ಶಿವ ಮಹಿಮ್ನ ಸ್ತೋತ್ರ
शिव महिम्न स्तोत्र in Kannada · ಕನ್ನಡ
ನಿಮ್ಮ ಭಾಷೆ/ಲಿಪಿಯಲ್ಲಿ ಓದಿ
✦ ಅರ್ಥ
ಶಿವ ಮಹಿಮ್ನ ಸ್ತೋತ್ರವು ಭಗವಾನ್ ಶಿವನ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುವ 43 ಶ್ಲೋಕಗಳ ಸಂಸ್ಕೃತ ಸ್ತೋತ್ರ, ಇದನ್ನು ಗಂಧರ್ವ ಪುಷ್ಪದಂತ ರಚಿಸಿದ. 'ಮಹಿಮ್ನಃ ಪಾರಂ ತೇ' ಎಂದು ಆರಂಭವಾಗಿ ಇದು ಶಿವನ ಎಲ್ಲಾ ಸ್ತೋತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ವಿಷಪಾನ, ತ್ರಿಪುರ ದಹನ, ರಾವಣನ ಗರ್ವ ಭಂಜನ ಮುಂತಾದ ಶಿವ ಲೀಲೆಗಳ ವರ್ಣನೆ ಇದೆ.
ಮೂಲ & ಕಥೆ
Composed by the gandharva Pushpadanta · Pushpadanta · Ancient; traditionally dated to the early centuries CE
ಗಂಧರ್ವಾಧಿಪತಿ ಪುಷ್ಪದಂತ — ದಿವ್ಯ ಗಾಯಕ — ಪ್ರತಿದಿನ ಚಿತ್ರರಥ ರಾಜನ ಸುಂದರ ಉದ್ಯಾನದಿಂದ ತನ್ನ ಪೂಜೆಗಾಗಿ ಹೂವುಗಳನ್ನು ಕದ್ದು, ತನ್ನ ದಿವ್ಯ ಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಅದೃಶ್ಯನಾಗಿರುತ್ತಿದ್ದ. ಕಾಣದ ಕಳ್ಳನನ್ನು ಹಿಡಿಯಲಾಗದೆ ರಾಜನು ಕೊನೆಗೆ ಶಿವ ನಿರ್ಮಾಲ್ಯವನ್ನು — ಶಿವನಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸಿದ ಬಿಲ್ವಪತ್ರ, ಹೂವುಗಳನ್ನು — ಉದ್ಯಾನದ ತುಂಬಾ ಹರಡಿದ. ಪುಷ್ಪದಂತ ಅದನ್ನು ಕಾಣದೆ ಆ ಪವಿತ್ರ ಅರ್ಪಣೆಗಳ ಮೇಲೆ ನಡೆದ, ಶಿವನ ರೋಷದಿಂದ ಅವನ ದಿವ್ಯ ಶಕ್ತಿಗಳು ತೊಲಗಿದವು. ತನ್ನ ಅಪರಾಧವನ್ನು ಅರಿತು, ಭಗವಂತನ ಅಪಾರ ಮಹಿಮೆಯ ಮೇಲೆ — ಅವನ ಲೀಲೆಗಳು, ವಿರೋಧಾಭಾಸಗಳು, ಕೃಪೆಯ ಮೇಲೆ — ಈ ನಲವತ್ತಮೂರು ಶ್ಲೋಕಗಳ ಸ್ತೋತ್ರವನ್ನು ಹೊರಹಾಕಿದ, ಪ್ರಸನ್ನನಾಗಿ ಶಿವ ಅವನಿಗೆ ಮತ್ತೆ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ನೀಡಿದ. ಅಂದಿನಿಂದ ಈ ಸ್ತೋತ್ರ ಶಿವ ಸ್ತೋತ್ರಗಳ ರಾಜ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ; ಶ್ರೀ ರಾಮಕೃಷ್ಣರು ಇದರ ಕೆಲವೇ ಶ್ಲೋಕಗಳನ್ನು ಪಠಿಸಿ ಸಮಾಧಿಯಲ್ಲಿ ಲೀನವಾಗುತ್ತಿದ್ದರೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ.
ಅರ್ಥದೊಂದಿಗೆ ಪೂರ್ಣ ಪಾಠ
ಯಾವುದೇ ಸಾಲನ್ನು ಅಥವಾ ▶ ಬಟನ್ ಒತ್ತಿ ಕೇಳಿ
ಮಹಿಮ್ನಃ ಪಾರಂ ತೇ ಪರಮವಿದುಷೋ ಯದ್ಯಸದೃಶೀ ಸ್ತುತಿರ್ಬ್ರಹ್ಮಾದೀನಾಮಪಿ ತದವಸನ್ನಾಸ್ತ್ವಯಿ ಗಿರಃ । ಅಥಾಽವಾಚ್ಯಃ ಸರ್ವಃ ಸ್ವಮತಿಪರಿಣಾಮಾವಧಿ ಗೃಣನ್ ಮಮಾಪ್ಯೇಷ ಸ್ತೋತ್ರೇ ಹರ ನಿರಪವಾದಃ ಪರಿಕರಃ ॥ ೧॥
mahimnaḥ pāraṃ te paramaviduṣo yadyasadṛśī stutirbrahmādīnāmapi tadavasannāstvayi giraḥ | athā’vācyaḥ sarvaḥ svamatipariṇāmāvadhi gṛṇan mamāpyeṣa stotre hara nirapavādaḥ parikaraḥ || 1||
ಅರ್ಥ:हे हर! यदि आपकी महिमा को पूर्ण रूप से न जानने वाले की स्तुति अनुचित है, तो ब्रह्मा आदि देवताओं की वाणी भी आपके विषय में असमर्थ होकर रह जाती है। और यदि सब अपनी-अपनी बुद्धि की सीमा तक ही आपका वर्णन करते हैं, तो इस स्तोत्र में मेरा यह प्रयास भी निर्दोष ही है।
ಅತೀತಃ ಪಂಥಾನಂ ತವ ಚ ಮಹಿಮಾ ವಾಙ್ಮನಸಯೋಃ ಅತದ್ವ್ಯಾವೃತ್ತ್ಯಾ ಯಂ ಚಕಿತಮಭಿಧತ್ತೇ ಶ್ರುತಿರಪಿ । ಸ ಕಸ್ಯ ಸ್ತೋತವ್ಯಃ ಕತಿವಿಧಗುಣಃ ಕಸ್ಯ ವಿಷಯಃ ಪದೇ ತ್ವರ್ವಾಚೀನೇ ಪತತಿ ನ ಮನಃ ಕಸ್ಯ ನ ವಚಃ ॥ ೨॥
atītaḥ paṃthānaṃ tava ca mahimā vāṅmanasayoḥ atadvyāvṛttyā yaṃ cakitamabhidhatte śrutirapi | sa kasya stotavyaḥ katividhaguṇaḥ kasya viṣayaḥ pade tvarvācīne patati na manaḥ kasya na vacaḥ || 2||
ಅರ್ಥ:आपकी महिमा वाणी और मन के मार्ग से परे है; श्रुति भी चकित होकर 'नेति-नेति' कहकर ही उसका संकेत करती है। उस महिमा की स्तुति कौन कर सकता है? वह कितने गुणों वाली है और किसका विषय है? फिर भी आपके इस प्रकट (सगुण) रूप में किसका मन और किसकी वाणी अनुरक्त नहीं होती?
