Mantra.Tips
shivastotramahimnapushpadanta

𑌶𑌿𑌵 𑌮𑌹𑌿𑌮𑍍𑌨 𑌸𑍍𑌤𑍋𑌤𑍍𑌰

शिव महिम्न स्तोत्र in Grantha · 𑌗𑍍𑌰𑌨𑍍𑌥

🕉️ hindu·📿 1× repetitions·🕐 Early morning or during Pradosh; especially on Mondays, in the month of Sawan (Shravan) and on Maha Shivratri·📜 Composed by the gandharva Pushpadanta
Share:

Origin & Story

Composed by the gandharva Pushpadanta · Pushpadanta · Ancient; traditionally dated to the early centuries CE

Pushpadanta, chief of the gandharvas — the celestial singers — used to gather flowers each day for his worship from the beautiful garden of King Chitraratha, remaining invisible by his divine power. Unable to catch the unseen thief, the king at last spread Shiva-nirmalya — bilva leaves and flowers already offered to Lord Shiva — across the garden. Pushpadanta, not seeing it, walked over the sacred offerings, and by Shiva's displeasure his divine powers fell away. Realising his offence, he poured out this hymn of forty-three verses on the measureless greatness (mahimna) of the Lord — his deeds, his paradoxes and his grace — and Shiva, pleased, restored him to glory. The stotra has been treasured ever since as the king of Shiva hymns; Sri Ramakrishna is said to have passed into samadhi on reciting but a few of its verses.

Complete Text with Meaning

Tap any line — or the ▶ button — to hear it recited

Verse 1

𑌮𑌹𑌿𑌮𑍍𑌨𑌃 𑌪𑌾𑌰𑌂 𑌤𑍇 𑌪𑌰𑌮𑌵𑌿𑌦𑍁𑌷𑍋 𑌯𑌦𑍍𑌯𑌸𑌦𑍃𑌶𑍀 𑌸𑍍𑌤𑍁𑌤𑌿𑌰𑍍𑌬𑍍𑌰𑌹𑍍𑌮𑌾𑌦𑍀𑌨𑌾𑌮𑌪𑌿 𑌤𑌦𑌵𑌸𑌨𑍍𑌨𑌾𑌸𑍍𑌤𑍍𑌵𑌯𑌿 𑌗𑌿𑌰𑌃 𑌅𑌥𑌾𑌽𑌵𑌾𑌚𑍍𑌯𑌃 𑌸𑌰𑍍𑌵𑌃 𑌸𑍍𑌵𑌮𑌤𑌿𑌪𑌰𑌿𑌣𑌾𑌮𑌾𑌵𑌧𑌿 𑌗𑍃𑌣𑌨𑍍 𑌮𑌮𑌾𑌪𑍍𑌯𑍇𑌷 𑌸𑍍𑌤𑍋𑌤𑍍𑌰𑍇 𑌹𑌰 𑌨𑌿𑌰𑌪𑌵𑌾𑌦𑌃 𑌪𑌰𑌿𑌕𑌰𑌃 ௧॥

mahimnaḥ pāraṃ te paramaviduṣo yadyasadṛśī stutirbrahmādīnāmapi tadavasannāstvayi giraḥ | athā’vācyaḥ sarvaḥ svamatipariṇāmāvadhi gṛṇan mamāpyeṣa stotre hara nirapavādaḥ parikaraḥ || 1||

Meaning:हे हर! यदि आपकी महिमा को पूर्ण रूप से न जानने वाले की स्तुति अनुचित है, तो ब्रह्मा आदि देवताओं की वाणी भी आपके विषय में असमर्थ होकर रह जाती है। और यदि सब अपनी-अपनी बुद्धि की सीमा तक ही आपका वर्णन करते हैं, तो इस स्तोत्र में मेरा यह प्रयास भी निर्दोष ही है।

Verse 2

𑌅𑌤𑍀𑌤𑌃 𑌪𑌂𑌥𑌾𑌨𑌂 𑌤𑌵 𑌚 𑌮𑌹𑌿𑌮𑌾 𑌵𑌾𑌙𑍍𑌮𑌨𑌸𑌯𑍋𑌃 𑌅𑌤𑌦𑍍𑌵𑍍𑌯𑌾𑌵𑍃𑌤𑍍𑌤𑍍𑌯𑌾 𑌯𑌂 𑌚𑌕𑌿𑌤𑌮𑌭𑌿𑌧𑌤𑍍𑌤𑍇 𑌶𑍍𑌰𑍁𑌤𑌿𑌰𑌪𑌿 𑌸 𑌕𑌸𑍍𑌯 𑌸𑍍𑌤𑍋𑌤𑌵𑍍𑌯𑌃 𑌕𑌤𑌿𑌵𑌿𑌧𑌗𑍁𑌣𑌃 𑌕𑌸𑍍𑌯 𑌵𑌿𑌷𑌯𑌃 𑌪𑌦𑍇 𑌤𑍍𑌵𑌰𑍍𑌵𑌾𑌚𑍀𑌨𑍇 𑌪𑌤𑌤𑌿 𑌨 𑌮𑌨𑌃 𑌕𑌸𑍍𑌯 𑌨 𑌵𑌚𑌃 ௨॥

atītaḥ paṃthānaṃ tava ca mahimā vāṅmanasayoḥ atadvyāvṛttyā yaṃ cakitamabhidhatte śrutirapi | sa kasya stotavyaḥ katividhaguṇaḥ kasya viṣayaḥ pade tvarvācīne patati na manaḥ kasya na vacaḥ || 2||

Meaning:आपकी महिमा वाणी और मन के मार्ग से परे है; श्रुति भी चकित होकर 'नेति-नेति' कहकर ही उसका संकेत करती है। उस महिमा की स्तुति कौन कर सकता है? वह कितने गुणों वाली है और किसका विषय है? फिर भी आपके इस प्रकट (सगुण) रूप में किसका मन और किसकी वाणी अनुरक्त नहीं होती?

Verse 3

𑌮𑌧𑍁𑌸𑍍𑌫𑍀𑌤𑌾 𑌵𑌾𑌚𑌃 𑌪𑌰𑌮𑌮𑌮𑍃𑌤𑌂 𑌨𑌿𑌰𑍍𑌮𑌿𑌤𑌵𑌤𑌃 𑌤𑌵 𑌬𑍍𑌰𑌹𑍍𑌮𑌨𑍍 𑌕𑌿𑌂 𑌵𑌾𑌗𑌪𑌿 𑌸𑍁𑌰𑌗𑍁𑌰𑍋𑌰𑍍𑌵𑌿𑌸𑍍𑌮𑌯𑌪𑌦𑌮𑍍 𑌮𑌮 𑌤𑍍𑌵𑍇𑌤𑌾𑌂 𑌵𑌾𑌣𑍀𑌂 𑌗𑍁𑌣𑌕𑌥𑌨𑌪𑍁𑌣𑍍𑌯𑍇𑌨 𑌭𑌵𑌤𑌃 𑌪𑍁𑌨𑌾𑌮𑍀𑌤𑍍𑌯𑌰𑍍𑌥𑍇𑌽𑌸𑍍𑌮𑌿𑌨𑍍 𑌪𑍁𑌰𑌮𑌥𑌨 𑌬𑍁𑌦𑍍𑌧𑌿𑌰𑍍𑌵𑍍𑌯𑌵𑌸𑌿𑌤𑌾 ௩॥

madhusphītā vācaḥ paramamamṛtaṃ nirmitavataḥ tava brahman kiṃ vāgapi suragurorvismayapadam | mama tvetāṃ vāṇīṃ guṇakathanapuṇyena bhavataḥ punāmītyarthe’smin puramathana buddhirvyavasitā || 3||

Meaning:हे ब्रह्मन्! मधु के समान मीठी और परम अमृतमयी वेदवाणी के रचयिता आपको क्या देवगुरु बृहस्पति की वाणी भी विस्मित कर सकती है? हे त्रिपुरनाशक! मेरी बुद्धि ने तो यही निश्चय किया है कि आपके गुण-कथन के पुण्य से मैं अपनी वाणी को पवित्र कर लूँ।

Verse 4

𑌤𑌵𑍈𑌶𑍍𑌵𑌰𑍍𑌯𑌂 𑌯𑌤𑍍𑌤𑌜𑍍𑌜𑌗𑌦𑍁𑌦𑌯𑌰𑌕𑍍𑌷𑌾𑌪𑍍𑌰𑌲𑌯𑌕𑍃𑌤𑍍 𑌤𑍍𑌰𑌯𑍀𑌵𑌸𑍍𑌤𑍁 𑌵𑍍𑌯𑌸𑍍𑌤𑌂 𑌤𑌿𑌸𑍍𑌰𑍁𑌷𑍁 𑌗𑍁𑌣𑌭𑌿𑌨𑍍𑌨𑌾𑌸𑍁 𑌤𑌨𑍁𑌷𑍁 𑌅𑌭𑌵𑍍𑌯𑌾𑌨𑌾𑌮𑌸𑍍𑌮𑌿𑌨𑍍 𑌵𑌰𑌦 𑌰𑌮𑌣𑍀𑌯𑌾𑌮𑌰𑌮𑌣𑍀𑌂 𑌵𑌿𑌹𑌨𑍍𑌤𑍁𑌂 𑌵𑍍𑌯𑌾𑌕𑍍𑌰𑍋𑌶𑍀𑌂 𑌵𑌿𑌦𑌧𑌤 𑌇𑌹𑍈𑌕𑍇 𑌜𑌡𑌧𑌿𑌯𑌃 ௪॥

tavaiśvaryaṃ yattajjagadudayarakṣāpralayakṛt trayīvastu vyastaṃ tisruṣu guṇabhinnāsu tanuṣu | abhavyānāmasmin varada ramaṇīyāmaramaṇīṃ vihantuṃ vyākrośīṃ vidadhata ihaike jaḍadhiyaḥ || 4||

Meaning:आपका ऐश्वर्य ही जगत् की उत्पत्ति, रक्षा और प्रलय करता है; तीनों वेद इसका वर्णन करते हैं और यह तीन गुणों से भिन्न तीन मूर्तियों (ब्रह्मा, विष्णु, महेश) में विभक्त है। फिर भी, हे वरद! कुछ जड़बुद्धि लोग इस पर ऐसे कुतर्क करते हैं जो अधर्मियों को रुचिकर लगें, पर वास्तव में विनाशकारी हैं।

Verse 5

𑌕𑌿𑌮𑍀𑌹𑌃 𑌕𑌿𑌂𑌕𑌾𑌯𑌃 𑌸 𑌖𑌲𑍁 𑌕𑌿𑌮𑍁𑌪𑌾𑌯𑌸𑍍𑌤𑍍𑌰𑌿𑌭𑍁𑌵𑌨𑌂 𑌕𑌿𑌮𑌾𑌧𑌾𑌰𑍋 𑌧𑌾𑌤𑌾 𑌸𑍃𑌜𑌤𑌿 𑌕𑌿𑌮𑍁𑌪𑌾𑌦𑌾𑌨 𑌇𑌤𑌿 𑌚 𑌅𑌤𑌰𑍍𑌕𑍍𑌯𑍈𑌶𑍍𑌵𑌰𑍍𑌯𑍇 𑌤𑍍𑌵𑌯𑍍𑌯𑌨𑌵𑌸𑌰 𑌦𑍁𑌃𑌸𑍍𑌥𑍋 𑌹𑌤𑌧𑌿𑌯𑌃 𑌕𑍁𑌤𑌰𑍍𑌕𑍋𑌽𑌯𑌂 𑌕𑌾𑌂𑌶𑍍𑌚𑌿𑌤𑍍 𑌮𑍁𑌖𑌰𑌯𑌤𑌿 𑌮𑍋𑌹𑌾𑌯 𑌜𑌗𑌤𑌃 ௫॥

kimīhaḥ kiṃkāyaḥ sa khalu kimupāyastribhuvanaṃ kimādhāro dhātā sṛjati kimupādāna iti ca | atarkyaiśvarye tvayyanavasara duḥstho hatadhiyaḥ kutarko’yaṃ kāṃścit mukharayati mohāya jagataḥ || 5||

