पुरुष सूक्तम् — Complete Lyrics
पुरुष सूक्तम्
Sanskrit text with English transliteration and translation
Verse 1
हरिः ॐ सहस्रशीर्षा पुरुषः सहस्राक्षः सहस्रपात् ।
स भूमिꣳ सर्वत स्पृत्वाऽत्यतिष्ठद्दशाङ्गुलम् ॥
Harih Om sahasrashirsha purushah sahasrakshah sahasrapat
Sa bhumiꣳ sarvata spritvatyatishthaddashangulam
उस विराट पुरुष के सहस्र शीश, सहस्र नेत्र और सहस्र चरण हैं; वह पृथ्वी को सब ओर से व्याप्त कर दस अंगुल अधिक आगे तक फैला है।
Verse 2
पुरुष एवेदꣳ सर्वं यद्भूतं यच्च भाव्यम् ।
उतामृतत्वस्येशानो यदन्नेनातिरोहति ॥
Purusha evedaꣳ sarvam yadbhutam yachcha bhavyam
Utamritatvasyeshano yadannenatirohati
यह सब कुछ पुरुष ही है — जो हो चुका और जो होने वाला है; वह अमरत्व का स्वामी है, जो अन्न (यज्ञ) से और भी बढ़ता है।
Verse 3
एतावानस्य महिमातो ज्यायाँश्च पूरुषः ।
पादोऽस्य विश्वा भूतानि त्रिपादस्यामृतं दिवि ॥
Etavanasya mahimato jyayanshcha purushah
Padosya vishva bhutani tripadasyamritam divi
इतनी उसकी महिमा है, और पुरुष इससे भी महान है; समस्त भूत उसके एक चरण मात्र हैं, तीन चरण द्युलोक में अमर हैं।
Verse 4
त्रिपादूर्ध्व उदैत्पुरुषः पादोऽस्येहाभवत् पुनः ।
ततो विष्वङ् व्यक्रामत्साशनानशने अभि ॥
Tripadurdhva udaitpurushah padosyehabhavat punah
Tato vishvan vyakramatsashananashane abhi
तीन चरणों से पुरुष ऊपर उठ गया; उसका एक चरण पुनः यहाँ हुआ; फिर वह सब ओर — चेतन और अचेतन में — व्याप्त हो गया।
Verse 5
ततो विराडजायत विराजो अधि पूरुषः ।
स जातो अत्यरिच्यत पश्चाद्भूमिमथो पुरः ॥
Tato viradajayata virajo adhi purushah
Sa jato atyarichyata pashchadbhumimatho purah
उससे विराट उत्पन्न हुआ, और विराट से पुरुष (अधि-पुरुष); उत्पन्न होकर वह पृथ्वी से आगे, पीछे और सर्वत्र फैल गया।
Verse 6
तस्माद्यज्ञात् सर्वहुतः सम्भृतं पृषदाज्यम् ।
पशूँस्ताँश्चक्रे वायव्यानारण्या ग्राम्याश्च ये ॥
Tasmadyajnat sarvahutah sambhritam prishadajyam
Pashunstanshchakre vayavyanaranya gramyashcha ye
उस सर्वहुत यज्ञ से दही-घी एकत्र हुआ; उसी से उसने वायव्य, वन्य और ग्राम्य पशुओं की रचना की।
Verse 7
तस्माद्यज्ञात् सर्वहुतः ऋचः सामानि जज्ञिरे ।
छन्दाꣳसि जज्ञिरे तस्माद्यजुस्तस्मादजायत ॥
Tasmadyajnat sarvahutah richah samani jajnire
Chhandaꣳsi jajnire tasmadyajustasmadajayata
उस सर्वहुत यज्ञ से ऋचाएँ और सामगान उत्पन्न हुए; छन्द उससे उत्पन्न हुए, और यजुस् उससे उत्पन्न हुआ।
Verse 8
तस्मादश्वा अजायन्त ये के चोभयादतः ।
गावो ह जज्ञिरे तस्मात्तस्माज्जाता अजावयः ॥
Tasmadashva ajayanta ye ke chobhayadatah
Gavo ha jajnire tasmattasmajjata ajavayah
उससे अश्व उत्पन्न हुए, और दोनों ओर दाँत वाले समस्त पशु; गायें उससे उत्पन्न हुईं, और उसी से बकरियाँ-भेड़ें।
Verse 9
तं यज्ञं बर्हिषि प्रौक्षन् पुरुषं जातमग्रतः ।
तेन देवा अयजन्त साध्या ऋषयश्च ये ॥
Tam yajnam barhishi praukshan purusham jatamagratah
Tena deva ayajanta sadhya rishayashcha ye
उस प्रथम उत्पन्न पुरुष को देवों ने यज्ञ रूप में कुश पर अभिषिक्त किया; उसी से देवों, साध्यों और ऋषियों ने यज्ञ किया।
Verse 10
यत्पुरुषं व्यदधुः कतिधा व्यकल्पयन् ।
मुखं किमस्यासीत् किं बाहू किमूरू पादा उच्येते ॥
Yatpurusham vyadadhuh katidha vyakalpayan
Mukham kimasyasit kim bahu kimuru pada uchyete
जब देवों ने पुरुष को विभक्त किया, तो कितने भागों में बाँटा? उसका मुख क्या हुआ, भुजाएँ क्या, ऊरु और चरण क्या हुए?