ಮಧುಸ್ಫೀತಾ ವಾಚಃ ಪರಮಮಮೃತಂ ನಿರ್ಮಿತವತಃ ತವ ಬ್ರಹ್ಮನ್ ಕಿಂ ವಾಗಪಿ ಸುರಗುರೋರ್ವಿಸ್ಮಯಪದಮ್ । ಮಮ ತ್ವೇತಾಂ ವಾಣೀಂ ಗುಣಕಥನಪುಣ್ಯೇನ ಭವತಃ ಪುನಾಮೀತ್ಯರ್ಥೇಽಸ್ಮಿನ್ ಪುರಮಥನ ಬುದ್ಧಿರ್ವ್ಯವಸಿತಾ ॥ ೩॥
madhusphītā vācaḥ paramamamṛtaṃ nirmitavataḥ tava brahman kiṃ vāgapi suragurorvismayapadam | mama tvetāṃ vāṇīṃ guṇakathanapuṇyena bhavataḥ punāmītyarthe’smin puramathana buddhirvyavasitā || 3||
ಅರ್ಥ:हे ब्रह्मन्! मधु के समान मीठी और परम अमृतमयी वेदवाणी के रचयिता आपको क्या देवगुरु बृहस्पति की वाणी भी विस्मित कर सकती है? हे त्रिपुरनाशक! मेरी बुद्धि ने तो यही निश्चय किया है कि आपके गुण-कथन के पुण्य से मैं अपनी वाणी को पवित्र कर लूँ।
ತವೈಶ್ವರ್ಯಂ ಯತ್ತಜ್ಜಗದುದಯರಕ್ಷಾಪ್ರಲಯಕೃತ್ ತ್ರಯೀವಸ್ತು ವ್ಯಸ್ತಂ ತಿಸ್ರುಷು ಗುಣಭಿನ್ನಾಸು ತನುಷು । ಅಭವ್ಯಾನಾಮಸ್ಮಿನ್ ವರದ ರಮಣೀಯಾಮರಮಣೀಂ ವಿಹನ್ತುಂ ವ್ಯಾಕ್ರೋಶೀಂ ವಿದಧತ ಇಹೈಕೇ ಜಡಧಿಯಃ ॥ ೪॥
tavaiśvaryaṃ yattajjagadudayarakṣāpralayakṛt trayīvastu vyastaṃ tisruṣu guṇabhinnāsu tanuṣu | abhavyānāmasmin varada ramaṇīyāmaramaṇīṃ vihantuṃ vyākrośīṃ vidadhata ihaike jaḍadhiyaḥ || 4||
ಅರ್ಥ:आपका ऐश्वर्य ही जगत् की उत्पत्ति, रक्षा और प्रलय करता है; तीनों वेद इसका वर्णन करते हैं और यह तीन गुणों से भिन्न तीन मूर्तियों (ब्रह्मा, विष्णु, महेश) में विभक्त है। फिर भी, हे वरद! कुछ जड़बुद्धि लोग इस पर ऐसे कुतर्क करते हैं जो अधर्मियों को रुचिकर लगें, पर वास्तव में विनाशकारी हैं।
ಕಿಮೀಹಃ ಕಿಂಕಾಯಃ ಸ ಖಲು ಕಿಮುಪಾಯಸ್ತ್ರಿಭುವನಂ ಕಿಮಾಧಾರೋ ಧಾತಾ ಸೃಜತಿ ಕಿಮುಪಾದಾನ ಇತಿ ಚ । ಅತರ್ಕ್ಯೈಶ್ವರ್ಯೇ ತ್ವಯ್ಯನವಸರ ದುಃಸ್ಥೋ ಹತಧಿಯಃ ಕುತರ್ಕೋಽಯಂ ಕಾಂಶ್ಚಿತ್ ಮುಖರಯತಿ ಮೋಹಾಯ ಜಗತಃ ॥ ೫॥
kimīhaḥ kiṃkāyaḥ sa khalu kimupāyastribhuvanaṃ kimādhāro dhātā sṛjati kimupādāna iti ca | atarkyaiśvarye tvayyanavasara duḥstho hatadhiyaḥ kutarko’yaṃ kāṃścit mukharayati mohāya jagataḥ || 5||
ಅರ್ಥ:उसकी क्या इच्छा है, क्या शरीर है, क्या उपाय और क्या आधार है, किस उपादान से वह त्रिभुवन रचता है — तर्क से परे ऐश्वर्य वाले आपके विषय में मूढ़ बुद्धिवालों के ये कुतर्क केवल जगत् को मोहित करने के लिए कुछ वाचालों के मुख से फूटते हैं।
ಅಜನ್ಮಾನೋ ಲೋಕಾಃ ಕಿಮವಯವವನ್ತೋಽಪಿ ಜಗತಾಂ ಅಧಿಷ್ಠಾತಾರಂ ಕಿಂ ಭವವಿಧಿರನಾದೃತ್ಯ ಭವತಿ । ಅನೀಶೋ ವಾ ಕುರ್ಯಾದ್ ಭುವನಜನನೇ ಕಃ ಪರಿಕರೋ ಯತೋ ಮನ್ದಾಸ್ತ್ವಾಂ ಪ್ರತ್ಯಮರವರ ಸಂಶೇರತ ಇಮೇ ॥ ೬॥
ajanmāno lokāḥ kimavayavavanto’pi jagatāṃ adhiṣṭhātāraṃ kiṃ bhavavidhiranādṛtya bhavati | anīśo vā kuryād bhuvanajanane kaḥ parikaro yato mandāstvāṃ pratyamaravara saṃśerata ime || 6||
ಅರ್ಥ:हे देवश्रेष्ठ! क्या अवयवों वाले होकर भी ये लोक अजन्मा हो सकते हैं? क्या जगत् की सृष्टि किसी अधिष्ठाता के बिना सम्भव है? आपके अतिरिक्त भला कौन भुवनों की रचना में समर्थ है? फिर भी मन्दबुद्धि लोग आपके विषय में संशय करते हैं।
ತ್ರಯೀ ಸಾಙ್ಖ್ಯಂ ಯೋಗಃ ಪಶುಪತಿಮತಂ ವೈಷ್ಣವಮಿತಿ ಪ್ರಭಿನ್ನೇ ಪ್ರಸ್ಥಾನೇ ಪರಮಿದಮದಃ ಪಥ್ಯಮಿತಿ ಚ । ರುಚೀನಾಂ ವೈಚಿತ್ರ್ಯಾದೃಜುಕುಟಿಲ ನಾನಾಪಥಜುಷಾಂ ನೃಣಾಮೇಕೋ ಗಮ್ಯಸ್ತ್ವಮಸಿ ಪಯಸಾಮರ್ಣವ ಇವ ॥ ೭॥
trayī sāṅkhyaṃ yogaḥ paśupatimataṃ vaiṣṇavamiti prabhinne prasthāne paramidamadaḥ pathyamiti ca | rucīnāṃ vaicitryādṛjukuṭila nānāpathajuṣāṃ nṛṇāmeko gamyastvamasi payasāmarṇava iva || 7||
ಅರ್ಥ:त्रयी (वेद), सांख्य, योग, पाशुपत मत, वैष्णव मत — इन भिन्न-भिन्न मार्गों में लोग अपनी-अपनी रुचि के अनुसार किसी को श्रेष्ठ, किसी को उचित कहते हैं; कोई सीधा चलता है, कोई टेढ़े मार्ग से। परन्तु जैसे समस्त जल अन्ततः सागर में पहुँचते हैं, वैसे ही सब मनुष्यों के परम गन्तव्य एकमात्र आप ही हैं।
ಮಹೋಕ್ಷಃ ಖಟ್ವಾಙ್ಗಂ ಪರಶುರಜಿನಂ ಭಸ್ಮ ಫಣಿನಃ ಕಪಾಲಂ ಚೇತೀಯತ್ತವ ವರದ ತನ್ತ್ರೋಪಕರಣಮ್ । ಸುರಾಸ್ತಾಂ ತಾಮೃದ್ಧಿಂ ದಧತಿ ತು ಭವದ್ಭೂಪ್ರಣಿಹಿತಾಂ ನ ಹಿ ಸ್ವಾತ್ಮಾರಾಮಂ ವಿಷಯಮೃಗತೃಷ್ಣಾ ಭ್ರಮಯತಿ ॥ ೮॥
mahokṣaḥ khaṭvāṅgaṃ paraśurajinaṃ bhasma phaṇinaḥ kapālaṃ cetīyattava varada tantropakaraṇam | surāstāṃ tāmṛddhiṃ dadhati tu bhavadbhūpraṇihitāṃ na hi svātmārāmaṃ viṣayamṛgatṛṣṇā bhramayati || 8||
ಅರ್ಥ:महान् वृषभ, खट्वांग, परशु, मृगचर्म, भस्म, सर्प और कपाल — हे वरद! बस यही आपकी गृहस्थी का साज-सामान है; फिर भी देवता आपकी भृकुटि के संकेत मात्र से सब ऋद्धियाँ पाते हैं। सच है, आत्मा में रमण करने वाले को विषयों की मृगतृष्णा नहीं भटका सकती।
ಧ್ರುವಂ ಕಶ್ಚಿತ್ ಸರ್ವಂ ಸಕಲಮಪರಸ್ತ್ವಧ್ರುವಮಿದಂ ಪರೋ ಧ್ರೌವ್ಯಾಽಧ್ರೌವ್ಯೇ ಜಗತಿ ಗದತಿ ವ್ಯಸ್ತವಿಷಯೇ । ಸಮಸ್ತೇಽಪ್ಯೇತಸ್ಮಿನ್ ಪುರಮಥನ ತೈರ್ವಿಸ್ಮಿತ ಇವ ಸ್ತುವನ್ ಜಿಹ್ರೇಮಿ ತ್ವಾಂ ನ ಖಲು ನನು ಧೃಷ್ಟಾ ಮುಖರತಾ ॥ ೯॥
dhruvaṃ kaścit sarvaṃ sakalamaparastvadhruvamidaṃ paro dhrauvyā’dhrauvye jagati gadati vyastaviṣaye | samaste’pyetasmin puramathana tairvismita iva stuvan jihremi tvāṃ na khalu nanu dhṛṣṭā mukharatā || 9||
ಅರ್ಥ:कोई इस सबको नित्य कहता है, कोई अनित्य; कोई इस जगत् को नित्य-अनित्य दोनों मानता है। हे त्रिपुरमथन! इन परस्पर-विरोधी मतों से मानो विस्मित होकर भी मैं निःसंकोच आपकी स्तुति कर रहा हूँ — सचमुच मेरी यह वाचालता धृष्टता ही है!