Meaning:उसकी क्या इच्छा है, क्या शरीर है, क्या उपाय और क्या आधार है, किस उपादान से वह त्रिभुवन रचता है — तर्क से परे ऐश्वर्य वाले आपके विषय में मूढ़ बुद्धिवालों के ये कुतर्क केवल जगत् को मोहित करने के लिए कुछ वाचालों के मुख से फूटते हैं।

Verse 6

𑌅𑌜𑌨𑍍𑌮𑌾𑌨𑍋 𑌲𑍋𑌕𑌾𑌃 𑌕𑌿𑌮𑌵𑌯𑌵𑌵𑌨𑍍𑌤𑍋𑌽𑌪𑌿 𑌜𑌗𑌤𑌾𑌂 𑌅𑌧𑌿𑌷𑍍𑌠𑌾𑌤𑌾𑌰𑌂 𑌕𑌿𑌂 𑌭𑌵𑌵𑌿𑌧𑌿𑌰𑌨𑌾𑌦𑍃𑌤𑍍𑌯 𑌭𑌵𑌤𑌿 𑌅𑌨𑍀𑌶𑍋 𑌵𑌾 𑌕𑍁𑌰𑍍𑌯𑌾𑌦𑍍 𑌭𑍁𑌵𑌨𑌜𑌨𑌨𑍇 𑌕𑌃 𑌪𑌰𑌿𑌕𑌰𑍋 𑌯𑌤𑍋 𑌮𑌨𑍍𑌦𑌾𑌸𑍍𑌤𑍍𑌵𑌾𑌂 𑌪𑍍𑌰𑌤𑍍𑌯𑌮𑌰𑌵𑌰 𑌸𑌂𑌶𑍇𑌰𑌤 𑌇𑌮𑍇 ௬॥

ajanmāno lokāḥ kimavayavavanto’pi jagatāṃ adhiṣṭhātāraṃ kiṃ bhavavidhiranādṛtya bhavati | anīśo vā kuryād bhuvanajanane kaḥ parikaro yato mandāstvāṃ pratyamaravara saṃśerata ime || 6||

Meaning:हे देवश्रेष्ठ! क्या अवयवों वाले होकर भी ये लोक अजन्मा हो सकते हैं? क्या जगत् की सृष्टि किसी अधिष्ठाता के बिना सम्भव है? आपके अतिरिक्त भला कौन भुवनों की रचना में समर्थ है? फिर भी मन्दबुद्धि लोग आपके विषय में संशय करते हैं।

Verse 7

𑌤𑍍𑌰𑌯𑍀 𑌸𑌾𑌙𑍍𑌖𑍍𑌯𑌂 𑌯𑍋𑌗𑌃 𑌪𑌶𑍁𑌪𑌤𑌿𑌮𑌤𑌂 𑌵𑍈𑌷𑍍𑌣𑌵𑌮𑌿𑌤𑌿 𑌪𑍍𑌰𑌭𑌿𑌨𑍍𑌨𑍇 𑌪𑍍𑌰𑌸𑍍𑌥𑌾𑌨𑍇 𑌪𑌰𑌮𑌿𑌦𑌮𑌦𑌃 𑌪𑌥𑍍𑌯𑌮𑌿𑌤𑌿 𑌚 𑌰𑍁𑌚𑍀𑌨𑌾𑌂 𑌵𑍈𑌚𑌿𑌤𑍍𑌰𑍍𑌯𑌾𑌦𑍃𑌜𑍁𑌕𑍁𑌟𑌿𑌲 𑌨𑌾𑌨𑌾𑌪𑌥𑌜𑍁𑌷𑌾𑌂 𑌨𑍃𑌣𑌾𑌮𑍇𑌕𑍋 𑌗𑌮𑍍𑌯𑌸𑍍𑌤𑍍𑌵𑌮𑌸𑌿 𑌪𑌯𑌸𑌾𑌮𑌰𑍍𑌣𑌵 𑌇𑌵 ௭॥

trayī sāṅkhyaṃ yogaḥ paśupatimataṃ vaiṣṇavamiti prabhinne prasthāne paramidamadaḥ pathyamiti ca | rucīnāṃ vaicitryādṛjukuṭila nānāpathajuṣāṃ nṛṇāmeko gamyastvamasi payasāmarṇava iva || 7||

Meaning:त्रयी (वेद), सांख्य, योग, पाशुपत मत, वैष्णव मत — इन भिन्न-भिन्न मार्गों में लोग अपनी-अपनी रुचि के अनुसार किसी को श्रेष्ठ, किसी को उचित कहते हैं; कोई सीधा चलता है, कोई टेढ़े मार्ग से। परन्तु जैसे समस्त जल अन्ततः सागर में पहुँचते हैं, वैसे ही सब मनुष्यों के परम गन्तव्य एकमात्र आप ही हैं।

Verse 8

𑌮𑌹𑍋𑌕𑍍𑌷𑌃 𑌖𑌟𑍍𑌵𑌾𑌙𑍍𑌗𑌂 𑌪𑌰𑌶𑍁𑌰𑌜𑌿𑌨𑌂 𑌭𑌸𑍍𑌮 𑌫𑌣𑌿𑌨𑌃 𑌕𑌪𑌾𑌲𑌂 𑌚𑍇𑌤𑍀𑌯𑌤𑍍𑌤𑌵 𑌵𑌰𑌦 𑌤𑌨𑍍𑌤𑍍𑌰𑍋𑌪𑌕𑌰𑌣𑌮𑍍 𑌸𑍁𑌰𑌾𑌸𑍍𑌤𑌾𑌂 𑌤𑌾𑌮𑍃𑌦𑍍𑌧𑌿𑌂 𑌦𑌧𑌤𑌿 𑌤𑍁 𑌭𑌵𑌦𑍍𑌭𑍂𑌪𑍍𑌰𑌣𑌿𑌹𑌿𑌤𑌾𑌂 𑌨 𑌹𑌿 𑌸𑍍𑌵𑌾𑌤𑍍𑌮𑌾𑌰𑌾𑌮𑌂 𑌵𑌿𑌷𑌯𑌮𑍃𑌗𑌤𑍃𑌷𑍍𑌣𑌾 𑌭𑍍𑌰𑌮𑌯𑌤𑌿 ௮॥

mahokṣaḥ khaṭvāṅgaṃ paraśurajinaṃ bhasma phaṇinaḥ kapālaṃ cetīyattava varada tantropakaraṇam | surāstāṃ tāmṛddhiṃ dadhati tu bhavadbhūpraṇihitāṃ na hi svātmārāmaṃ viṣayamṛgatṛṣṇā bhramayati || 8||

Meaning:महान् वृषभ, खट्वांग, परशु, मृगचर्म, भस्म, सर्प और कपाल — हे वरद! बस यही आपकी गृहस्थी का साज-सामान है; फिर भी देवता आपकी भृकुटि के संकेत मात्र से सब ऋद्धियाँ पाते हैं। सच है, आत्मा में रमण करने वाले को विषयों की मृगतृष्णा नहीं भटका सकती।

Verse 9

𑌧𑍍𑌰𑍁𑌵𑌂 𑌕𑌶𑍍𑌚𑌿𑌤𑍍 𑌸𑌰𑍍𑌵𑌂 𑌸𑌕𑌲𑌮𑌪𑌰𑌸𑍍𑌤𑍍𑌵𑌧𑍍𑌰𑍁𑌵𑌮𑌿𑌦𑌂 𑌪𑌰𑍋 𑌧𑍍𑌰𑍗𑌵𑍍𑌯𑌾𑌽𑌧𑍍𑌰𑍗𑌵𑍍𑌯𑍇 𑌜𑌗𑌤𑌿 𑌗𑌦𑌤𑌿 𑌵𑍍𑌯𑌸𑍍𑌤𑌵𑌿𑌷𑌯𑍇 𑌸𑌮𑌸𑍍𑌤𑍇𑌽𑌪𑍍𑌯𑍇𑌤𑌸𑍍𑌮𑌿𑌨𑍍 𑌪𑍁𑌰𑌮𑌥𑌨 𑌤𑍈𑌰𑍍𑌵𑌿𑌸𑍍𑌮𑌿𑌤 𑌇𑌵 𑌸𑍍𑌤𑍁𑌵𑌨𑍍 𑌜𑌿𑌹𑍍𑌰𑍇𑌮𑌿 𑌤𑍍𑌵𑌾𑌂 𑌨 𑌖𑌲𑍁 𑌨𑌨𑍁 𑌧𑍃𑌷𑍍𑌟𑌾 𑌮𑍁𑌖𑌰𑌤𑌾 ௯॥

dhruvaṃ kaścit sarvaṃ sakalamaparastvadhruvamidaṃ paro dhrauvyā’dhrauvye jagati gadati vyastaviṣaye | samaste’pyetasmin puramathana tairvismita iva stuvan jihremi tvāṃ na khalu nanu dhṛṣṭā mukharatā || 9||

Meaning:कोई इस सबको नित्य कहता है, कोई अनित्य; कोई इस जगत् को नित्य-अनित्य दोनों मानता है। हे त्रिपुरमथन! इन परस्पर-विरोधी मतों से मानो विस्मित होकर भी मैं निःसंकोच आपकी स्तुति कर रहा हूँ — सचमुच मेरी यह वाचालता धृष्टता ही है!

Verse 10

𑌤𑌵𑍈𑌶𑍍𑌵𑌰𑍍𑌯𑌂 𑌯𑌤𑍍𑌨𑌾𑌦𑍍 𑌯𑌦𑍁𑌪𑌰𑌿 𑌵𑌿𑌰𑌿𑌞𑍍𑌚𑌿𑌰𑍍𑌹𑌰𑌿𑌰𑌧𑌃 𑌪𑌰𑌿𑌚𑍍𑌛𑍇𑌤𑍁𑌂 𑌯𑌾𑌤𑌾𑌵𑌨𑌿𑌲𑌮𑌨𑌲𑌸𑍍𑌕𑌨𑍍𑌧𑌵𑌪𑍁𑌷𑌃 𑌤𑌤𑍋 𑌭𑌕𑍍𑌤𑌿𑌶𑍍𑌰𑌦𑍍𑌧𑌾𑌭𑌰𑌗𑍁𑌰𑍁𑌗𑍃𑌣𑌦𑍍𑌭𑍍𑌯𑌾𑌂 𑌗𑌿𑌰𑌿𑌶 𑌯𑌤𑍍 𑌸𑍍𑌵𑌯𑌂 𑌤𑌸𑍍𑌥𑍇 𑌤𑌾𑌭𑍍𑌯𑌾𑌂 𑌤𑌵 𑌕𑌿𑌮𑌨𑍁𑌵𑍃𑌤𑍍𑌤𑌿𑌰𑍍𑌨 𑌫𑌲𑌤𑌿 ௧௦॥

tavaiśvaryaṃ yatnād yadupari viriñcirhariradhaḥ paricchetuṃ yātāvanilamanalaskandhavapuṣaḥ | tato bhaktiśraddhābharagurugṛṇadbhyāṃ giriśa yat svayaṃ tasthe tābhyāṃ tava kimanuvṛttirna phalati || 10||

Meaning:आपके ऐश्वर्य को मापने के लिए ब्रह्मा ऊपर और विष्णु नीचे की ओर यत्नपूर्वक चले, जब आप अग्नि-स्तम्भ रूप में खड़े थे; पर पार न पा सके। अन्त में जब श्रद्धा-भक्ति से भरकर दोनों ने आपकी स्तुति की, तब हे गिरीश! आप स्वयं उनके सम्मुख प्रकट हो गए। क्या आपकी सेवा-भक्ति फलवती नहीं होती?

