ણન કરે છે
મુખ્ય વૈદિક અનુષ્ઠાનો, મંદિર પ્રતિષ્ઠા અને હવનમાં તેનો પાઠ થાય છે
પરમ પુરુષ (પુરુષ/વિષ્ણુ) ના વિરાટ સ્વરૂપને પ્રગટ કરે છે
હિન્દુ તત્ત્વજ્ઞાન અને સૃષ્ટિ-વિજ્ઞાનના મૂળ ગ્રંથોમાંનું એક
તેનો પાઠ સાધકને આદિમ સર્જનાત્મક ઊર્જા સાથે જોડે છે
દક્ષિણ ભારતના તમામ મુખ્ય મંદિર અનુષ્ઠાનોમાં ઉપયોગમાં લેવાય છે
पुरुष सूक्तम् જપ વિધિ
પુરુષ સૂક્તમ્ પરંપરાગત રીતે ચોક્કસ ઉચ્ચારણ સાથે વૈદિક છંદમાં ગવાય છે. પહેલા કોઈ પ્રશિક્ષિત વૈદિક પુરોહિતનો પાઠ સાંભળો. દરેક મંત્રની વિરાટ કલ્પના પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરીને ધીમે અને સ્પષ્ટ રીતે પાઠ કરો. મંદિરોમાં તેનો પાઠ દેવતાના અભિષેક સમયે કરવામાં આવે છે. વ્યક્તિગત સાધના માટે અગિયાર વાર પાઠ કરવો પ્રમાણભૂત છે.
વારંવાર પુછાતા પ્રશ્નો
આ પણ વાંચો
ॐ
સંપૂર્ણ पुरुष सूक्तम् શ્લોક-શ્લોક અર્થ સહિત વાંચો, અથવા વધુ પવિત્ર પાઠ જુઓ