ತವೈಶ್ವರ್ಯಂ ಯತ್ನಾದ್ ಯದುಪರಿ ವಿರಿಞ್ಚಿರ್ಹರಿರಧಃ ಪರಿಚ್ಛೇತುಂ ಯಾತಾವನಿಲಮನಲಸ್ಕನ್ಧವಪುಷಃ । ತತೋ ಭಕ್ತಿಶ್ರದ್ಧಾಭರಗುರುಗೃಣದ್ಭ್ಯಾಂ ಗಿರಿಶ ಯತ್ ಸ್ವಯಂ ತಸ್ಥೇ ತಾಭ್ಯಾಂ ತವ ಕಿಮನುವೃತ್ತಿರ್ನ ಫಲತಿ ॥ ೧೦॥
tavaiśvaryaṃ yatnād yadupari viriñcirhariradhaḥ paricchetuṃ yātāvanilamanalaskandhavapuṣaḥ | tato bhaktiśraddhābharagurugṛṇadbhyāṃ giriśa yat svayaṃ tasthe tābhyāṃ tava kimanuvṛttirna phalati || 10||
ಅರ್ಥ:आपके ऐश्वर्य को मापने के लिए ब्रह्मा ऊपर और विष्णु नीचे की ओर यत्नपूर्वक चले, जब आप अग्नि-स्तम्भ रूप में खड़े थे; पर पार न पा सके। अन्त में जब श्रद्धा-भक्ति से भरकर दोनों ने आपकी स्तुति की, तब हे गिरीश! आप स्वयं उनके सम्मुख प्रकट हो गए। क्या आपकी सेवा-भक्ति फलवती नहीं होती?
ಅಯತ್ನಾದಾಸಾದ್ಯ ತ್ರಿಭುವನಮವೈರವ್ಯತಿಕರಂ ದಶಾಸ್ಯೋ ಯದ್ಬಾಹೂನಭೃತರಣಕಣ್ಡೂಪರವಶಾನ್ । ಶಿರಃಪದ್ಮಶ್ರೇಣೀರಚಿತಚರಣಾಮ್ಭೋರುಹಬಲೇಃ ಸ್ಥಿರಾಯಾಸ್ತ್ವದ್ಭಕ್ತೇಸ್ತ್ರಿಪುರಹರ ವಿಸ್ಫೂರ್ಜಿತಮಿದಮ್ ॥ ೧೧॥
ayatnādāsādya tribhuvanamavairavyatikaraṃ daśāsyo yadbāhūnabhṛtaraṇakaṇḍūparavaśān | śiraḥpadmaśreṇīracitacaraṇāmbhoruhabaleḥ sthirāyāstvadbhaktestripurahara visphūrjitamidam || 11||
ಅರ್ಥ:दशमुख रावण ने बिना प्रयास ही तीनों लोकों को निष्कण्टक कर डाला और युद्ध की खुजली से उसकी भुजाएँ फड़कती रहती थीं — यह सब, हे त्रिपुरहर! आपके चरण-कमलों में उसकी उस अविचल भक्ति का ही वैभव था, जिसने अपने दस शीश-कमलों की पंक्ति बलि रूप में चढ़ा दी थी।
ಅಮುಷ್ಯ ತ್ವತ್ಸೇವಾಸಮಧಿಗತಸಾರಂ ಭುಜವನಂ ಬಲಾತ್ ಕೈಲಾಸೇಽಪಿ ತ್ವದಧಿವಸತೌ ವಿಕ್ರಮಯತಃ । ಅಲಭ್ಯಾಪಾತಾಲೇಽಪ್ಯಲಸಚಲಿತಾಂಗುಷ್ಠಶಿರಸಿ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾ ತ್ವಯ್ಯಾಸೀದ್ ಧ್ರುವಮುಪಚಿತೋ ಮುಹ್ಯತಿ ಖಲಃ ॥ ೧೨॥
amuṣya tvatsevāsamadhigatasāraṃ bhujavanaṃ balāt kailāse’pi tvadadhivasatau vikramayataḥ | alabhyāpātāle’pyalasacalitāṃguṣṭhaśirasi pratiṣṭhā tvayyāsīd dhruvamupacito muhyati khalaḥ || 12||
ಅರ್ಥ:किन्तु जब उसी रावण ने आपकी सेवा से बलिष्ठ हुई उन भुजाओं का पराक्रम आपके ही निवास कैलास पर आज़माना चाहा, तब आपने केवल पैर के अँगूठे का अग्रभाग हिलाया — और उसे पाताल में भी ठौर न मिला। सच है, ऐश्वर्य पाकर दुष्ट मतवाला हो जाता है।
ಯದೃದ್ಧಿಂ ಸುತ್ರಾಮ್ಣೋ ವರದ ಪರಮೋಚ್ಚೈರಪಿ ಸತೀಂ ಅಧಶ್ಚಕ್ರೇ ಬಾಣಃ ಪರಿಜನವಿಧೇಯತ್ರಿಭುವನಃ । ನ ತಚ್ಚಿತ್ರಂ ತಸ್ಮಿನ್ ವರಿವಸಿತರಿ ತ್ವಚ್ಚರಣಯೋಃ ನ ಕಸ್ಯಾಪ್ಯುನ್ನತ್ಯೈ ಭವತಿ ಶಿರಸಸ್ತ್ವಯ್ಯವನತಿಃ ॥ ೧೩॥
yadṛddhiṃ sutrāmṇo varada paramoccairapi satīṃ adhaścakre bāṇaḥ parijanavidheyatribhuvanaḥ | na taccitraṃ tasmin varivasitari tvaccaraṇayoḥ na kasyāpyunnatyai bhavati śirasastvayyavanatiḥ || 13||
ಅರ್ಥ:जिस बाणासुर ने तीनों लोकों को अपना सेवक बना लिया और इन्द्र की महान् सम्पदा को भी तुच्छ कर दिया — यह कोई आश्चर्य नहीं, क्योंकि वह आपके चरणों की उपासना में रहता था। हे वरद! आपके आगे झुका हुआ कौन-सा मस्तक उन्नति को प्राप्त नहीं होता?