Verse 11

𑌅𑌯𑌤𑍍𑌨𑌾𑌦𑌾𑌸𑌾𑌦𑍍𑌯 𑌤𑍍𑌰𑌿𑌭𑍁𑌵𑌨𑌮𑌵𑍈𑌰𑌵𑍍𑌯𑌤𑌿𑌕𑌰𑌂 𑌦𑌶𑌾𑌸𑍍𑌯𑍋 𑌯𑌦𑍍𑌬𑌾𑌹𑍂𑌨𑌭𑍃𑌤𑌰𑌣𑌕𑌣𑍍𑌡𑍂𑌪𑌰𑌵𑌶𑌾𑌨𑍍 𑌶𑌿𑌰𑌃𑌪𑌦𑍍𑌮𑌶𑍍𑌰𑍇𑌣𑍀𑌰𑌚𑌿𑌤𑌚𑌰𑌣𑌾𑌮𑍍𑌭𑍋𑌰𑍁𑌹𑌬𑌲𑍇𑌃 𑌸𑍍𑌥𑌿𑌰𑌾𑌯𑌾𑌸𑍍𑌤𑍍𑌵𑌦𑍍𑌭𑌕𑍍𑌤𑍇𑌸𑍍𑌤𑍍𑌰𑌿𑌪𑍁𑌰𑌹𑌰 𑌵𑌿𑌸𑍍𑌫𑍂𑌰𑍍𑌜𑌿𑌤𑌮𑌿𑌦𑌮𑍍 ௧௧॥

ayatnādāsādya tribhuvanamavairavyatikaraṃ daśāsyo yadbāhūnabhṛtaraṇakaṇḍūparavaśān | śiraḥpadmaśreṇīracitacaraṇāmbhoruhabaleḥ sthirāyāstvadbhaktestripurahara visphūrjitamidam || 11||

Meaning:दशमुख रावण ने बिना प्रयास ही तीनों लोकों को निष्कण्टक कर डाला और युद्ध की खुजली से उसकी भुजाएँ फड़कती रहती थीं — यह सब, हे त्रिपुरहर! आपके चरण-कमलों में उसकी उस अविचल भक्ति का ही वैभव था, जिसने अपने दस शीश-कमलों की पंक्ति बलि रूप में चढ़ा दी थी।

Verse 12

𑌅𑌮𑍁𑌷𑍍𑌯 𑌤𑍍𑌵𑌤𑍍𑌸𑍇𑌵𑌾𑌸𑌮𑌧𑌿𑌗𑌤𑌸𑌾𑌰𑌂 𑌭𑍁𑌜𑌵𑌨𑌂 𑌬𑌲𑌾𑌤𑍍 𑌕𑍈𑌲𑌾𑌸𑍇𑌽𑌪𑌿 𑌤𑍍𑌵𑌦𑌧𑌿𑌵𑌸𑌤𑍗 𑌵𑌿𑌕𑍍𑌰𑌮𑌯𑌤𑌃 𑌅𑌲𑌭𑍍𑌯𑌾𑌪𑌾𑌤𑌾𑌲𑍇𑌽𑌪𑍍𑌯𑌲𑌸𑌚𑌲𑌿𑌤𑌾𑌂𑌗𑍁𑌷𑍍𑌠𑌶𑌿𑌰𑌸𑌿 𑌪𑍍𑌰𑌤𑌿𑌷𑍍𑌠𑌾 𑌤𑍍𑌵𑌯𑍍𑌯𑌾𑌸𑍀𑌦𑍍 𑌧𑍍𑌰𑍁𑌵𑌮𑍁𑌪𑌚𑌿𑌤𑍋 𑌮𑍁𑌹𑍍𑌯𑌤𑌿 𑌖𑌲𑌃 ௧௨॥

amuṣya tvatsevāsamadhigatasāraṃ bhujavanaṃ balāt kailāse’pi tvadadhivasatau vikramayataḥ | alabhyāpātāle’pyalasacalitāṃguṣṭhaśirasi pratiṣṭhā tvayyāsīd dhruvamupacito muhyati khalaḥ || 12||

Meaning:किन्तु जब उसी रावण ने आपकी सेवा से बलिष्ठ हुई उन भुजाओं का पराक्रम आपके ही निवास कैलास पर आज़माना चाहा, तब आपने केवल पैर के अँगूठे का अग्रभाग हिलाया — और उसे पाताल में भी ठौर न मिला। सच है, ऐश्वर्य पाकर दुष्ट मतवाला हो जाता है।

Verse 13

𑌯𑌦𑍃𑌦𑍍𑌧𑌿𑌂 𑌸𑍁𑌤𑍍𑌰𑌾𑌮𑍍𑌣𑍋 𑌵𑌰𑌦 𑌪𑌰𑌮𑍋𑌚𑍍𑌚𑍈𑌰𑌪𑌿 𑌸𑌤𑍀𑌂 𑌅𑌧𑌶𑍍𑌚𑌕𑍍𑌰𑍇 𑌬𑌾𑌣𑌃 𑌪𑌰𑌿𑌜𑌨𑌵𑌿𑌧𑍇𑌯𑌤𑍍𑌰𑌿𑌭𑍁𑌵𑌨𑌃 𑌨 𑌤𑌚𑍍𑌚𑌿𑌤𑍍𑌰𑌂 𑌤𑌸𑍍𑌮𑌿𑌨𑍍 𑌵𑌰𑌿𑌵𑌸𑌿𑌤𑌰𑌿 𑌤𑍍𑌵𑌚𑍍𑌚𑌰𑌣𑌯𑍋𑌃 𑌨 𑌕𑌸𑍍𑌯𑌾𑌪𑍍𑌯𑍁𑌨𑍍𑌨𑌤𑍍𑌯𑍈 𑌭𑌵𑌤𑌿 𑌶𑌿𑌰𑌸𑌸𑍍𑌤𑍍𑌵𑌯𑍍𑌯𑌵𑌨𑌤𑌿𑌃 ௧௩॥

yadṛddhiṃ sutrāmṇo varada paramoccairapi satīṃ adhaścakre bāṇaḥ parijanavidheyatribhuvanaḥ | na taccitraṃ tasmin varivasitari tvaccaraṇayoḥ na kasyāpyunnatyai bhavati śirasastvayyavanatiḥ || 13||

Meaning:जिस बाणासुर ने तीनों लोकों को अपना सेवक बना लिया और इन्द्र की महान् सम्पदा को भी तुच्छ कर दिया — यह कोई आश्चर्य नहीं, क्योंकि वह आपके चरणों की उपासना में रहता था। हे वरद! आपके आगे झुका हुआ कौन-सा मस्तक उन्नति को प्राप्त नहीं होता?

Verse 14

𑌅𑌕𑌾𑌣𑍍𑌡𑌬𑍍𑌰𑌹𑍍𑌮𑌾𑌣𑍍𑌡𑌕𑍍𑌷𑌯𑌚𑌕𑌿𑌤𑌦𑍇𑌵𑌾𑌸𑍁𑌰𑌕𑍃𑌪𑌾 𑌵𑌿𑌧𑍇𑌯𑌸𑍍𑌯𑌾𑌽𑌽𑌸𑍀𑌦𑍍 𑌯𑌸𑍍𑌤𑍍𑌰𑌿𑌨𑌯𑌨 𑌵𑌿𑌷𑌂 𑌸𑌂𑌹𑍃𑌤𑌵𑌤𑌃 𑌸 𑌕𑌲𑍍𑌮𑌾𑌷𑌃 𑌕𑌣𑍍𑌠𑍇 𑌤𑌵 𑌨 𑌕𑍁𑌰𑍁𑌤𑍇 𑌨 𑌶𑍍𑌰𑌿𑌯𑌮𑌹𑍋 𑌵𑌿𑌕𑌾𑌰𑍋𑌽𑌪𑌿 𑌶𑍍𑌲𑌾𑌘𑍍𑌯𑍋 𑌭𑍁𑌵𑌨𑌭𑌯𑌭𑌙𑍍𑌗𑌵𑍍𑌯𑌸𑌨𑌿𑌨𑌃 ௧௪॥

akāṇḍabrahmāṇḍakṣayacakitadevāsurakṛpā vidheyasyā’’sīd yastrinayana viṣaṃ saṃhṛtavataḥ | sa kalmāṣaḥ kaṇṭhe tava na kurute na śriyamaho vikāro’pi ślāghyo bhuvanabhayabhaṅgavyasaninaḥ || 14||

Meaning:समुद्र-मन्थन से निकले विष से जब असमय ही ब्रह्माण्ड के नाश की आशंका से देवता और दैत्य व्याकुल हो उठे, तब हे त्रिनयन! दया से आपने उसे पी लिया। कण्ठ में पड़ा वह नीला दाग आपकी शोभा ही बन गया। जगत् के भय को मिटाने के व्यसनी के लिए तो विकार भी श्लाघनीय है।

Verse 15

𑌅𑌸𑌿𑌦𑍍𑌧𑌾𑌰𑍍𑌥𑌾 𑌨𑍈𑌵 𑌕𑍍𑌵𑌚𑌿𑌦𑌪𑌿 𑌸𑌦𑍇𑌵𑌾𑌸𑍁𑌰𑌨𑌰𑍇 𑌨𑌿𑌵𑌰𑍍𑌤𑌨𑍍𑌤𑍇 𑌨𑌿𑌤𑍍𑌯𑌂 𑌜𑌗𑌤𑌿 𑌜𑌯𑌿𑌨𑍋 𑌯𑌸𑍍𑌯 𑌵𑌿𑌶𑌿𑌖𑌾𑌃 𑌸 𑌪𑌶𑍍𑌯𑌨𑍍𑌨𑍀𑌶 𑌤𑍍𑌵𑌾𑌮𑌿𑌤𑌰𑌸𑍁𑌰𑌸𑌾𑌧𑌾𑌰𑌣𑌮𑌭𑍂𑌤𑍍 𑌸𑍍𑌮𑌰𑌃 𑌸𑍍𑌮𑌰𑍍𑌤𑌵𑍍𑌯𑌾𑌤𑍍𑌮𑌾 𑌨 𑌹𑌿 𑌵𑌶𑌿𑌷𑍁 𑌪𑌥𑍍𑌯𑌃 𑌪𑌰𑌿𑌭𑌵𑌃 ௧௫॥

asiddhārthā naiva kvacidapi sadevāsuranare nivartante nityaṃ jagati jayino yasya viśikhāḥ | sa paśyannīśa tvāmitarasurasādhāraṇamabhūt smaraḥ smartavyātmā na hi vaśiṣu pathyaḥ paribhavaḥ || 15||

Meaning:कामदेव के बाण देवता, असुर या मनुष्य — कहीं भी अचूक थे, सदा विजयी होकर ही लौटते थे। किन्तु हे ईश! आपको साधारण देवता समझ बैठा, और क्षण भर में भस्म होकर केवल स्मरण-शेष (अनंग) रह गया। जितेन्द्रियों का अपमान कल्याणकारी नहीं होता।

Verse 16

𑌮𑌹𑍀 𑌪𑌾𑌦𑌾𑌘𑌾𑌤𑌾𑌦𑍍 𑌵𑍍𑌰𑌜𑌤𑌿 𑌸𑌹𑌸𑌾 𑌸𑌂𑌶𑌯𑌪𑌦𑌂 𑌪𑌦𑌂 𑌵𑌿𑌷𑍍𑌣𑍋𑌰𑍍𑌭𑍍𑌰𑌾𑌮𑍍𑌯𑌦𑍍 𑌭𑍁𑌜𑌪𑌰𑌿𑌘𑌰𑍁𑌗𑍍𑌣𑌗𑍍𑌰𑌹𑌗𑌣𑌮𑍍 𑌮𑍁𑌹𑍁𑌰𑍍𑌦𑍍𑌯𑍗𑌰𑍍𑌦𑍗𑌸𑍍𑌥𑍍𑌯𑌂 𑌯𑌾𑌤𑍍𑌯𑌨𑌿𑌭𑍃𑌤𑌜𑌟𑌾𑌤𑌾𑌡𑌿𑌤𑌤𑌟𑌾 𑌜𑌗𑌦𑍍𑌰𑌕𑍍𑌷𑌾𑌯𑍈 𑌤𑍍𑌵𑌂 𑌨𑌟𑌸𑌿 𑌨𑌨𑍁 𑌵𑌾𑌮𑍈𑌵 𑌵𑌿𑌭𑍁𑌤𑌾 ௧௬॥

mahī pādāghātād vrajati sahasā saṃśayapadaṃ padaṃ viṣṇorbhrāmyad bhujaparigharugṇagrahagaṇam | muhurdyaurdausthyaṃ yātyanibhṛtajaṭātāḍitataṭā jagadrakṣāyai tvaṃ naṭasi nanu vāmaiva vibhutā || 16||