Verse 11
ब्राह्मणोऽस्य मुखमासीद्बाहू राजन्यः कृतः ।
ऊरू तदस्य यद्वैश्यः पद्भ्याꣳ शूद्रो अजायत ॥
Brahmanosya mukhamasidbahu rajanyah kritah
Uru tadasya yadvaishyah padbhyaꣳ shudro ajayata
ब्राह्मण उसका मुख हुआ; क्षत्रिय (राजन्य) उसकी भुजाएँ बने; वैश्य उसके ऊरु हुए; उसके चरणों से शूद्र उत्पन्न हुआ।
Verse 12
चन्द्रमा मनसो जातश्चक्षोः सूर्यो अजायत ।
श्रोत्राद्वायुश्च प्राणश्च मुखादग्निरजायत ॥
Chandrama manaso jatashchakshoh suryo ajayata
Shrotradvayushcha pranashcha mukhadagnirajayata
चन्द्रमा उसके मन से उत्पन्न हुआ; सूर्य उसके नेत्र से; मुख से इन्द्र और अग्नि; प्राण से वायु उत्पन्न हुई।
Verse 13
नाभ्या आसीदन्तरिक्षꣳ शीर्ष्णो द्यौः समवर्तत ।
पद्भ्यां भूमिर्दिशः श्रोत्रात्तथा लोकाँऽकल्पयन् ॥
Nabhya asidantarikshaꣳ shirshno dyauh samavartata
Padbhyam bhumirdishah shrotrattatha lokankalpayan
उसकी नाभि से अन्तरिक्ष हुआ; शीश से द्युलोक; चरणों से पृथ्वी, और कानों से दिशाएँ — इस प्रकार उन्होंने लोकों की रचना की।
Verse 14
यत्पुरुषेण हविषा देवा यज्ञमतन्वत ।
वसन्तोऽस्यासीदाज्यं ग्रीष्म इध्मः शरद्धविः ॥
Yatpurushena havisha deva yajnamatanvata
Vasantosyasidajyam grishma idhmah sharaddhavih
जब देवों ने पुरुष रूपी हवि से यज्ञ किया — वसन्त उसका घी था, ग्रीष्म ईंधन, और शरद् आहुति।
Verse 15
सप्तास्यासन् परिधयस्त्रिः सप्त समिधः कृताः ।
देवा यद्यज्ञं तन्वाना अबध्नन् पुरुषं पशुम् ॥
Saptasyasan paridhayastrih sapta samidhah kritah
Deva yadyajnam tanvana abadhnan purusham pashum
उस यज्ञ की सात परिधियाँ थीं; इक्कीस समिधाएँ बनाई गईं, जब देवों ने यज्ञ करते हुए पुरुष को पशु रूप में बाँधा।
Verse 16
यज्ञेन यज्ञमयजन्त देवास्तानि धर्माणि प्रथमान्यासन् ।
ते ह नाकं महिमानः सचन्त यत्र पूर्वे साध्याः सन्ति देवाः ॥
Yajnena yajnamayajanta devastani dharmani prathamanyasan
Te ha nakam mahimanah sachanta yatra purve sadhyah santi devah
देवों ने यज्ञ से यज्ञ (पुरुष) का यजन किया; ये प्रथम धर्म (विधान) थे; ये महिमाएँ उस स्वर्ग को प्राप्त हुईं जहाँ प्राचीन साध्य और देव निवास करते हैं।
Want to understand every word?
Read Word-by-Word Meaning →