ಅಕಾಣ್ಡಬ್ರಹ್ಮಾಣ್ಡಕ್ಷಯಚಕಿತದೇವಾಸುರಕೃಪಾ ವಿಧೇಯಸ್ಯಾಽಽಸೀದ್ ಯಸ್ತ್ರಿನಯನ ವಿಷಂ ಸಂಹೃತವತಃ । ಸ ಕಲ್ಮಾಷಃ ಕಣ್ಠೇ ತವ ನ ಕುರುತೇ ನ ಶ್ರಿಯಮಹೋ ವಿಕಾರೋಽಪಿ ಶ್ಲಾಘ್ಯೋ ಭುವನಭಯಭಙ್ಗವ್ಯಸನಿನಃ ॥ ೧೪॥
akāṇḍabrahmāṇḍakṣayacakitadevāsurakṛpā vidheyasyā’’sīd yastrinayana viṣaṃ saṃhṛtavataḥ | sa kalmāṣaḥ kaṇṭhe tava na kurute na śriyamaho vikāro’pi ślāghyo bhuvanabhayabhaṅgavyasaninaḥ || 14||
ಅರ್ಥ:समुद्र-मन्थन से निकले विष से जब असमय ही ब्रह्माण्ड के नाश की आशंका से देवता और दैत्य व्याकुल हो उठे, तब हे त्रिनयन! दया से आपने उसे पी लिया। कण्ठ में पड़ा वह नीला दाग आपकी शोभा ही बन गया। जगत् के भय को मिटाने के व्यसनी के लिए तो विकार भी श्लाघनीय है।
ಅಸಿದ್ಧಾರ್ಥಾ ನೈವ ಕ್ವಚಿದಪಿ ಸದೇವಾಸುರನರೇ ನಿವರ್ತನ್ತೇ ನಿತ್ಯಂ ಜಗತಿ ಜಯಿನೋ ಯಸ್ಯ ವಿಶಿಖಾಃ । ಸ ಪಶ್ಯನ್ನೀಶ ತ್ವಾಮಿತರಸುರಸಾಧಾರಣಮಭೂತ್ ಸ್ಮರಃ ಸ್ಮರ್ತವ್ಯಾತ್ಮಾ ನ ಹಿ ವಶಿಷು ಪಥ್ಯಃ ಪರಿಭವಃ ॥ ೧೫॥
asiddhārthā naiva kvacidapi sadevāsuranare nivartante nityaṃ jagati jayino yasya viśikhāḥ | sa paśyannīśa tvāmitarasurasādhāraṇamabhūt smaraḥ smartavyātmā na hi vaśiṣu pathyaḥ paribhavaḥ || 15||
ಅರ್ಥ:कामदेव के बाण देवता, असुर या मनुष्य — कहीं भी अचूक थे, सदा विजयी होकर ही लौटते थे। किन्तु हे ईश! आपको साधारण देवता समझ बैठा, और क्षण भर में भस्म होकर केवल स्मरण-शेष (अनंग) रह गया। जितेन्द्रियों का अपमान कल्याणकारी नहीं होता।
ಮಹೀ ಪಾದಾಘಾತಾದ್ ವ್ರಜತಿ ಸಹಸಾ ಸಂಶಯಪದಂ ಪದಂ ವಿಷ್ಣೋರ್ಭ್ರಾಮ್ಯದ್ ಭುಜಪರಿಘರುಗ್ಣಗ್ರಹಗಣಮ್ । ಮುಹುರ್ದ್ಯೌರ್ದೌಸ್ಥ್ಯಂ ಯಾತ್ಯನಿಭೃತಜಟಾತಾಡಿತತಟಾ ಜಗದ್ರಕ್ಷಾಯೈ ತ್ವಂ ನಟಸಿ ನನು ವಾಮೈವ ವಿಭುತಾ ॥ ೧೬॥
mahī pādāghātād vrajati sahasā saṃśayapadaṃ padaṃ viṣṇorbhrāmyad bhujaparigharugṇagrahagaṇam | muhurdyaurdausthyaṃ yātyanibhṛtajaṭātāḍitataṭā jagadrakṣāyai tvaṃ naṭasi nanu vāmaiva vibhutā || 16||
ಅರ್ಥ:आपके पदाघात से पृथ्वी सहसा संशय में पड़ जाती है; आपकी परिघ-सी भुजाओं से ग्रह-गण आहत होकर विष्णुलोक काँप उठता है; आपकी खुली जटाओं की मार से स्वर्ग के तट व्याकुल हो जाते हैं — देखिए, जगत् की रक्षा के लिए ही आप नृत्य करते हैं, पर आपकी यह विभुता उलटी ही प्रतीत होती है! ऐश्वर्य सचमुच विषम वस्तु है।
ವಿಯದ್ವ್ಯಾಪೀ ತಾರಾಗಣಗುಣಿತಫೇನೋದ್ಗಮರುಚಿಃ ಪ್ರವಾಹೋ ವಾರಾಂ ಯಃ ಪೃಷತಲಘುದೃಷ್ಟಃ ಶಿರಸಿ ತೇ । ಜಗದ್ದ್ವೀಪಾಕಾರಂ ಜಲಧಿವಲಯಂ ತೇನ ಕೃತಮಿತಿ ಅನೇನೈವೋನ್ನೇಯಂ ಧೃತಮಹಿಮ ದಿವ್ಯಂ ತವ ವಪುಃ ॥ ೧೭॥
viyadvyāpī tārāgaṇaguṇitaphenodgamaruciḥ pravāho vārāṃ yaḥ pṛṣatalaghudṛṣṭaḥ śirasi te | jagaddvīpākāraṃ jaladhivalayaṃ tena kṛtamiti anenaivonneyaṃ dhṛtamahima divyaṃ tava vapuḥ || 17||
ಅರ್ಥ:आकाश में व्याप्त, तारागणों से गुँथी फेन-राशि से शोभित जो दिव्य नदी पृथ्वी को द्वीप बनाकर सागर की मेखला पहनाती है, वही आपके मस्तक पर जल की एक बूँद-सी दिखाई देती है। इसी से अनुमान कीजिए कि आपका दिव्य शरीर कितना महान् और विराट है।
ರಥಃ ಕ್ಷೋಣೀ ಯನ್ತಾ ಶತಧೃತಿರಗೇನ್ದ್ರೋ ಧನುರಥೋ ರಥಾಙ್ಗೇ ಚನ್ದ್ರಾರ್ಕೌ ರಥಚರಣಪಾಣಿಃ ಶರ ಇತಿ । ದಿಧಕ್ಷೋಸ್ತೇ ಕೋಽಯಂ ತ್ರಿಪುರತೃಣಮಾಡಮ್ಬರ ವಿಧಿಃ ವಿಧೇಯೈಃ ಕ್ರೀಡನ್ತ್ಯೋ ನ ಖಲು ಪರತನ್ತ್ರಾಃ ಪ್ರಭುಧಿಯಃ ॥ ೧೮॥
rathaḥ kṣoṇī yantā śatadhṛtiragendro dhanuratho rathāṅge candrārkau rathacaraṇapāṇiḥ śara iti | didhakṣoste ko’yaṃ tripuratṛṇamāḍambara vidhiḥ vidheyaiḥ krīḍantyo na khalu paratantrāḥ prabhudhiyaḥ || 18||
ಅರ್ಥ:पृथ्वी रथ, ब्रह्मा सारथी, मेरु पर्वत धनुष, चन्द्र-सूर्य रथ के पहिये और स्वयं विष्णु बाण — तृणवत् त्रिपुर को जलाने के लिए यह सारा आडम्बर क्यों? प्रभु की संकल्प-शक्ति किसी साधन के अधीन नहीं; वे तो अपनी आज्ञाकारी वस्तुओं से केवल क्रीड़ा कर रहे थे।
ಹರಿಸ್ತೇ ಸಾಹಸ್ರಂ ಕಮಲ ಬಲಿಮಾಧಾಯ ಪದಯೋಃ ಯದೇಕೋನೇ ತಸ್ಮಿನ್ ನಿಜಮುದಹರನ್ನೇತ್ರಕಮಲಮ್ । ಗತೋ ಭಕ್ತ್ಯುದ್ರೇಕಃ ಪರಿಣತಿಮಸೌ ಚಕ್ರವಪುಷಃ ತ್ರಯಾಣಾಂ ರಕ್ಷಾಯೈ ತ್ರಿಪುರಹರ ಜಾಗರ್ತಿ ಜಗತಾಮ್ ॥ ೧೯॥
hariste sāhasraṃ kamala balimādhāya padayoḥ yadekone tasmin nijamudaharannetrakamalam | gato bhaktyudrekaḥ pariṇatimasau cakravapuṣaḥ trayāṇāṃ rakṣāyai tripurahara jāgarti jagatām || 19||
ಅರ್ಥ:विष्णु प्रतिदिन आपके चरणों में सहस्र कमल चढ़ाते थे; एक दिन एक कमल कम पड़ा तो उन्होंने अपना नेत्र-कमल ही निकालकर अर्पित कर दिया। भक्ति का वही उमड़ा हुआ वेग चक्र (सुदर्शन) बनकर उनके हाथ में परिणत हुआ, जिससे हे त्रिपुरहर! वे तीनों लोकों की रक्षा में जागते रहते हैं।