Meaning:आपके पदाघात से पृथ्वी सहसा संशय में पड़ जाती है; आपकी परिघ-सी भुजाओं से ग्रह-गण आहत होकर विष्णुलोक काँप उठता है; आपकी खुली जटाओं की मार से स्वर्ग के तट व्याकुल हो जाते हैं — देखिए, जगत् की रक्षा के लिए ही आप नृत्य करते हैं, पर आपकी यह विभुता उलटी ही प्रतीत होती है! ऐश्वर्य सचमुच विषम वस्तु है।

Verse 17

𑌵𑌿𑌯𑌦𑍍𑌵𑍍𑌯𑌾𑌪𑍀 𑌤𑌾𑌰𑌾𑌗𑌣𑌗𑍁𑌣𑌿𑌤𑌫𑍇𑌨𑍋𑌦𑍍𑌗𑌮𑌰𑍁𑌚𑌿𑌃 𑌪𑍍𑌰𑌵𑌾𑌹𑍋 𑌵𑌾𑌰𑌾𑌂 𑌯𑌃 𑌪𑍃𑌷𑌤𑌲𑌘𑍁𑌦𑍃𑌷𑍍𑌟𑌃 𑌶𑌿𑌰𑌸𑌿 𑌤𑍇 𑌜𑌗𑌦𑍍𑌦𑍍𑌵𑍀𑌪𑌾𑌕𑌾𑌰𑌂 𑌜𑌲𑌧𑌿𑌵𑌲𑌯𑌂 𑌤𑍇𑌨 𑌕𑍃𑌤𑌮𑌿𑌤𑌿 𑌅𑌨𑍇𑌨𑍈𑌵𑍋𑌨𑍍𑌨𑍇𑌯𑌂 𑌧𑍃𑌤𑌮𑌹𑌿𑌮 𑌦𑌿𑌵𑍍𑌯𑌂 𑌤𑌵 𑌵𑌪𑍁𑌃 ௧௭॥

viyadvyāpī tārāgaṇaguṇitaphenodgamaruciḥ pravāho vārāṃ yaḥ pṛṣatalaghudṛṣṭaḥ śirasi te | jagaddvīpākāraṃ jaladhivalayaṃ tena kṛtamiti anenaivonneyaṃ dhṛtamahima divyaṃ tava vapuḥ || 17||

Meaning:आकाश में व्याप्त, तारागणों से गुँथी फेन-राशि से शोभित जो दिव्य नदी पृथ्वी को द्वीप बनाकर सागर की मेखला पहनाती है, वही आपके मस्तक पर जल की एक बूँद-सी दिखाई देती है। इसी से अनुमान कीजिए कि आपका दिव्य शरीर कितना महान् और विराट है।

Verse 18

𑌰𑌥𑌃 𑌕𑍍𑌷𑍋𑌣𑍀 𑌯𑌨𑍍𑌤𑌾 𑌶𑌤𑌧𑍃𑌤𑌿𑌰𑌗𑍇𑌨𑍍𑌦𑍍𑌰𑍋 𑌧𑌨𑍁𑌰𑌥𑍋 𑌰𑌥𑌾𑌙𑍍𑌗𑍇 𑌚𑌨𑍍𑌦𑍍𑌰𑌾𑌰𑍍𑌕𑍗 𑌰𑌥𑌚𑌰𑌣𑌪𑌾𑌣𑌿𑌃 𑌶𑌰 𑌇𑌤𑌿 𑌦𑌿𑌧𑌕𑍍𑌷𑍋𑌸𑍍𑌤𑍇 𑌕𑍋𑌽𑌯𑌂 𑌤𑍍𑌰𑌿𑌪𑍁𑌰𑌤𑍃𑌣𑌮𑌾𑌡𑌮𑍍𑌬𑌰 𑌵𑌿𑌧𑌿𑌃 𑌵𑌿𑌧𑍇𑌯𑍈𑌃 𑌕𑍍𑌰𑍀𑌡𑌨𑍍𑌤𑍍𑌯𑍋 𑌨 𑌖𑌲𑍁 𑌪𑌰𑌤𑌨𑍍𑌤𑍍𑌰𑌾𑌃 𑌪𑍍𑌰𑌭𑍁𑌧𑌿𑌯𑌃 ௧௮॥

rathaḥ kṣoṇī yantā śatadhṛtiragendro dhanuratho rathāṅge candrārkau rathacaraṇapāṇiḥ śara iti | didhakṣoste ko’yaṃ tripuratṛṇamāḍambara vidhiḥ vidheyaiḥ krīḍantyo na khalu paratantrāḥ prabhudhiyaḥ || 18||

Meaning:पृथ्वी रथ, ब्रह्मा सारथी, मेरु पर्वत धनुष, चन्द्र-सूर्य रथ के पहिये और स्वयं विष्णु बाण — तृणवत् त्रिपुर को जलाने के लिए यह सारा आडम्बर क्यों? प्रभु की संकल्प-शक्ति किसी साधन के अधीन नहीं; वे तो अपनी आज्ञाकारी वस्तुओं से केवल क्रीड़ा कर रहे थे।

Verse 19

𑌹𑌰𑌿𑌸𑍍𑌤𑍇 𑌸𑌾𑌹𑌸𑍍𑌰𑌂 𑌕𑌮𑌲 𑌬𑌲𑌿𑌮𑌾𑌧𑌾𑌯 𑌪𑌦𑌯𑍋𑌃 𑌯𑌦𑍇𑌕𑍋𑌨𑍇 𑌤𑌸𑍍𑌮𑌿𑌨𑍍 𑌨𑌿𑌜𑌮𑍁𑌦𑌹𑌰𑌨𑍍𑌨𑍇𑌤𑍍𑌰𑌕𑌮𑌲𑌮𑍍 𑌗𑌤𑍋 𑌭𑌕𑍍𑌤𑍍𑌯𑍁𑌦𑍍𑌰𑍇𑌕𑌃 𑌪𑌰𑌿𑌣𑌤𑌿𑌮𑌸𑍗 𑌚𑌕𑍍𑌰𑌵𑌪𑍁𑌷𑌃 𑌤𑍍𑌰𑌯𑌾𑌣𑌾𑌂 𑌰𑌕𑍍𑌷𑌾𑌯𑍈 𑌤𑍍𑌰𑌿𑌪𑍁𑌰𑌹𑌰 𑌜𑌾𑌗𑌰𑍍𑌤𑌿 𑌜𑌗𑌤𑌾𑌮𑍍 ௧௯॥

hariste sāhasraṃ kamala balimādhāya padayoḥ yadekone tasmin nijamudaharannetrakamalam | gato bhaktyudrekaḥ pariṇatimasau cakravapuṣaḥ trayāṇāṃ rakṣāyai tripurahara jāgarti jagatām || 19||

Meaning:विष्णु प्रतिदिन आपके चरणों में सहस्र कमल चढ़ाते थे; एक दिन एक कमल कम पड़ा तो उन्होंने अपना नेत्र-कमल ही निकालकर अर्पित कर दिया। भक्ति का वही उमड़ा हुआ वेग चक्र (सुदर्शन) बनकर उनके हाथ में परिणत हुआ, जिससे हे त्रिपुरहर! वे तीनों लोकों की रक्षा में जागते रहते हैं।

Verse 20

𑌕𑍍𑌰𑌤𑍗 𑌸𑍁𑌪𑍍𑌤𑍇 𑌜𑌾𑌗𑍍𑌰𑌤𑍍 𑌤𑍍𑌵𑌮𑌸𑌿 𑌫𑌲𑌯𑍋𑌗𑍇 𑌕𑍍𑌰𑌤𑍁𑌮𑌤𑌾𑌂 𑌕𑍍𑌵 𑌕𑌰𑍍𑌮 𑌪𑍍𑌰𑌧𑍍𑌵𑌸𑍍𑌤𑌂 𑌫𑌲𑌤𑌿 𑌪𑍁𑌰𑍁𑌷𑌾𑌰𑌾𑌧𑌨𑌮𑍃𑌤𑍇 𑌅𑌤𑌸𑍍𑌤𑍍𑌵𑌾𑌂 𑌸𑌮𑍍𑌪𑍍𑌰𑍇𑌕𑍍𑌷𑍍𑌯 𑌕𑍍𑌰𑌤𑍁𑌷𑍁 𑌫𑌲𑌦𑌾𑌨𑌪𑍍𑌰𑌤𑌿𑌭𑍁𑌵𑌂 𑌶𑍍𑌰𑍁𑌤𑍗 𑌶𑍍𑌰𑌦𑍍𑌧𑌾𑌂 𑌬𑌧𑍍𑌵𑌾 𑌦𑍃𑌢𑌪𑌰𑌿𑌕𑌰𑌃 𑌕𑌰𑍍𑌮𑌸𑍁 𑌜𑌨𑌃 ௨௦॥

kratau supte jāgrat tvamasi phalayoge kratumatāṃ kva karma pradhvastaṃ phalati puruṣārādhanamṛte | atastvāṃ samprekṣya kratuṣu phaladānapratibhuvaṃ śrutau śraddhāṃ badhvā dṛḍhaparikaraḥ karmasu janaḥ || 20||

Meaning:यज्ञ समाप्त होकर सो जाता है, पर कर्म और फल का योग कराने के लिए आप जागते रहते हैं; पुरुष (ईश्वर) की आराधना के बिना नष्ट हुआ कर्म भला कैसे फल देता? इसलिए आपको यज्ञ-फल का प्रतिभू (गारंटी देने वाला) देखकर ही लोग वेद में श्रद्धा रखकर दृढ़ संकल्प से कर्मों में लगते हैं।

Verse 21

𑌕𑍍𑌰𑌿𑌯𑌾𑌦𑌕𑍍𑌷𑍋 𑌦𑌕𑍍𑌷𑌃 𑌕𑍍𑌰𑌤𑍁𑌪𑌤𑌿𑌰𑌧𑍀𑌶𑌸𑍍𑌤𑌨𑍁𑌭𑍃𑌤𑌾𑌂 𑌋𑌷𑍀𑌣𑌾𑌮𑌾𑌰𑍍𑌤𑍍𑌵𑌿𑌜𑍍𑌯𑌂 𑌶𑌰𑌣𑌦 𑌸𑌦𑌸𑍍𑌯𑌾𑌃 𑌸𑍁𑌰𑌗𑌣𑌾𑌃 𑌕𑍍𑌰𑌤𑍁𑌭𑍍𑌰𑌂𑌶𑌸𑍍𑌤𑍍𑌵𑌤𑍍𑌤𑌃 𑌕𑍍𑌰𑌤𑍁𑌫𑌲𑌵𑌿𑌧𑌾𑌨𑌵𑍍𑌯𑌸𑌨𑌿𑌨𑌃 𑌧𑍍𑌰𑍁𑌵𑌂 𑌕𑌰𑍍𑌤𑍁𑌂 𑌶𑍍𑌰𑌦𑍍𑌧𑌾 𑌵𑌿𑌧𑍁𑌰𑌮𑌭𑌿𑌚𑌾𑌰𑌾𑌯 𑌹𑌿 𑌮𑌖𑌾𑌃 ௨௧॥

kriyādakṣo dakṣaḥ kratupatiradhīśastanubhṛtāṃ ṛṣīṇāmārtvijyaṃ śaraṇada sadasyāḥ suragaṇāḥ | kratubhraṃśastvattaḥ kratuphalavidhānavyasaninaḥ dhruvaṃ kartuṃ śraddhā vidhuramabhicārāya hi makhāḥ || 21||