ಕ್ರತೌ ಸುಪ್ತೇ ಜಾಗ್ರತ್ ತ್ವಮಸಿ ಫಲಯೋಗೇ ಕ್ರತುಮತಾಂ ಕ್ವ ಕರ್ಮ ಪ್ರಧ್ವಸ್ತಂ ಫಲತಿ ಪುರುಷಾರಾಧನಮೃತೇ । ಅತಸ್ತ್ವಾಂ ಸಮ್ಪ್ರೇಕ್ಷ್ಯ ಕ್ರತುಷು ಫಲದಾನಪ್ರತಿಭುವಂ ಶ್ರುತೌ ಶ್ರದ್ಧಾಂ ಬಧ್ವಾ ದೃಢಪರಿಕರಃ ಕರ್ಮಸು ಜನಃ ॥ ೨೦॥
kratau supte jāgrat tvamasi phalayoge kratumatāṃ kva karma pradhvastaṃ phalati puruṣārādhanamṛte | atastvāṃ samprekṣya kratuṣu phaladānapratibhuvaṃ śrutau śraddhāṃ badhvā dṛḍhaparikaraḥ karmasu janaḥ || 20||
ಅರ್ಥ:यज्ञ समाप्त होकर सो जाता है, पर कर्म और फल का योग कराने के लिए आप जागते रहते हैं; पुरुष (ईश्वर) की आराधना के बिना नष्ट हुआ कर्म भला कैसे फल देता? इसलिए आपको यज्ञ-फल का प्रतिभू (गारंटी देने वाला) देखकर ही लोग वेद में श्रद्धा रखकर दृढ़ संकल्प से कर्मों में लगते हैं।
ಕ್ರಿಯಾದಕ್ಷೋ ದಕ್ಷಃ ಕ್ರತುಪತಿರಧೀಶಸ್ತನುಭೃತಾಂ ಋಷೀಣಾಮಾರ್ತ್ವಿಜ್ಯಂ ಶರಣದ ಸದಸ್ಯಾಃ ಸುರಗಣಾಃ । ಕ್ರತುಭ್ರಂಶಸ್ತ್ವತ್ತಃ ಕ್ರತುಫಲವಿಧಾನವ್ಯಸನಿನಃ ಧ್ರುವಂ ಕರ್ತುಂ ಶ್ರದ್ಧಾ ವಿಧುರಮಭಿಚಾರಾಯ ಹಿ ಮಖಾಃ ॥ ೨೧॥
kriyādakṣo dakṣaḥ kratupatiradhīśastanubhṛtāṃ ṛṣīṇāmārtvijyaṃ śaraṇada sadasyāḥ suragaṇāḥ | kratubhraṃśastvattaḥ kratuphalavidhānavyasaninaḥ dhruvaṃ kartuṃ śraddhā vidhuramabhicārāya hi makhāḥ || 21||
ಅರ್ಥ:क्रिया-कुशल स्वयं दक्ष यज्ञपति था — प्रजाओं का अधीश्वर; ऋषिगण ऋत्विज थे और देवगण सदस्य — फिर भी, हे शरणदाता! आपके प्रति श्रद्धा से रहित वह यज्ञ आपके द्वारा ध्वस्त हुआ। यज्ञ-फल के विधाता का तिरस्कार करने वाले यज्ञ अपने कर्ताओं का ही नाश कर देते हैं।
ಪ್ರಜಾನಾಥಂ ನಾಥ ಪ್ರಸಭಮಭಿಕಂ ಸ್ವಾಂ ದುಹಿತರಂ ಗತಂ ರೋಹಿದ್ ಭೂತಾಂ ರಿರಮಯಿಷುಮೃಷ್ಯಸ್ಯ ವಪುಷಾ । ಧನುಷ್ಪಾಣೇರ್ಯಾತಂ ದಿವಮಪಿ ಸಪತ್ರಾಕೃತಮಮುಂ ತ್ರಸನ್ತಂ ತೇಽದ್ಯಾಪಿ ತ್ಯಜತಿ ನ ಮೃಗವ್ಯಾಧರಭಸಃ ॥ ೨೨॥
prajānāthaṃ nātha prasabhamabhikaṃ svāṃ duhitaraṃ gataṃ rohid bhūtāṃ riramayiṣumṛṣyasya vapuṣā | dhanuṣpāṇeryātaṃ divamapi sapatrākṛtamamuṃ trasantaṃ te’dyāpi tyajati na mṛgavyādharabhasaḥ || 22||
ಅರ್ಥ:जब प्रजापति काम के वश होकर अपनी ही पुत्री के पीछे दौड़े — वह मृगी बनकर भागी और वे मृग रूप धारण कर पीछे लगे — तब आपने व्याध (शिकारी) बनकर धनुष हाथ में लिया; आपके बाण से बिंधे वे भागकर आकाश में जा छिपे (मृगशिरा नक्षत्र बने)। आज भी वे भयभीत-से वहीं टँगे हैं — आपका वह व्याध-रोष उन्हें अब भी नहीं छोड़ता।
ಸ್ವಲಾವಣ್ಯಾಶಂಸಾ ಧೃತಧನುಷಮಹ್ನಾಯ ತೃಣವತ್ ಪುರಃ ಪ್ಲುಷ್ಟಂ ದೃಷ್ಟ್ವಾ ಪುರಮಥನ ಪುಷ್ಪಾಯುಧಮಪಿ । ಯದಿ ಸ್ತ್ರೈಣಂ ದೇವೀ ಯಮನಿರತದೇಹಾರ್ಧಘಟನಾತ್ ಅವೈತಿ ತ್ವಾಮದ್ಧಾ ಬತ ವರದ ಮುಗ್ಧಾ ಯುವತಯಃ ॥ ೨೩॥
svalāvaṇyāśaṃsā dhṛtadhanuṣamahnāya tṛṇavat puraḥ pluṣṭaṃ dṛṣṭvā puramathana puṣpāyudhamapi | yadi straiṇaṃ devī yamaniratadehārdhaghaṭanāt avaiti tvāmaddhā bata varada mugdhā yuvatayaḥ || 23||
ಅರ್ಥ:अपने रूप-सौन्दर्य पर भरोसा रखने वाले, धनुष चढ़ाए कामदेव को आपने क्षण भर में तृण की भाँति जलाकर भस्म कर दिया — और यह पार्वती के नेत्रों के सामने हुआ। फिर भी यदि देवी, आपके अर्धांग में स्थान पाने के कारण, आपको अपने आकर्षण के वश में मानती हैं, तो हे वरद! सचमुच युवतियाँ भोली ही होती हैं।
ಶ್ಮಶಾನೇಷ್ವಾಕ್ರೀಡಾ ಸ್ಮರಹರ ಪಿಶಾಚಾಃ ಸಹಚರಾಃ ಚಿತಾಭಸ್ಮಾಲೇಪಃ ಸ್ರಗಪಿ ನೃಕರೋಟೀಪರಿಕರಃ । ಅಮಙ್ಗಲ್ಯಂ ಶೀಲಂ ತವ ಭವತು ನಾಮೈವಮಖಿಲಂ ತಥಾಪಿ ಸ್ಮರ್ತೄಣಾಂ ವರದ ಪರಮಂ ಮಙ್ಗಲಮಸಿ ॥ ೨೪॥
śmaśāneṣvākrīḍā smarahara piśācāḥ sahacarāḥ citābhasmālepaḥ sragapi nṛkaroṭīparikaraḥ | amaṅgalyaṃ śīlaṃ tava bhavatu nāmaivamakhilaṃ tathāpi smartṝṇāṃ varada paramaṃ maṅgalamasi || 24||
ಅರ್ಥ:श्मशान में क्रीड़ा, पिशाच संगी-साथी, चिता की भस्म का लेप, नर-मुण्डों की माला — हे स्मरहर! आपका सारा आचरण भले ही अमंगलमय कहलाए; तो भी, हे वरद! जो आपका स्मरण करते हैं, उनके लिए आप परम मंगल ही हैं।
ಮನಃ ಪ್ರತ್ಯಕ್ ಚಿತ್ತೇ ಸವಿಧಮವಿಧಾಯಾತ್ತಮರುತಃ ಪ್ರಹೃಷ್ಯದ್ರೋಮಾಣಃ ಪ್ರಮದಸಲಿಲೋತ್ಸಙ್ಗತಿದೃಶಃ । ಯದಾಲೋಕ್ಯಾಹ್ಲಾದಂ ಹ್ರದ ಇವ ನಿಮಜ್ಯಾಮೃತಮಯೇ ದಧತ್ಯನ್ತಸ್ತತ್ತ್ವಂ ಕಿಮಪಿ ಯಮಿನಸ್ತತ್ ಕಿಲ ಭವಾನ್ ॥ ೨೫॥
manaḥ pratyak citte savidhamavidhāyāttamarutaḥ prahṛṣyadromāṇaḥ pramadasalilotsaṅgatidṛśaḥ | yadālokyāhlādaṃ hrada iva nimajyāmṛtamaye dadhatyantastattvaṃ kimapi yaminastat kila bhavān || 25||