Meaning:क्रिया-कुशल स्वयं दक्ष यज्ञपति था — प्रजाओं का अधीश्वर; ऋषिगण ऋत्विज थे और देवगण सदस्य — फिर भी, हे शरणदाता! आपके प्रति श्रद्धा से रहित वह यज्ञ आपके द्वारा ध्वस्त हुआ। यज्ञ-फल के विधाता का तिरस्कार करने वाले यज्ञ अपने कर्ताओं का ही नाश कर देते हैं।

Verse 22

𑌪𑍍𑌰𑌜𑌾𑌨𑌾𑌥𑌂 𑌨𑌾𑌥 𑌪𑍍𑌰𑌸𑌭𑌮𑌭𑌿𑌕𑌂 𑌸𑍍𑌵𑌾𑌂 𑌦𑍁𑌹𑌿𑌤𑌰𑌂 𑌗𑌤𑌂 𑌰𑍋𑌹𑌿𑌦𑍍 𑌭𑍂𑌤𑌾𑌂 𑌰𑌿𑌰𑌮𑌯𑌿𑌷𑍁𑌮𑍃𑌷𑍍𑌯𑌸𑍍𑌯 𑌵𑌪𑍁𑌷𑌾 𑌧𑌨𑍁𑌷𑍍𑌪𑌾𑌣𑍇𑌰𑍍𑌯𑌾𑌤𑌂 𑌦𑌿𑌵𑌮𑌪𑌿 𑌸𑌪𑌤𑍍𑌰𑌾𑌕𑍃𑌤𑌮𑌮𑍁𑌂 𑌤𑍍𑌰𑌸𑌨𑍍𑌤𑌂 𑌤𑍇𑌽𑌦𑍍𑌯𑌾𑌪𑌿 𑌤𑍍𑌯𑌜𑌤𑌿 𑌨 𑌮𑍃𑌗𑌵𑍍𑌯𑌾𑌧𑌰𑌭𑌸𑌃 ௨௨॥

prajānāthaṃ nātha prasabhamabhikaṃ svāṃ duhitaraṃ gataṃ rohid bhūtāṃ riramayiṣumṛṣyasya vapuṣā | dhanuṣpāṇeryātaṃ divamapi sapatrākṛtamamuṃ trasantaṃ te’dyāpi tyajati na mṛgavyādharabhasaḥ || 22||

Meaning:जब प्रजापति काम के वश होकर अपनी ही पुत्री के पीछे दौड़े — वह मृगी बनकर भागी और वे मृग रूप धारण कर पीछे लगे — तब आपने व्याध (शिकारी) बनकर धनुष हाथ में लिया; आपके बाण से बिंधे वे भागकर आकाश में जा छिपे (मृगशिरा नक्षत्र बने)। आज भी वे भयभीत-से वहीं टँगे हैं — आपका वह व्याध-रोष उन्हें अब भी नहीं छोड़ता।

Verse 23

𑌸𑍍𑌵𑌲𑌾𑌵𑌣𑍍𑌯𑌾𑌶𑌂𑌸𑌾 𑌧𑍃𑌤𑌧𑌨𑍁𑌷𑌮𑌹𑍍𑌨𑌾𑌯 𑌤𑍃𑌣𑌵𑌤𑍍 𑌪𑍁𑌰𑌃 𑌪𑍍𑌲𑍁𑌷𑍍𑌟𑌂 𑌦𑍃𑌷𑍍𑌟𑍍𑌵𑌾 𑌪𑍁𑌰𑌮𑌥𑌨 𑌪𑍁𑌷𑍍𑌪𑌾𑌯𑍁𑌧𑌮𑌪𑌿 𑌯𑌦𑌿 𑌸𑍍𑌤𑍍𑌰𑍈𑌣𑌂 𑌦𑍇𑌵𑍀 𑌯𑌮𑌨𑌿𑌰𑌤𑌦𑍇𑌹𑌾𑌰𑍍𑌧𑌘𑌟𑌨𑌾𑌤𑍍 𑌅𑌵𑍈𑌤𑌿 𑌤𑍍𑌵𑌾𑌮𑌦𑍍𑌧𑌾 𑌬𑌤 𑌵𑌰𑌦 𑌮𑍁𑌗𑍍𑌧𑌾 𑌯𑍁𑌵𑌤𑌯𑌃 ௨௩॥

svalāvaṇyāśaṃsā dhṛtadhanuṣamahnāya tṛṇavat puraḥ pluṣṭaṃ dṛṣṭvā puramathana puṣpāyudhamapi | yadi straiṇaṃ devī yamaniratadehārdhaghaṭanāt avaiti tvāmaddhā bata varada mugdhā yuvatayaḥ || 23||

Meaning:अपने रूप-सौन्दर्य पर भरोसा रखने वाले, धनुष चढ़ाए कामदेव को आपने क्षण भर में तृण की भाँति जलाकर भस्म कर दिया — और यह पार्वती के नेत्रों के सामने हुआ। फिर भी यदि देवी, आपके अर्धांग में स्थान पाने के कारण, आपको अपने आकर्षण के वश में मानती हैं, तो हे वरद! सचमुच युवतियाँ भोली ही होती हैं।

Verse 24

𑌶𑍍𑌮𑌶𑌾𑌨𑍇𑌷𑍍𑌵𑌾𑌕𑍍𑌰𑍀𑌡𑌾 𑌸𑍍𑌮𑌰𑌹𑌰 𑌪𑌿𑌶𑌾𑌚𑌾𑌃 𑌸𑌹𑌚𑌰𑌾𑌃 𑌚𑌿𑌤𑌾𑌭𑌸𑍍𑌮𑌾𑌲𑍇𑌪𑌃 𑌸𑍍𑌰𑌗𑌪𑌿 𑌨𑍃𑌕𑌰𑍋𑌟𑍀𑌪𑌰𑌿𑌕𑌰𑌃 𑌅𑌮𑌙𑍍𑌗𑌲𑍍𑌯𑌂 𑌶𑍀𑌲𑌂 𑌤𑌵 𑌭𑌵𑌤𑍁 𑌨𑌾𑌮𑍈𑌵𑌮𑌖𑌿𑌲𑌂 𑌤𑌥𑌾𑌪𑌿 𑌸𑍍𑌮𑌰𑍍𑌤𑍄𑌣𑌾𑌂 𑌵𑌰𑌦 𑌪𑌰𑌮𑌂 𑌮𑌙𑍍𑌗𑌲𑌮𑌸𑌿 ௨௪॥

śmaśāneṣvākrīḍā smarahara piśācāḥ sahacarāḥ citābhasmālepaḥ sragapi nṛkaroṭīparikaraḥ | amaṅgalyaṃ śīlaṃ tava bhavatu nāmaivamakhilaṃ tathāpi smartṝṇāṃ varada paramaṃ maṅgalamasi || 24||

Meaning:श्मशान में क्रीड़ा, पिशाच संगी-साथी, चिता की भस्म का लेप, नर-मुण्डों की माला — हे स्मरहर! आपका सारा आचरण भले ही अमंगलमय कहलाए; तो भी, हे वरद! जो आपका स्मरण करते हैं, उनके लिए आप परम मंगल ही हैं।

Verse 25

𑌮𑌨𑌃 𑌪𑍍𑌰𑌤𑍍𑌯𑌕𑍍 𑌚𑌿𑌤𑍍𑌤𑍇 𑌸𑌵𑌿𑌧𑌮𑌵𑌿𑌧𑌾𑌯𑌾𑌤𑍍𑌤𑌮𑌰𑍁𑌤𑌃 𑌪𑍍𑌰𑌹𑍃𑌷𑍍𑌯𑌦𑍍𑌰𑍋𑌮𑌾𑌣𑌃 𑌪𑍍𑌰𑌮𑌦𑌸𑌲𑌿𑌲𑍋𑌤𑍍𑌸𑌙𑍍𑌗𑌤𑌿𑌦𑍃𑌶𑌃 𑌯𑌦𑌾𑌲𑍋𑌕𑍍𑌯𑌾𑌹𑍍𑌲𑌾𑌦𑌂 𑌹𑍍𑌰𑌦 𑌇𑌵 𑌨𑌿𑌮𑌜𑍍𑌯𑌾𑌮𑍃𑌤𑌮𑌯𑍇 𑌦𑌧𑌤𑍍𑌯𑌨𑍍𑌤𑌸𑍍𑌤𑌤𑍍𑌤𑍍𑌵𑌂 𑌕𑌿𑌮𑌪𑌿 𑌯𑌮𑌿𑌨𑌸𑍍𑌤𑌤𑍍 𑌕𑌿𑌲 𑌭𑌵𑌾𑌨𑍍 ௨௫॥

manaḥ pratyak citte savidhamavidhāyāttamarutaḥ prahṛṣyadromāṇaḥ pramadasalilotsaṅgatidṛśaḥ | yadālokyāhlādaṃ hrada iva nimajyāmṛtamaye dadhatyantastattvaṃ kimapi yaminastat kila bhavān || 25||

Meaning:जो यमी (संयमी योगी) प्राणों को वश में कर, मन को हृदय में स्थिर कर अन्तर्मुख होकर देखते हैं — रोमांचित शरीर और आनन्द के आँसुओं से छलकते नेत्र लिए मानो अमृत के सरोवर में डूबकर जिस अन्तस्तत्त्व का अनुभव कर धन्य होते हैं — वह तत्त्व निश्चय ही आप ही हैं।

Verse 26

𑌤𑍍𑌵𑌮𑌰𑍍𑌕𑌸𑍍𑌤𑍍𑌵𑌂 𑌸𑍋𑌮𑌸𑍍𑌤𑍍𑌵𑌮𑌸𑌿 𑌪𑌵𑌨𑌸𑍍𑌤𑍍𑌵𑌂 𑌹𑍁𑌤𑌵𑌹𑌃 𑌤𑍍𑌵𑌮𑌾𑌪𑌸𑍍𑌤𑍍𑌵𑌂 𑌵𑍍𑌯𑍋𑌮 𑌤𑍍𑌵𑌮𑍁 𑌧𑌰𑌣𑌿𑌰𑌾𑌤𑍍𑌮𑌾 𑌤𑍍𑌵𑌮𑌿𑌤𑌿 𑌚 𑌪𑌰𑌿𑌚𑍍𑌛𑌿𑌨𑍍𑌨𑌾𑌮𑍇𑌵𑌂 𑌤𑍍𑌵𑌯𑌿 𑌪𑌰𑌿𑌣𑌤𑌾 𑌬𑌿𑌭𑍍𑌰𑌤𑌿 𑌗𑌿𑌰𑌂 𑌨 𑌵𑌿𑌦𑍍𑌮𑌸𑍍𑌤𑌤𑍍𑌤𑌤𑍍𑌤𑍍𑌵𑌂 𑌵𑌯𑌮𑌿𑌹 𑌤𑍁 𑌯𑌤𑍍 𑌤𑍍𑌵𑌂 𑌨 𑌭𑌵𑌸𑌿 ௨௬॥

tvamarkastvaṃ somastvamasi pavanastvaṃ hutavahaḥ tvamāpastvaṃ vyoma tvamu dharaṇirātmā tvamiti ca | paricchinnāmevaṃ tvayi pariṇatā bibhrati giraṃ na vidmastattattvaṃ vayamiha tu yat tvaṃ na bhavasi || 26||