ಅರ್ಥ:जो यमी (संयमी योगी) प्राणों को वश में कर, मन को हृदय में स्थिर कर अन्तर्मुख होकर देखते हैं — रोमांचित शरीर और आनन्द के आँसुओं से छलकते नेत्र लिए मानो अमृत के सरोवर में डूबकर जिस अन्तस्तत्त्व का अनुभव कर धन्य होते हैं — वह तत्त्व निश्चय ही आप ही हैं।
ತ್ವಮರ್ಕಸ್ತ್ವಂ ಸೋಮಸ್ತ್ವಮಸಿ ಪವನಸ್ತ್ವಂ ಹುತವಹಃ ತ್ವಮಾಪಸ್ತ್ವಂ ವ್ಯೋಮ ತ್ವಮು ಧರಣಿರಾತ್ಮಾ ತ್ವಮಿತಿ ಚ । ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಾಮೇವಂ ತ್ವಯಿ ಪರಿಣತಾ ಬಿಭ್ರತಿ ಗಿರಂ ನ ವಿದ್ಮಸ್ತತ್ತತ್ತ್ವಂ ವಯಮಿಹ ತು ಯತ್ ತ್ವಂ ನ ಭವಸಿ ॥ ೨೬॥
tvamarkastvaṃ somastvamasi pavanastvaṃ hutavahaḥ tvamāpastvaṃ vyoma tvamu dharaṇirātmā tvamiti ca | paricchinnāmevaṃ tvayi pariṇatā bibhrati giraṃ na vidmastattattvaṃ vayamiha tu yat tvaṃ na bhavasi || 26||
ಅರ್ಥ:तुम सूर्य हो, तुम चन्द्र हो, तुम वायु हो, तुम अग्नि हो; तुम जल हो, तुम आकाश हो, तुम पृथ्वी हो और तुम ही आत्मा हो — इस प्रकार लोग एक-एक परिच्छिन्न रूप में आपका वर्णन करते हैं। किन्तु हम तो वह तत्त्व ही नहीं जानते, जो आप नहीं हैं।
ತ್ರಯೀಂ ತಿಸ್ರೋ ವೃತ್ತೀಸ್ತ್ರಿಭುವನಮಥೋ ತ್ರೀನಪಿ ಸುರಾನ್ ಅಕಾರಾದ್ಯೈರ್ವರ್ಣೈಸ್ತ್ರಿಭಿರಭಿದಧತ್ ತೀರ್ಣವಿಕೃತಿ । ತುರೀಯಂ ತೇ ಧಾಮ ಧ್ವನಿಭಿರವರುನ್ಧಾನಮಣುಭಿಃ ಸಮಸ್ತವ್ಯಸ್ತಂ ತ್ವಾಂ ಶರಣದ ಗೃಣಾತ್ಯೋಮಿತಿ ಪದಮ್ ॥ ೨೭॥
trayīṃ tisro vṛttīstribhuvanamatho trīnapi surān akārādyairvarṇaistribhirabhidadhat tīrṇavikṛti | turīyaṃ te dhāma dhvanibhiravarundhānamaṇubhiḥ samastavyastaṃ tvāṃ śaraṇada gṛṇātyomiti padam || 27||
ಅರ್ಥ:तीनों वेद, तीन अवस्थाएँ (जाग्रत्-स्वप्न-सुषुप्ति), तीनों लोक और तीनों देवताओं को 'अ', 'उ', 'म्' — इन तीन वर्णों से कहता हुआ, और अपनी सूक्ष्म ध्वनि (अनुस्वार-नाद) से आपके तुरीय धाम का स्पर्श करता हुआ — हे शरणदाता! ॐ यह पद आपको अंशतः भी और समग्र रूप में भी कहता है।
ಭವಃ ಶರ್ವೋ ರುದ್ರಃ ಪಶುಪತಿರಥೋಗ್ರಃ ಸಹಮಹಾನ್ ತಥಾ ಭೀಮೇಶಾನಾವಿತಿ ಯದಭಿಧಾನಾಷ್ಟಕಮಿದಮ್ । ಅಮುಷ್ಮಿನ್ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಪ್ರವಿಚರತಿ ದೇವ ಶ್ರುತಿರಪಿ ಪ್ರಿಯಾಯಾಸ್ಮೈಧಾಮ್ನೇ ಪ್ರಣಿಹಿತನಮಸ್ಯೋಽಸ್ಮಿ ಭವತೇ ॥ ೨೮॥
bhavaḥ śarvo rudraḥ paśupatirathograḥ sahamahān tathā bhīmeśānāviti yadabhidhānāṣṭakamidam | amuṣmin pratyekaṃ pravicarati deva śrutirapi priyāyāsmaidhāmne praṇihitanamasyo’smi bhavate || 28||
ಅರ್ಥ:भव, शर्व, रुद्र, पशुपति, उग्र, सहमहान्, भीम और ईशान — आपके इस आठ नामों के समूह में से एक-एक पर श्रुति भी विचार करती रहती है। उस प्रिय धाम-स्वरूप आपको मैं प्रणिपातपूर्वक नमस्कार करता हूँ।
ನಮೋ ನೇದಿಷ್ಠಾಯ ಪ್ರಿಯದವ ದವಿಷ್ಠಾಯ ಚ ನಮಃ ನಮಃ ಕ್ಷೋದಿಷ್ಠಾಯ ಸ್ಮರಹರ ಮಹಿಷ್ಠಾಯ ಚ ನಮಃ । ನಮೋ ವರ್ಷಿಷ್ಠಾಯ ತ್ರಿನಯನ ಯವಿಷ್ಠಾಯ ಚ ನಮಃ ನಮಃ ಸರ್ವಸ್ಮೈ ತೇ ತದಿದಮತಿಸರ್ವಾಯ ಚ ನಮಃ ॥ ೨೯॥
namo nediṣṭhāya priyadava daviṣṭhāya ca namaḥ namaḥ kṣodiṣṭhāya smarahara mahiṣṭhāya ca namaḥ | namo varṣiṣṭhāya trinayana yaviṣṭhāya ca namaḥ namaḥ sarvasmai te tadidamatisarvāya ca namaḥ || 29||
ಅರ್ಥ:हे वनप्रिय! अत्यन्त निकटवर्ती को नमस्कार, और अत्यन्त दूरस्थ को भी नमस्कार; हे स्मरहर! सूक्ष्म से सूक्ष्म को नमस्कार, और महान् से महान् को भी नमस्कार; हे त्रिनयन! सबसे पुरातन को नमस्कार, और नित्य-नवीन (युवा) को भी नमस्कार; जो सर्व हैं उन्हें नमस्कार, और जो सर्व से भी परे हैं उन्हें भी नमस्कार।
ಬಹುಲರಜಸೇ ವಿಶ್ವೋತ್ಪತ್ತೌ ಭವಾಯ ನಮೋ ನಮಃ ಪ್ರಬಲತಮಸೇ ತತ್ ಸಂಹಾರೇ ಹರಾಯ ನಮೋ ನಮಃ । ಜನಸುಖಕೃತೇ ಸತ್ತ್ವೋದ್ರಿಕ್ತೌ ಮೃಡಾಯ ನಮೋ ನಮಃ ಪ್ರಮಹಸಿ ಪದೇ ನಿಸ್ತ್ರೈಗುಣ್ಯೇ ಶಿವಾಯ ನಮೋ ನಮಃ ॥ ೩೦॥
bahularajase viśvotpattau bhavāya namo namaḥ prabalatamase tat saṃhāre harāya namo namaḥ | janasukhakṛte sattvodriktau mṛḍāya namo namaḥ pramahasi pade nistraiguṇye śivāya namo namaḥ || 30||
ಅರ್ಥ:विश्व की उत्पत्ति के लिए रजोगुण-प्रधान 'भव' को बारम्बार नमस्कार; उसके संहार के लिए तमोगुण-प्रधान 'हर' को बारम्बार नमस्कार; जीवों के सुख के लिए सत्त्वगुण-प्रधान 'मृड' को बारम्बार नमस्कार; और तीनों गुणों से परे, परम प्रकाशमय पद-स्वरूप 'शिव' को बारम्बार नमस्कार।
ಕೃಶಪರಿಣತಿಚೇತಃ ಕ್ಲೇಶವಶ್ಯಂ ಕ್ವ ಚೇದಂ ಕ್ವ ಚ ತವ ಗುಣಸೀಮೋಲ್ಲಙ್ಘಿನೀ ಶಶ್ವದೃದ್ಧಿಃ । ಇತಿ ಚಕಿತಮಮನ್ದೀಕೃತ್ಯ ಮಾಂ ಭಕ್ತಿರಾಧಾದ್ ವರದ ಚರಣಯೋಸ್ತೇ ವಾಕ್ಯಪುಷ್ಪೋಪಹಾರಮ್ ॥ ೩೧॥
kṛśapariṇaticetaḥ kleśavaśyaṃ kva cedaṃ kva ca tava guṇasīmollaṅghinī śaśvadṛddhiḥ | iti cakitamamandīkṛtya māṃ bhaktirādhād varada caraṇayoste vākyapuṣpopahāram || 31||
ಅರ್ಥ:कहाँ क्लेश के वश में पड़ी मेरी यह क्षीण-परिणति वाली चित्तवृत्ति, और कहाँ गुणों की सीमा का सदा उल्लंघन करती हुई आपकी अनन्त ऋद्धि! इस विचार से मैं चकित और भयभीत था; किन्तु भक्ति ने मुझे ढाढ़स बँधाया, और हे वरद! मैंने आपके चरणों में वाक्य-पुष्पों का यह उपहार चढ़ा दिया।
ಅಸಿತಗಿರಿಸಮಂ ಸ್ಯಾತ್ ಕಜ್ಜಲಂ ಸಿನ್ಧುಪಾತ್ರೇ ಸುರತರುವರಶಾಖಾ ಲೇಖನೀ ಪತ್ರಮುರ್ವೀ । ಲಿಖತಿ ಯದಿ ಗೃಹೀತ್ವಾ ಶಾರದಾ ಸರ್ವಕಾಲಂ ತದಪಿ ತವ ಗುಣಾನಾಮೀಶ ಪಾರಂ ನ ಯಾತಿ ॥ ೩೨॥
asitagirisamaṃ syāt kajjalaṃ sindhupātre surataruvaraśākhā lekhanī patramurvī | likhati yadi gṛhītvā śāradā sarvakālaṃ tadapi tava guṇānāmīśa pāraṃ na yāti || 32||
ಅರ್ಥ:यदि काला पर्वत (अंजनगिरि) काजल (स्याही) बने, समुद्र दवात, कल्पवृक्ष की शाखा लेखनी और पृथ्वी पत्र — और स्वयं शारदा (सरस्वती) उन्हें लेकर सर्वकाल लिखती रहें — तो भी, हे ईश! आपके गुणों का पार नहीं पाया जा सकता।
ಅಸುರಸುರಮುನೀನ್ದ್ರೈರರ್ಚಿತಸ್ಯೇನ್ದುಮೌಲೇಃ ಗ್ರಥಿತಗುಣಮಹಿಮ್ನೋ ನಿರ್ಗುಣಸ್ಯೇಶ್ವರಸ್ಯ । ಸಕಲಗಣವರಿಷ್ಠಃ ಪುಷ್ಪದನ್ತಾಭಿಧಾನಃ ರುಚಿರಮಲಘುವೃತ್ತೈಃ ಸ್ತೋತ್ರಮೇತಚ್ಚಕಾರ ॥ ೩೩॥
asurasuramunīndrairarcitasyendumauleḥ grathitaguṇamahimno nirguṇasyeśvarasya | sakalagaṇavariṣṭhaḥ puṣpadantābhidhānaḥ ruciramalaghuvṛttaiḥ stotrametaccakāra || 33||
ಅರ್ಥ:इस प्रकार असुरों, देवताओं और मुनीन्द्रों से पूजित, चन्द्रमौलि, गुणों में गुँथी महिमा वाले किन्तु स्वयं निर्गुण उन ईश्वर का यह सुन्दर स्तोत्र समस्त गन्धर्वगणों में श्रेष्ठ पुष्पदन्त नामक गन्धर्व ने मनोहर और गम्भीर छन्दों में रचा।
ಅಹರಹರನವದ್ಯಂ ಧೂರ್ಜಟೇಃ ಸ್ತೋತ್ರಮೇತತ್ ಪಠತಿ ಪರಮಭಕ್ತ್ಯಾ ಶುದ್ಧಚಿತ್ತಃ ಪುಮಾನ್ ಯಃ । ಸ ಭವತಿ ಶಿವಲೋಕೇ ರುದ್ರತುಲ್ಯಸ್ತಥಾಽತ್ರ ಪ್ರಚುರತರಧನಾಯುಃ ಪುತ್ರವಾನ್ ಕೀರ್ತಿಮಾಂಶ್ಚ ॥ ೩೪॥
aharaharanavadyaṃ dhūrjaṭeḥ stotrametat paṭhati paramabhaktyā śuddhacittaḥ pumān yaḥ | sa bhavati śivaloke rudratulyastathā’tra pracurataradhanāyuḥ putravān kīrtimāṃśca || 34||
ಅರ್ಥ:जो मनुष्य शुद्ध चित्त से, परम भक्तिपूर्वक धूर्जटि (शिव) के इस निर्दोष स्तोत्र का प्रतिदिन पाठ करता है, वह (मरणोपरान्त) शिवलोक में जाकर शिव के तुल्य हो जाता है, और इस लोक में प्रचुर धन, दीर्घ आयु, पुत्र और कीर्ति से सम्पन्न होता है।
ಮಹೇಶಾನ್ನಾಪರೋ ದೇವೋ ಮಹಿಮ್ನೋ ನಾಪರಾ ಸ್ತುತಿಃ । ಅಘೋರಾನ್ನಾಪರೋ ಮನ್ತ್ರೋ ನಾಸ್ತಿ ತತ್ತ್ವಂ ಗುರೋಃ ಪರಮ್ ॥ ೩೫॥
maheśānnāparo devo mahimno nāparā stutiḥ | aghorānnāparo mantro nāsti tattvaṃ guroḥ param || 35||
ಅರ್ಥ:महेश से बढ़कर कोई देवता नहीं; महिम्न-स्तोत्र से बढ़कर कोई स्तुति नहीं; 'अघोर' (शिव-नाम) से बढ़कर कोई मन्त्र नहीं; और गुरु से परे कोई तत्त्व नहीं है।
ದೀಕ್ಷಾ ದಾನಂ ತಪಸ್ತೀರ್ಥಂ ಜ್ಞಾನಂ ಯಾಗಾದಿಕಾಃ ಕ್ರಿಯಾಃ । ಮಹಿಮ್ನಸ್ತವ ಪಾಠಸ್ಯ ಕಲಾಂ ನಾರ್ಹನ್ತಿ ಷೋಡಶೀಮ್ ॥ ೩೬॥
dīkṣā dānaṃ tapastīrthaṃ jñānaṃ yāgādikāḥ kriyāḥ | mahimnastava pāṭhasya kalāṃ nārhanti ṣoḍaśīm || 36||
ಅರ್ಥ:दीक्षा, दान, तप, तीर्थ, ज्ञान और याग आदि क्रियाएँ — ये सब मिलकर भी इस महिम्न-स्तोत्र के पाठ की सोलहवीं कला के बराबर भी नहीं हैं।
ಕುಸುಮದಶನನಾಮಾ ಸರ್ವಗನ್ಧರ್ವರಾಜಃ ಶಶಿಧರವರಮೌಲೇರ್ದೇವದೇವಸ್ಯ ದಾಸಃ । ಸ ಖಲು ನಿಜಮಹಿಮ್ನೋ ಭ್ರಷ್ಟ ಏವಾಸ್ಯ ರೋಷಾತ್ ಸ್ತವನಮಿದಮಕಾರ್ಷೀದ್ ದಿವ್ಯದಿವ್ಯಂ ಮಹಿಮ್ನಃ ॥ ೩೭॥
kusumadaśananāmā sarvagandharvarājaḥ śaśidharavaramaulerdevadevasya dāsaḥ | sa khalu nijamahimno bhraṣṭa evāsya roṣāt stavanamidamakārṣīd divyadivyaṃ mahimnaḥ || 37||
ಅರ್ಥ:कुसुमदशन (पुष्पदन्त) नाम का गन्धर्व समस्त गन्धर्वों का राजा और सुन्दर चन्द्रकलाधारी देवाधिदेव शिव का सेवक था। अपराध के कारण प्रभु के रोष से वह अपनी महिमा से गिर गया; तभी उसने शिव की महिमा का यह दिव्यातिदिव्य स्तोत्र रचा।
ಸುರಗುರುಮಭಿಪೂಜ್ಯ ಸ್ವರ್ಗಮೋಕ್ಷೈಕಹೇತುಂ ಪಠತಿ ಯದಿ ಮನುಷ್ಯಃ ಪ್ರಾಞ್ಜಲಿರ್ನಾನ್ಯಚೇತಾಃ । ವ್ರಜತಿ ಶಿವಸಮೀಪಂ ಕಿನ್ನರೈಃ ಸ್ತೂಯಮಾನಃ ಸ್ತವನಮಿದಮಮೋಘಂ ಪುಷ್ಪದನ್ತಪ್ರಣೀತಮ್ ॥ ೩೮॥
suragurumabhipūjya svargamokṣaikahetuṃ paṭhati yadi manuṣyaḥ prāñjalirnānyacetāḥ | vrajati śivasamīpaṃ kinnaraiḥ stūyamānaḥ stavanamidamamoghaṃ puṣpadantapraṇītam || 38||