Meaning:तुम सूर्य हो, तुम चन्द्र हो, तुम वायु हो, तुम अग्नि हो; तुम जल हो, तुम आकाश हो, तुम पृथ्वी हो और तुम ही आत्मा हो — इस प्रकार लोग एक-एक परिच्छिन्न रूप में आपका वर्णन करते हैं। किन्तु हम तो वह तत्त्व ही नहीं जानते, जो आप नहीं हैं।

Verse 27

𑌤𑍍𑌰𑌯𑍀𑌂 𑌤𑌿𑌸𑍍𑌰𑍋 𑌵𑍃𑌤𑍍𑌤𑍀𑌸𑍍𑌤𑍍𑌰𑌿𑌭𑍁𑌵𑌨𑌮𑌥𑍋 𑌤𑍍𑌰𑍀𑌨𑌪𑌿 𑌸𑍁𑌰𑌾𑌨𑍍 𑌅𑌕𑌾𑌰𑌾𑌦𑍍𑌯𑍈𑌰𑍍𑌵𑌰𑍍𑌣𑍈𑌸𑍍𑌤𑍍𑌰𑌿𑌭𑌿𑌰𑌭𑌿𑌦𑌧𑌤𑍍 𑌤𑍀𑌰𑍍𑌣𑌵𑌿𑌕𑍃𑌤𑌿 𑌤𑍁𑌰𑍀𑌯𑌂 𑌤𑍇 𑌧𑌾𑌮 𑌧𑍍𑌵𑌨𑌿𑌭𑌿𑌰𑌵𑌰𑍁𑌨𑍍𑌧𑌾𑌨𑌮𑌣𑍁𑌭𑌿𑌃 𑌸𑌮𑌸𑍍𑌤𑌵𑍍𑌯𑌸𑍍𑌤𑌂 𑌤𑍍𑌵𑌾𑌂 𑌶𑌰𑌣𑌦 𑌗𑍃𑌣𑌾𑌤𑍍𑌯𑍋𑌮𑌿𑌤𑌿 𑌪𑌦𑌮𑍍 ௨௭॥

trayīṃ tisro vṛttīstribhuvanamatho trīnapi surān akārādyairvarṇaistribhirabhidadhat tīrṇavikṛti | turīyaṃ te dhāma dhvanibhiravarundhānamaṇubhiḥ samastavyastaṃ tvāṃ śaraṇada gṛṇātyomiti padam || 27||

Meaning:तीनों वेद, तीन अवस्थाएँ (जाग्रत्-स्वप्न-सुषुप्ति), तीनों लोक और तीनों देवताओं को 'अ', 'उ', 'म्' — इन तीन वर्णों से कहता हुआ, और अपनी सूक्ष्म ध्वनि (अनुस्वार-नाद) से आपके तुरीय धाम का स्पर्श करता हुआ — हे शरणदाता! ॐ यह पद आपको अंशतः भी और समग्र रूप में भी कहता है।

Verse 28

𑌭𑌵𑌃 𑌶𑌰𑍍𑌵𑍋 𑌰𑍁𑌦𑍍𑌰𑌃 𑌪𑌶𑍁𑌪𑌤𑌿𑌰𑌥𑍋𑌗𑍍𑌰𑌃 𑌸𑌹𑌮𑌹𑌾𑌨𑍍 𑌤𑌥𑌾 𑌭𑍀𑌮𑍇𑌶𑌾𑌨𑌾𑌵𑌿𑌤𑌿 𑌯𑌦𑌭𑌿𑌧𑌾𑌨𑌾𑌷𑍍𑌟𑌕𑌮𑌿𑌦𑌮𑍍 𑌅𑌮𑍁𑌷𑍍𑌮𑌿𑌨𑍍 𑌪𑍍𑌰𑌤𑍍𑌯𑍇𑌕𑌂 𑌪𑍍𑌰𑌵𑌿𑌚𑌰𑌤𑌿 𑌦𑍇𑌵 𑌶𑍍𑌰𑍁𑌤𑌿𑌰𑌪𑌿 𑌪𑍍𑌰𑌿𑌯𑌾𑌯𑌾𑌸𑍍𑌮𑍈𑌧𑌾𑌮𑍍𑌨𑍇 𑌪𑍍𑌰𑌣𑌿𑌹𑌿𑌤𑌨𑌮𑌸𑍍𑌯𑍋𑌽𑌸𑍍𑌮𑌿 𑌭𑌵𑌤𑍇 ௨௮॥

bhavaḥ śarvo rudraḥ paśupatirathograḥ sahamahān tathā bhīmeśānāviti yadabhidhānāṣṭakamidam | amuṣmin pratyekaṃ pravicarati deva śrutirapi priyāyāsmaidhāmne praṇihitanamasyo’smi bhavate || 28||

Meaning:भव, शर्व, रुद्र, पशुपति, उग्र, सहमहान्, भीम और ईशान — आपके इस आठ नामों के समूह में से एक-एक पर श्रुति भी विचार करती रहती है। उस प्रिय धाम-स्वरूप आपको मैं प्रणिपातपूर्वक नमस्कार करता हूँ।

Verse 29

𑌨𑌮𑍋 𑌨𑍇𑌦𑌿𑌷𑍍𑌠𑌾𑌯 𑌪𑍍𑌰𑌿𑌯𑌦𑌵 𑌦𑌵𑌿𑌷𑍍𑌠𑌾𑌯 𑌚 𑌨𑌮𑌃 𑌨𑌮𑌃 𑌕𑍍𑌷𑍋𑌦𑌿𑌷𑍍𑌠𑌾𑌯 𑌸𑍍𑌮𑌰𑌹𑌰 𑌮𑌹𑌿𑌷𑍍𑌠𑌾𑌯 𑌚 𑌨𑌮𑌃 𑌨𑌮𑍋 𑌵𑌰𑍍𑌷𑌿𑌷𑍍𑌠𑌾𑌯 𑌤𑍍𑌰𑌿𑌨𑌯𑌨 𑌯𑌵𑌿𑌷𑍍𑌠𑌾𑌯 𑌚 𑌨𑌮𑌃 𑌨𑌮𑌃 𑌸𑌰𑍍𑌵𑌸𑍍𑌮𑍈 𑌤𑍇 𑌤𑌦𑌿𑌦𑌮𑌤𑌿𑌸𑌰𑍍𑌵𑌾𑌯 𑌚 𑌨𑌮𑌃 ௨௯॥

namo nediṣṭhāya priyadava daviṣṭhāya ca namaḥ namaḥ kṣodiṣṭhāya smarahara mahiṣṭhāya ca namaḥ | namo varṣiṣṭhāya trinayana yaviṣṭhāya ca namaḥ namaḥ sarvasmai te tadidamatisarvāya ca namaḥ || 29||

Meaning:हे वनप्रिय! अत्यन्त निकटवर्ती को नमस्कार, और अत्यन्त दूरस्थ को भी नमस्कार; हे स्मरहर! सूक्ष्म से सूक्ष्म को नमस्कार, और महान् से महान् को भी नमस्कार; हे त्रिनयन! सबसे पुरातन को नमस्कार, और नित्य-नवीन (युवा) को भी नमस्कार; जो सर्व हैं उन्हें नमस्कार, और जो सर्व से भी परे हैं उन्हें भी नमस्कार।

Verse 30

𑌬𑌹𑍁𑌲𑌰𑌜𑌸𑍇 𑌵𑌿𑌶𑍍𑌵𑍋𑌤𑍍𑌪𑌤𑍍𑌤𑍗 𑌭𑌵𑌾𑌯 𑌨𑌮𑍋 𑌨𑌮𑌃 𑌪𑍍𑌰𑌬𑌲𑌤𑌮𑌸𑍇 𑌤𑌤𑍍 𑌸𑌂𑌹𑌾𑌰𑍇 𑌹𑌰𑌾𑌯 𑌨𑌮𑍋 𑌨𑌮𑌃 𑌜𑌨𑌸𑍁𑌖𑌕𑍃𑌤𑍇 𑌸𑌤𑍍𑌤𑍍𑌵𑍋𑌦𑍍𑌰𑌿𑌕𑍍𑌤𑍗 𑌮𑍃𑌡𑌾𑌯 𑌨𑌮𑍋 𑌨𑌮𑌃 𑌪𑍍𑌰𑌮𑌹𑌸𑌿 𑌪𑌦𑍇 𑌨𑌿𑌸𑍍𑌤𑍍𑌰𑍈𑌗𑍁𑌣𑍍𑌯𑍇 𑌶𑌿𑌵𑌾𑌯 𑌨𑌮𑍋 𑌨𑌮𑌃 ௩௦॥

bahularajase viśvotpattau bhavāya namo namaḥ prabalatamase tat saṃhāre harāya namo namaḥ | janasukhakṛte sattvodriktau mṛḍāya namo namaḥ pramahasi pade nistraiguṇye śivāya namo namaḥ || 30||

Meaning:विश्व की उत्पत्ति के लिए रजोगुण-प्रधान 'भव' को बारम्बार नमस्कार; उसके संहार के लिए तमोगुण-प्रधान 'हर' को बारम्बार नमस्कार; जीवों के सुख के लिए सत्त्वगुण-प्रधान 'मृड' को बारम्बार नमस्कार; और तीनों गुणों से परे, परम प्रकाशमय पद-स्वरूप 'शिव' को बारम्बार नमस्कार।

Verse 31

𑌕𑍃𑌶𑌪𑌰𑌿𑌣𑌤𑌿𑌚𑍇𑌤𑌃 𑌕𑍍𑌲𑍇𑌶𑌵𑌶𑍍𑌯𑌂 𑌕𑍍𑌵 𑌚𑍇𑌦𑌂 𑌕𑍍𑌵 𑌚 𑌤𑌵 𑌗𑍁𑌣𑌸𑍀𑌮𑍋𑌲𑍍𑌲𑌙𑍍𑌘𑌿𑌨𑍀 𑌶𑌶𑍍𑌵𑌦𑍃𑌦𑍍𑌧𑌿𑌃 𑌇𑌤𑌿 𑌚𑌕𑌿𑌤𑌮𑌮𑌨𑍍𑌦𑍀𑌕𑍃𑌤𑍍𑌯 𑌮𑌾𑌂 𑌭𑌕𑍍𑌤𑌿𑌰𑌾𑌧𑌾𑌦𑍍 𑌵𑌰𑌦 𑌚𑌰𑌣𑌯𑍋𑌸𑍍𑌤𑍇 𑌵𑌾𑌕𑍍𑌯𑌪𑍁𑌷𑍍𑌪𑍋𑌪𑌹𑌾𑌰𑌮𑍍 ௩௧॥

kṛśapariṇaticetaḥ kleśavaśyaṃ kva cedaṃ kva ca tava guṇasīmollaṅghinī śaśvadṛddhiḥ | iti cakitamamandīkṛtya māṃ bhaktirādhād varada caraṇayoste vākyapuṣpopahāram || 31||

Meaning:कहाँ क्लेश के वश में पड़ी मेरी यह क्षीण-परिणति वाली चित्तवृत्ति, और कहाँ गुणों की सीमा का सदा उल्लंघन करती हुई आपकी अनन्त ऋद्धि! इस विचार से मैं चकित और भयभीत था; किन्तु भक्ति ने मुझे ढाढ़स बँधाया, और हे वरद! मैंने आपके चरणों में वाक्य-पुष्पों का यह उपहार चढ़ा दिया।

Verse 32

𑌅𑌸𑌿𑌤𑌗𑌿𑌰𑌿𑌸𑌮𑌂 𑌸𑍍𑌯𑌾𑌤𑍍 𑌕𑌜𑍍𑌜𑌲𑌂 𑌸𑌿𑌨𑍍𑌧𑍁𑌪𑌾𑌤𑍍𑌰𑍇 𑌸𑍁𑌰𑌤𑌰𑍁𑌵𑌰𑌶𑌾𑌖𑌾 𑌲𑍇𑌖𑌨𑍀 𑌪𑌤𑍍𑌰𑌮𑍁𑌰𑍍𑌵𑍀 𑌲𑌿𑌖𑌤𑌿 𑌯𑌦𑌿 𑌗𑍃𑌹𑍀𑌤𑍍𑌵𑌾 𑌶𑌾𑌰𑌦𑌾 𑌸𑌰𑍍𑌵𑌕𑌾𑌲𑌂 𑌤𑌦𑌪𑌿 𑌤𑌵 𑌗𑍁𑌣𑌾𑌨𑌾𑌮𑍀𑌶 𑌪𑌾𑌰𑌂 𑌨 𑌯𑌾𑌤𑌿 ௩௨॥

asitagirisamaṃ syāt kajjalaṃ sindhupātre surataruvaraśākhā lekhanī patramurvī | likhati yadi gṛhītvā śāradā sarvakālaṃ tadapi tava guṇānāmīśa pāraṃ na yāti || 32||

Meaning:यदि काला पर्वत (अंजनगिरि) काजल (स्याही) बने, समुद्र दवात, कल्पवृक्ष की शाखा लेखनी और पृथ्वी पत्र — और स्वयं शारदा (सरस्वती) उन्हें लेकर सर्वकाल लिखती रहें — तो भी, हे ईश! आपके गुणों का पार नहीं पाया जा सकता।

Verse 33

𑌅𑌸𑍁𑌰𑌸𑍁𑌰𑌮𑍁𑌨𑍀𑌨𑍍𑌦𑍍𑌰𑍈𑌰𑌰𑍍𑌚𑌿𑌤𑌸𑍍𑌯𑍇𑌨𑍍𑌦𑍁𑌮𑍗𑌲𑍇𑌃 𑌗𑍍𑌰𑌥𑌿𑌤𑌗𑍁𑌣𑌮𑌹𑌿𑌮𑍍𑌨𑍋 𑌨𑌿𑌰𑍍𑌗𑍁𑌣𑌸𑍍𑌯𑍇𑌶𑍍𑌵𑌰𑌸𑍍𑌯 𑌸𑌕𑌲𑌗𑌣𑌵𑌰𑌿𑌷𑍍𑌠𑌃 𑌪𑍁𑌷𑍍𑌪𑌦𑌨𑍍𑌤𑌾𑌭𑌿𑌧𑌾𑌨𑌃 𑌰𑍁𑌚𑌿𑌰𑌮𑌲𑌘𑍁𑌵𑍃𑌤𑍍𑌤𑍈𑌃 𑌸𑍍𑌤𑍋𑌤𑍍𑌰𑌮𑍇𑌤𑌚𑍍𑌚𑌕𑌾𑌰 ௩௩॥

asurasuramunīndrairarcitasyendumauleḥ grathitaguṇamahimno nirguṇasyeśvarasya | sakalagaṇavariṣṭhaḥ puṣpadantābhidhānaḥ ruciramalaghuvṛttaiḥ stotrametaccakāra || 33||

Meaning:इस प्रकार असुरों, देवताओं और मुनीन्द्रों से पूजित, चन्द्रमौलि, गुणों में गुँथी महिमा वाले किन्तु स्वयं निर्गुण उन ईश्वर का यह सुन्दर स्तोत्र समस्त गन्धर्वगणों में श्रेष्ठ पुष्पदन्त नामक गन्धर्व ने मनोहर और गम्भीर छन्दों में रचा।

Verse 34

𑌅𑌹𑌰𑌹𑌰𑌨𑌵𑌦𑍍𑌯𑌂 𑌧𑍂𑌰𑍍𑌜𑌟𑍇𑌃 𑌸𑍍𑌤𑍋𑌤𑍍𑌰𑌮𑍇𑌤𑌤𑍍 𑌪𑌠𑌤𑌿 𑌪𑌰𑌮𑌭𑌕𑍍𑌤𑍍𑌯𑌾 𑌶𑍁𑌦𑍍𑌧𑌚𑌿𑌤𑍍𑌤𑌃 𑌪𑍁𑌮𑌾𑌨𑍍 𑌯𑌃 𑌸 𑌭𑌵𑌤𑌿 𑌶𑌿𑌵𑌲𑍋𑌕𑍇 𑌰𑍁𑌦𑍍𑌰𑌤𑍁𑌲𑍍𑌯𑌸𑍍𑌤𑌥𑌾𑌽𑌤𑍍𑌰 𑌪𑍍𑌰𑌚𑍁𑌰𑌤𑌰𑌧𑌨𑌾𑌯𑍁𑌃 𑌪𑍁𑌤𑍍𑌰𑌵𑌾𑌨𑍍 𑌕𑍀𑌰𑍍𑌤𑌿𑌮𑌾𑌂𑌶𑍍𑌚 ௩௪॥

aharaharanavadyaṃ dhūrjaṭeḥ stotrametat paṭhati paramabhaktyā śuddhacittaḥ pumān yaḥ | sa bhavati śivaloke rudratulyastathā’tra pracurataradhanāyuḥ putravān kīrtimāṃśca || 34||

Meaning:जो मनुष्य शुद्ध चित्त से, परम भक्तिपूर्वक धूर्जटि (शिव) के इस निर्दोष स्तोत्र का प्रतिदिन पाठ करता है, वह (मरणोपरान्त) शिवलोक में जाकर शिव के तुल्य हो जाता है, और इस लोक में प्रचुर धन, दीर्घ आयु, पुत्र और कीर्ति से सम्पन्न होता है।

Verse 35

𑌮𑌹𑍇𑌶𑌾𑌨𑍍𑌨𑌾𑌪𑌰𑍋 𑌦𑍇𑌵𑍋 𑌮𑌹𑌿𑌮𑍍𑌨𑍋 𑌨𑌾𑌪𑌰𑌾 𑌸𑍍𑌤𑍁𑌤𑌿𑌃 𑌅𑌘𑍋𑌰𑌾𑌨𑍍𑌨𑌾𑌪𑌰𑍋 𑌮𑌨𑍍𑌤𑍍𑌰𑍋 𑌨𑌾𑌸𑍍𑌤𑌿 𑌤𑌤𑍍𑌤𑍍𑌵𑌂 𑌗𑍁𑌰𑍋𑌃 𑌪𑌰𑌮𑍍 ௩௫॥

maheśānnāparo devo mahimno nāparā stutiḥ | aghorānnāparo mantro nāsti tattvaṃ guroḥ param || 35||

Meaning:महेश से बढ़कर कोई देवता नहीं; महिम्न-स्तोत्र से बढ़कर कोई स्तुति नहीं; 'अघोर' (शिव-नाम) से बढ़कर कोई मन्त्र नहीं; और गुरु से परे कोई तत्त्व नहीं है।

Verse 36

𑌦𑍀𑌕𑍍𑌷𑌾 𑌦𑌾𑌨𑌂 𑌤𑌪𑌸𑍍𑌤𑍀𑌰𑍍𑌥𑌂 𑌜𑍍𑌞𑌾𑌨𑌂 𑌯𑌾𑌗𑌾𑌦𑌿𑌕𑌾𑌃 𑌕𑍍𑌰𑌿𑌯𑌾𑌃 𑌮𑌹𑌿𑌮𑍍𑌨𑌸𑍍𑌤𑌵 𑌪𑌾𑌠𑌸𑍍𑌯 𑌕𑌲𑌾𑌂 𑌨𑌾𑌰𑍍𑌹𑌨𑍍𑌤𑌿 𑌷𑍋𑌡𑌶𑍀𑌮𑍍 ௩௬॥

dīkṣā dānaṃ tapastīrthaṃ jñānaṃ yāgādikāḥ kriyāḥ | mahimnastava pāṭhasya kalāṃ nārhanti ṣoḍaśīm || 36||

Meaning:दीक्षा, दान, तप, तीर्थ, ज्ञान और याग आदि क्रियाएँ — ये सब मिलकर भी इस महिम्न-स्तोत्र के पाठ की सोलहवीं कला के बराबर भी नहीं हैं।

Verse 37

𑌕𑍁𑌸𑍁𑌮𑌦𑌶𑌨𑌨𑌾𑌮𑌾 𑌸𑌰𑍍𑌵𑌗𑌨𑍍𑌧𑌰𑍍𑌵𑌰𑌾𑌜𑌃 𑌶𑌶𑌿𑌧𑌰𑌵𑌰𑌮𑍗𑌲𑍇𑌰𑍍𑌦𑍇𑌵𑌦𑍇𑌵𑌸𑍍𑌯 𑌦𑌾𑌸𑌃 𑌸 𑌖𑌲𑍁 𑌨𑌿𑌜𑌮𑌹𑌿𑌮𑍍𑌨𑍋 𑌭𑍍𑌰𑌷𑍍𑌟 𑌏𑌵𑌾𑌸𑍍𑌯 𑌰𑍋𑌷𑌾𑌤𑍍 𑌸𑍍𑌤𑌵𑌨𑌮𑌿𑌦𑌮𑌕𑌾𑌰𑍍𑌷𑍀𑌦𑍍 𑌦𑌿𑌵𑍍𑌯𑌦𑌿𑌵𑍍𑌯𑌂 𑌮𑌹𑌿𑌮𑍍𑌨𑌃 ௩௭॥

kusumadaśananāmā sarvagandharvarājaḥ śaśidharavaramaulerdevadevasya dāsaḥ | sa khalu nijamahimno bhraṣṭa evāsya roṣāt stavanamidamakārṣīd divyadivyaṃ mahimnaḥ || 37||

Meaning:कुसुमदशन (पुष्पदन्त) नाम का गन्धर्व समस्त गन्धर्वों का राजा और सुन्दर चन्द्रकलाधारी देवाधिदेव शिव का सेवक था। अपराध के कारण प्रभु के रोष से वह अपनी महिमा से गिर गया; तभी उसने शिव की महिमा का यह दिव्यातिदिव्य स्तोत्र रचा।

Verse 38

𑌸𑍁𑌰𑌗𑍁𑌰𑍁𑌮𑌭𑌿𑌪𑍂𑌜𑍍𑌯 𑌸𑍍𑌵𑌰𑍍𑌗𑌮𑍋𑌕𑍍𑌷𑍈𑌕𑌹𑍇𑌤𑍁𑌂 𑌪𑌠𑌤𑌿 𑌯𑌦𑌿 𑌮𑌨𑍁𑌷𑍍𑌯𑌃 𑌪𑍍𑌰𑌾𑌞𑍍𑌜𑌲𑌿𑌰𑍍𑌨𑌾𑌨𑍍𑌯𑌚𑍇𑌤𑌾𑌃 𑌵𑍍𑌰𑌜𑌤𑌿 𑌶𑌿𑌵𑌸𑌮𑍀𑌪𑌂 𑌕𑌿𑌨𑍍𑌨𑌰𑍈𑌃 𑌸𑍍𑌤𑍂𑌯𑌮𑌾𑌨𑌃 𑌸𑍍𑌤𑌵𑌨𑌮𑌿𑌦𑌮𑌮𑍋𑌘𑌂 𑌪𑍁𑌷𑍍𑌪𑌦𑌨𑍍𑌤𑌪𑍍𑌰𑌣𑍀𑌤𑌮𑍍 ௩௮॥

suragurumabhipūjya svargamokṣaikahetuṃ paṭhati yadi manuṣyaḥ prāñjalirnānyacetāḥ | vrajati śivasamīpaṃ kinnaraiḥ stūyamānaḥ stavanamidamamoghaṃ puṣpadantapraṇītam || 38||

Meaning:स्वर्ग और मोक्ष के एकमात्र हेतु देवगुरु शिव की पूजा करके जो मनुष्य हाथ जोड़कर, एकाग्र चित्त से पुष्पदन्त-रचित इस अमोघ स्तोत्र का पाठ करता है, वह किन्नरों से स्तुति किया जाता हुआ शिव के समीप पहुँच जाता है।