ಅರ್ಥ:स्वर्ग और मोक्ष के एकमात्र हेतु देवगुरु शिव की पूजा करके जो मनुष्य हाथ जोड़कर, एकाग्र चित्त से पुष्पदन्त-रचित इस अमोघ स्तोत्र का पाठ करता है, वह किन्नरों से स्तुति किया जाता हुआ शिव के समीप पहुँच जाता है।
ಆಸಮಾಪ್ತಮಿದಂ ಸ್ತೋತ್ರಂ ಪುಣ್ಯಂ ಗನ್ಧರ್ವಭಾಷಿತಮ್ । ಅನೌಪಮ್ಯಂ ಮನೋಹಾರಿ ಸರ್ವಮೀಶ್ವರವರ್ಣನಮ್ ॥ ೩೯॥
āsamāptamidaṃ stotraṃ puṇyaṃ gandharvabhāṣitam | anaupamyaṃ manohāri sarvamīśvaravarṇanam || 39||
ಅರ್ಥ:गन्धर्व (पुष्पदन्त) द्वारा कहा गया, अनुपम, मनोहारी और सम्पूर्णतः ईश्वर का वर्णन करने वाला यह पुण्यमय स्तोत्र यहाँ समाप्त हुआ।
ಇತ್ಯೇಷಾ ವಾಙ್ಮಯೀ ಪೂಜಾ ಶ್ರೀಮಚ್ಛಙ್ಕರಪಾದಯೋಃ । ಅರ್ಪಿತಾ ತೇನ ದೇವೇಶಃ ಪ್ರೀಯತಾಂ ಮೇ ಸದಾಶಿವಃ ॥ ೪೦॥
ityeṣā vāṅmayī pūjā śrīmacchaṅkarapādayoḥ | arpitā tena deveśaḥ prīyatāṃ me sadāśivaḥ || 40||
ಅರ್ಥ:इस प्रकार यह वाङ्मयी पूजा श्रीशंकर के चरणों में अर्पित है। देवेश सदाशिव मुझ पर सदा प्रसन्न हों।
ತವ ತತ್ತ್ವಂ ನ ಜಾನಾಮಿ ಕೀದೃಶೋಽಸಿ ಮಹೇಶ್ವರ । ಯಾದೃಶೋಽಸಿ ಮಹಾದೇವ ತಾದೃಶಾಯ ನಮೋ ನಮಃ ॥ ೪೧॥
tava tattvaṃ na jānāmi kīdṛśo’si maheśvara | yādṛśo’si mahādeva tādṛśāya namo namaḥ || 41||
ಅರ್ಥ:हे महेश्वर! मैं आपका तत्त्व नहीं जानता कि आप कैसे हैं; किन्तु हे महादेव! आप जैसे भी हैं, उसी स्वरूप को मेरा बारम्बार नमस्कार है।
ಏಕಕಾಲಂ ದ್ವಿಕಾಲಂ ವಾ ತ್ರಿಕಾಲಂ ಯಃ ಪಠೇನ್ನರಃ । ಸರ್ವಪಾಪವಿನಿರ್ಮುಕ್ತಃ ಶಿವ ಲೋಕೇ ಮಹೀಯತೇ ॥ ೪೨॥
ekakālaṃ dvikālaṃ vā trikālaṃ yaḥ paṭhennaraḥ | sarvapāpavinirmuktaḥ śiva loke mahīyate || 42||
ಅರ್ಥ:जो मनुष्य दिन में एक बार, दो बार या तीन बार इसका पाठ करता है, वह समस्त पापों से मुक्त होकर शिवलोक में महिमा को प्राप्त होता है।
ಶ್ರೀ ಪುಷ್ಪದನ್ತಮುಖಪಙ್ಕಜನಿರ್ಗತೇನ ಸ್ತೋತ್ರೇಣ ಕಿಲ್ಬಿಷಹರೇಣ ಹರಪ್ರಿಯೇಣ । ಕಣ್ಠಸ್ಥಿತೇನ ಪಠಿತೇನ ಸಮಾಹಿತೇನ ಸುಪ್ರೀಣಿತೋ ಭವತಿ ಭೂತಪತಿರ್ಮಹೇಶಃ ॥ ೪೩॥
śrī puṣpadantamukhapaṅkajanirgatena stotreṇa kilbiṣahareṇa harapriyeṇa | kaṇṭhasthitena paṭhitena samāhitena suprīṇito bhavati bhūtapatirmaheśaḥ || 43||
ಅರ್ಥ:श्री पुष्पदन्त के मुख-कमल से निकला हुआ, पापों को हरने वाला, हर (शिव) का प्रिय यह स्तोत्र — जो इसे कण्ठस्थ करता है अथवा एकाग्र मन से पाठ करता है — उस पर भूतपति महेश परम प्रसन्न होते हैं।
ಪದ-ಪದ ಅರ್ಥ
ಉಚ್ಚಾರಣೆ ಕೇಳಲು ಯಾವುದೇ ಪದವನ್ನು ಕ್ಲಿಕ್ ಮಾಡಿ
शिव महिम्न स्तोत्र ಪಾರಾಯಣದ ಪ್ರಯೋಜನಗಳು
ಭಗವಾನ್ ಶಿವನ ಎಲ್ಲಾ ಸ್ತೋತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ — ಸ್ತೋತ್ರವೇ ಹೇಳುತ್ತದೆ: 'ಮಹಿಮ್ನಕ್ಕಿಂತ ಮಿಗಿಲಾದ ಸ್ತುತಿ ಇಲ್ಲ' (ಶ್ಲೋಕ 35)
ಗಂಧರ್ವ ಪುಷ್ಪದಂತ ರಚಿಸಿದ, ಅವನು ಇದೇ ಸ್ತೋತ್ರದಿಂದ ಶಿವನ ಕೃಪೆ ಮತ್ತು ತಾನು ಕಳೆದುಕೊಂಡ ದಿವ್ಯ ಶಕ್ತಿಗಳನ್ನು ಮರಳಿ ಪಡೆದ
ಶ್ಲೋಕ 36 ಹೇಳುತ್ತದೆ ದೀಕ್ಷೆ, ದಾನ, ತಪಸ್ಸು, ತೀರ್ಥ, ಯಜ್ಞ ಸೇರಿದರೂ ಇದರ ಪಠಣದ ಹದಿನಾರನೇ ಕಲೆಗೆ ಸಮಾನವಾಗುವುದಿಲ್ಲ
ನಿತ್ಯ ಪಠಣದಿಂದ ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಧನ, ದೀರ್ಘಾಯುಷ್ಯ, ಸಂತಾನ, ಕೀರ್ತಿ ಮತ್ತು ಪರಲೋಕದಲ್ಲಿ ಶಿವಲೋಕ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ (ಶ್ಲೋಕ 34)
ದಿನದಲ್ಲಿ ಒಮ್ಮೆ, ಎರಡು ಅಥವಾ ಮೂರು ಬಾರಿ ಪಠಿಸಿದರೆ ಎಲ್ಲಾ ಪಾಪಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತಿ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ (ಶ್ಲೋಕ 42)
ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಶ್ರಾವಣ ಮಾಸ, ಮಹಾಶಿವರಾತ್ರಿ, ಸೋಮವಾರ, ಪ್ರದೋಷದಲ್ಲಿ ಪಠಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ
ಶ್ರೀ ರಾಮಕೃಷ್ಣ ಪರಮಹಂಸರು ಇದರ ಕೆಲವೇ ಶ್ಲೋಕಗಳನ್ನು ಪಠಿಸಿ ಸಮಾಧಿಯಲ್ಲಿ ಲೀನವಾಗುತ್ತಿದ್ದರೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ
शिव महिम्न स्तोत्र ಪಾರಾಯಣ ವಿಧಿ
ಸ್ನಾನದ ನಂತರ ಶಿವಲಿಂಗ ಅಥವಾ ಭಗವಾನ್ ಶಿವನ ಪ್ರತಿಮೆಯ ಮುಂದೆ ಪಠಿಸಿ, ಆದರ್ಶವಾಗಿ ನೀರು, ಬಿಲ್ವಪತ್ರ, ದೀಪ ಅರ್ಪಿಸಿದ ನಂತರ. ಈ ಸ್ತೋತ್ರ ಉದ್ದವಾದುದು (43 ಶ್ಲೋಕಗಳು) — ಅರ್ಥದ ಮೇಲೆ ಗಮನವಿಟ್ಟು ನಿಧಾನವಾಗಿ ಓದಿ; ದಿನದಲ್ಲಿ ಒಮ್ಮೆ ಪಠಿಸಿದರೂ ಪಾಪಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ಸ್ತೋತ್ರವೇ ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಅನೇಕ ಭಕ್ತರು ಇದನ್ನು ಶ್ರಾವಣದಲ್ಲಿ, ಶಿವರಾತ್ರಿ ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ನಿತ್ಯ ಓದುತ್ತಾರೆ. 'ಓಂ ನಮಃ ಶಿವಾಯ' ಎಂದು ಆರಂಭಿಸಿ, ಸ್ತೋತ್ರದ ಅಂತಿಮ ಶ್ಲೋಕಗಳಂತೆ ಪಠಣವನ್ನು ಶಿವನ ಪಾದಗಳಲ್ಲಿ ಅರ್ಪಿಸುತ್ತಾ ಮುಗಿಸಿ.
ಪದೇ ಪದೇ ಕೇಳುವ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು
ಇವನ್ನೂ ಓದಿ
ॐ
ಪೂರ್ಣ शिव महिम्न स्तोत्रವನ್ನು ಶ್ಲೋಕ-ಶ್ಲೋಕ ಅರ್ಥದೊಂದಿಗೆ ಓದಿ, ಅಥವಾ ಇನ್ನಷ್ಟು ಪವಿತ್ರ ಪಾಠಗಳನ್ನು ನೋಡಿ