Verse 39

𑌆𑌸𑌮𑌾𑌪𑍍𑌤𑌮𑌿𑌦𑌂 𑌸𑍍𑌤𑍋𑌤𑍍𑌰𑌂 𑌪𑍁𑌣𑍍𑌯𑌂 𑌗𑌨𑍍𑌧𑌰𑍍𑌵𑌭𑌾𑌷𑌿𑌤𑌮𑍍 𑌅𑌨𑍗𑌪𑌮𑍍𑌯𑌂 𑌮𑌨𑍋𑌹𑌾𑌰𑌿 𑌸𑌰𑍍𑌵𑌮𑍀𑌶𑍍𑌵𑌰𑌵𑌰𑍍𑌣𑌨𑌮𑍍 ௩௯॥

āsamāptamidaṃ stotraṃ puṇyaṃ gandharvabhāṣitam | anaupamyaṃ manohāri sarvamīśvaravarṇanam || 39||

Meaning:गन्धर्व (पुष्पदन्त) द्वारा कहा गया, अनुपम, मनोहारी और सम्पूर्णतः ईश्वर का वर्णन करने वाला यह पुण्यमय स्तोत्र यहाँ समाप्त हुआ।

Verse 40

𑌇𑌤𑍍𑌯𑍇𑌷𑌾 𑌵𑌾𑌙𑍍𑌮𑌯𑍀 𑌪𑍂𑌜𑌾 𑌶𑍍𑌰𑍀𑌮𑌚𑍍𑌛𑌙𑍍𑌕𑌰𑌪𑌾𑌦𑌯𑍋𑌃 𑌅𑌰𑍍𑌪𑌿𑌤𑌾 𑌤𑍇𑌨 𑌦𑍇𑌵𑍇𑌶𑌃 𑌪𑍍𑌰𑍀𑌯𑌤𑌾𑌂 𑌮𑍇 𑌸𑌦𑌾𑌶𑌿𑌵𑌃 ௪௦॥

ityeṣā vāṅmayī pūjā śrīmacchaṅkarapādayoḥ | arpitā tena deveśaḥ prīyatāṃ me sadāśivaḥ || 40||

Meaning:इस प्रकार यह वाङ्मयी पूजा श्रीशंकर के चरणों में अर्पित है। देवेश सदाशिव मुझ पर सदा प्रसन्न हों।

Verse 41

𑌤𑌵 𑌤𑌤𑍍𑌤𑍍𑌵𑌂 𑌨 𑌜𑌾𑌨𑌾𑌮𑌿 𑌕𑍀𑌦𑍃𑌶𑍋𑌽𑌸𑌿 𑌮𑌹𑍇𑌶𑍍𑌵𑌰 𑌯𑌾𑌦𑍃𑌶𑍋𑌽𑌸𑌿 𑌮𑌹𑌾𑌦𑍇𑌵 𑌤𑌾𑌦𑍃𑌶𑌾𑌯 𑌨𑌮𑍋 𑌨𑌮𑌃 ௪௧॥

tava tattvaṃ na jānāmi kīdṛśo’si maheśvara | yādṛśo’si mahādeva tādṛśāya namo namaḥ || 41||

Meaning:हे महेश्वर! मैं आपका तत्त्व नहीं जानता कि आप कैसे हैं; किन्तु हे महादेव! आप जैसे भी हैं, उसी स्वरूप को मेरा बारम्बार नमस्कार है।

Verse 42

𑌏𑌕𑌕𑌾𑌲𑌂 𑌦𑍍𑌵𑌿𑌕𑌾𑌲𑌂 𑌵𑌾 𑌤𑍍𑌰𑌿𑌕𑌾𑌲𑌂 𑌯𑌃 𑌪𑌠𑍇𑌨𑍍𑌨𑌰𑌃 𑌸𑌰𑍍𑌵𑌪𑌾𑌪𑌵𑌿𑌨𑌿𑌰𑍍𑌮𑍁𑌕𑍍𑌤𑌃 𑌶𑌿𑌵 𑌲𑍋𑌕𑍇 𑌮𑌹𑍀𑌯𑌤𑍇 ௪௨॥

ekakālaṃ dvikālaṃ vā trikālaṃ yaḥ paṭhennaraḥ | sarvapāpavinirmuktaḥ śiva loke mahīyate || 42||

Meaning:जो मनुष्य दिन में एक बार, दो बार या तीन बार इसका पाठ करता है, वह समस्त पापों से मुक्त होकर शिवलोक में महिमा को प्राप्त होता है।

Verse 43

𑌶𑍍𑌰𑍀 𑌪𑍁𑌷𑍍𑌪𑌦𑌨𑍍𑌤𑌮𑍁𑌖𑌪𑌙𑍍𑌕𑌜𑌨𑌿𑌰𑍍𑌗𑌤𑍇𑌨 𑌸𑍍𑌤𑍋𑌤𑍍𑌰𑍇𑌣 𑌕𑌿𑌲𑍍𑌬𑌿𑌷𑌹𑌰𑍇𑌣 𑌹𑌰𑌪𑍍𑌰𑌿𑌯𑍇𑌣 𑌕𑌣𑍍𑌠𑌸𑍍𑌥𑌿𑌤𑍇𑌨 𑌪𑌠𑌿𑌤𑍇𑌨 𑌸𑌮𑌾𑌹𑌿𑌤𑍇𑌨 𑌸𑍁𑌪𑍍𑌰𑍀𑌣𑌿𑌤𑍋 𑌭𑌵𑌤𑌿 𑌭𑍂𑌤𑌪𑌤𑌿𑌰𑍍𑌮𑌹𑍇𑌶𑌃 ௪௩॥

śrī puṣpadantamukhapaṅkajanirgatena stotreṇa kilbiṣahareṇa harapriyeṇa | kaṇṭhasthitena paṭhitena samāhitena suprīṇito bhavati bhūtapatirmaheśaḥ || 43||

Meaning:श्री पुष्पदन्त के मुख-कमल से निकला हुआ, पापों को हरने वाला, हर (शिव) का प्रिय यह स्तोत्र — जो इसे कण्ठस्थ करता है अथवा एकाग्र मन से पाठ करता है — उस पर भूतपति महेश परम प्रसन्न होते हैं।

Word-by-Word Meaning

Click any word to hear its pronunciation

𑌮𑌹𑌿𑌮𑍍𑌨𑌃 𑌪𑌾𑌰𑌂 𑌤𑍇🔊Mahimnaḥ pāraṃ tethe farther shore (the end) of your greatness — the famous opening words
𑌪𑍁𑌷𑍍𑌪𑌦𑌨𑍍𑌤🔊Puṣpadantathe gandharva (celestial singer) who composed this hymn
𑌹𑌰🔊HaraShiva as the remover — of sin, sorrow and the universe at dissolution
𑌤𑍍𑌰𑌿𑌪𑍁𑌰𑌹𑌰 / 𑌪𑍁𑌰𑌮𑌥𑌨🔊Tripurahara / Puramathanadestroyer of the three demon cities — a recurring address to Shiva
𑌗𑌿𑌰𑌿𑌶🔊GiriśaLord of the mountain (Kailasa)
𑌤𑍍𑌰𑌿𑌨𑌯𑌨🔊Trinayanathe three-eyed one
𑌧𑍂𑌰𑍍𑌜𑌟𑌿🔊DhūrjaṭiShiva of the heavy matted locks
𑌵𑌾𑌮𑍇𑌵 𑌵𑌿𑌭𑍁𑌤𑌾🔊Vāmaiva vibhutā'power is indeed contrary' — the paradox of Shiva's world-saving dance
𑌨𑍀𑌲𑌕𑌣𑍍𑌠🔊Nīlakaṇṭhathe blue-throated one — from drinking the halahala poison (verse 14)
𑌅𑌷𑍍𑌟𑌮𑍂𑌰𑍍𑌤𑌿-𑌨𑌾𑌮🔊Aṣṭa-mūrti-nāmathe eightfold name: Bhava, Sharva, Rudra, Pashupati, Ugra, Sahamahan, Bhima, Ishana (verse 28)
𑌅𑌸𑌿𑌤𑌗𑌿𑌰𑌿𑌸𑌮𑌂 𑌕𑌜𑍍𑌜𑌲𑌮𑍍🔊Asita-giri-samaṃ kajjalam'ink equal to the black mountain' — the famous image of verse 32: even infinite writing cannot exhaust His virtues
𑌵𑌾𑌙𑍍𑌮𑌯𑍀 𑌪𑍂𑌜𑌾🔊Vāṅmayī pūjāworship wrought of words — what this hymn itself is (verse 40)

Benefits of Chanting शिव महिम्न स्तोत्र

Considered the greatest of all hymns to Lord Shiva — the stotra itself declares: 'there is no hymn beyond the Mahimna' (verse 35)

Composed by the gandharva Pushpadanta, who regained Shiva's grace and his lost divine powers through this very hymn

Verse 36 declares that initiation, charity, austerity, pilgrimage and sacrifice together do not equal one-sixteenth of its recitation

Daily recitation is said to bestow wealth, long life, progeny and fame here, and Shiva's own world hereafter (verse 34)

Reciting it once, twice or thrice a day frees one from all sins (verse 42)

Especially recited in the month of Sawan (Shravan), on Maha Shivratri, on Mondays and during Pradosh

Sri Ramakrishna Paramahamsa is said to have entered samadhi upon reciting just a few of its verses

How to Chant शिव महिम्न स्तोत्र

Repetitions1times
Best TimeEarly morning or during Pradosh; especially on Mondays, in the month of Sawan (Shravan) and on Maha Shivratri

Recite after a bath, before a Shivling or an image of Lord Shiva, ideally after offering water, bilva leaves and a lamp. The hymn is long (43 verses) — recite it slowly with attention to the meaning; the stotra itself says that even reciting it once a day frees one from sins. Many devotees recite it daily in Sawan and on Shivratri night. Begin with 'Om Namah Shivaya' and conclude by offering the recitation at Shiva's feet as the hymn's own closing verses do.

Frequently Asked Questions

This page shows the complete शिव महिम्न स्तोत्र written in the Grantha script — the same Sanskrit/Hindi verses, transliterated character-by-character so you can read and chant comfortably. Tap any line (or the ▶ button) to hear it recited aloud.
Yes — only the script changes; the words and their meaning are the original. The verse-by-verse meaning, benefits and how-to-chant guidance on this page apply exactly the same.
It is a Sanskrit hymn of 43 verses in praise of the greatness (mahimna) of Lord Shiva, composed by the gandharva Pushpadanta. Beginning 'Mahimnah param te', it is regarded as the supreme Shiva stotra — the hymn itself declares that no praise surpasses it — and recounts Shiva's great deeds: drinking the poison, burning Tripura and Kamadeva, humbling Ravana, bearing the Ganga, and more.
It was composed by Pushpadanta, a gandharva (celestial singer) who used to steal flowers from King Chitraratha's garden for his own worship. When the king spread Shiva-nirmalya (offerings sacred to Shiva) on the ground, Pushpadanta unknowingly trod on it, lost his divine power of invisibility by Shiva's displeasure, and composed this hymn in repentance. Pleased, Lord Shiva restored his powers.
The hymn's own closing verses promise that daily recitation with devotion grants wealth, long life, children and fame in this world and Shiva's abode hereafter; that reciting it even once, twice or thrice a day destroys all sins; and that diksha, charity, penance, pilgrimage and sacrifice together do not equal a sixteenth of its merit.
It is recited in the early morning or at Pradosh (dusk), and is especially treasured on Mondays, throughout the month of Sawan (Shravan), on Maha Shivratri and during Pradosh vrat. Devotees who cannot recite all 43 verses daily often recite it in full on these special days.
The opening words mean 'the farther shore of your greatness' — Pushpadanta begins by confessing that even Brahma and the gods cannot fathom the limit of Shiva's greatness, so a hymn sung within the limits of one's own understanding is no offence: a teaching that sincere devotion outweighs perfect knowledge.

You May Also Like

Found this helpful? Share it with loved ones 🙏

Share:

Read the full शिव महिम्न स्तोत्र with verse-by-verse meaning, or explore more sacred texts