ਪ੍ਰਜ੍ਞਾਵਿਵਰ੍ਧਨ ਕਾਰ੍ਤਿਕੇਯ ਸ੍ਤੋਤ੍ਰਮ੍
प्रज्ञाविवर्धन कार्तिकेय स्तोत्रम् in Punjabi (Gurmukhi) · ਪੰਜਾਬੀ
ਆਪਣੀ ਭਾਸ਼ਾ/ਲਿਪੀ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹੋ
ਉਤਪਤੀ ਅਤੇ ਕਥਾ
Rudrayamala Tantra (श्रीरुद्रयामल) · Traditional (revealed by Skanda; from the Rudrayamala) · Tantric / Puranic
The Pragya Vivardhana Karthikeya Stotram is drawn from the Rudrayamala, a celebrated Tantric text. It is set as the words of Skanda (Kartikeya) himself, who reveals twenty-eight of his own names and declares them to be made of great mantras. Because Kartikeya is here invoked as Guha, Sarasvata and the ocean of Shabda-Brahman, the hymn became especially beloved as a prayer for wisdom and eloquence — its very name, 'Pragya-Vivardhana', meaning 'that which increases the intellect'. It is widely recited by students and seekers of learning.
✦ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦੱਸੇ ਅਨੁਸਾਰ
The stotra's own phala-shruti tells the great promise attached to it: that one who recites these twenty-eight names of Skanda at dawn with faith, though born mute, would become a master of eloquent speech and attain great wisdom — a power for which devotees, especially students, treasure it to this day.
ਅਰਥ ਸਹਿਤ ਪੂਰਾ ਪਾਠ
ਕਿਸੇ ਵੀ ਪੰਗਤੀ ਜਾਂ ▶ ਬਟਨ ਨੂੰ ਛੂਹ ਕੇ ਸੁਣੋ
ਸ਼੍ਰੀਗਣੇਸ਼ਾਯ ਨਮਃ। ਸ੍ਕਨ੍ਦ ਉਵਾਚ।
śrīgaṇeśāya namaḥ। skanda uvāca।
ਅਰਥ:श्रीगणेश को नमस्कार। स्कन्द ने कहा —
ਯੋਗੀਸ਼੍ਵਰੋ ਮਹਾਸੇਨਃ ਕਾਰ੍ਤਿਕੇਯੋऽਗ੍ਨਿਨਨ੍ਦਨਃ। ਸ੍ਕਨ੍ਦਃ ਕੁਮਾਰਃ ਸੇਨਾਨੀਃ ਸ੍ਵਾਮੀ ਸ਼ਙ੍ਕਰਸਮ੍ਭਵਃ॥ ੧॥
yogīśvaro mahāsenaḥ kārtikeyo'gninandanaḥ। skandaḥ kumāraḥ senānīḥ svāmī śaṅkarasambhavaḥ॥ 1॥
ਅਰਥ:(1) योगीश्वर (योगियों के स्वामी), महासेन (महान् सेना वाले), कार्तिकेय, अग्निनन्दन (अग्नि के पुत्र/आनन्द); स्कन्द, कुमार, सेनानी (सेनापति), स्वामी, शङ्करसम्भव (शिव से उत्पन्न);
ਗਾਙ੍ਗੇਯਸ੍ਤਾਮ੍ਰਚੂਡਸ਼੍ਚ ਬ੍ਰਹ੍ਮਚਾਰੀ ਸ਼ਿਖਿਧ੍ਵਜਃ। ਤਾਰਕਾਰਿਰੁਮਾਪੁਤ੍ਰਃ ਕ੍ਰੌਞ੍ਚਾਰਿਸ਼੍ਚ ਸ਼ਡਾਨਨਃ॥ ੨॥
gāṅgeyastāmracūḍaśca brahmacārī śikhidhvajaḥ। tārakārirumāputraḥ krauñcāriśca ṣaḍānanaḥ॥ 2॥
ਅਰਥ:(2) गाङ्गेय (गंगा के पुत्र), ताम्रचूड (ताम्रवर्ण शिखा वाले), ब्रह्मचारी, शिखिध्वज (मयूरध्वज); तारकारि (तारक के शत्रु), उमापुत्र (उमा के पुत्र), क्रौञ्चारि (क्रौञ्च के शत्रु), एवं षडानन (षण्मुख);
ਸ਼ਬ੍ਦਬ੍ਰਹ੍ਮਸਮੁਦ੍ਰਸ਼੍ਚ ਸਿਦ੍ਧਃ ਸਾਰਸ੍ਵਤੋ ਗੁਹਃ। ਸਨਤ੍ਕੁਮਾਰੋ ਭਗਵਾਨ੍ ਭੋਗਮੋਕ੍ਸ਼ਫਲਪ੍ਰਦਃ॥ ੩॥
śabdabrahmasamudraśca siddhaḥ sārasvato guhaḥ। sanatkumāro bhagavān bhogamokṣaphalapradaḥ॥ 3॥
ਅਰਥ:(3) शब्दब्रह्मसमुद्र (शब्दब्रह्म के सागर), सिद्ध, सारस्वत (विद्या के स्वामी), गुह (हृदय-गुहा में निवास करने वाले); सनत्कुमार, भगवान्, तथा भोग एवं मोक्ष दोनों के फल देने वाले;
ਸ਼ਰਜਨ੍ਮਾ ਗਣਾਧੀਸ਼ਪੂਰ੍ਵਜੋ ਮੁਕ੍ਤਿਮਾਰ੍ਗਕ੍ਰਿਤ੍। ਸਰ੍ਵਾਗਮਪ੍ਰਣੇਤਾ ਚ ਵਾਞ੍ਛਿਤਾਰ੍ਥਪ੍ਰਦਰ੍ਸ਼ਨਃ॥ ੪॥
śarajanmā gaṇādhīśapūrvajo muktimārgakṛt। sarvāgamapraṇetā ca vāñchitārthapradarśanaḥ॥ 4॥
ਅਰਥ:(4) शरजन्मा (सरकण्डों में जन्मे), गणाधीश (गणेश) के पूर्वज/बन्धु, मुक्ति-मार्ग के निर्माता, समस्त आगमों के प्रणेता, एवं वाञ्छित अर्थ के दर्शक —
ਅਸ਼੍ਟਾਵਿਂਸ਼ਤਿਨਾਮਾਨਿ ਮਦੀਯਾਨੀਤਿ ਯਃ ਪਠੇਤ੍। ਪ੍ਰਤ੍ਯੂਸ਼ਂ ਸ਼੍ਰਦ੍ਧਯਾ ਯੁਕ੍ਤੋ ਮੂਕੋ ਵਾਚਸ੍ਪਤਿਰ੍ਭਵੇਤ੍॥ ੫॥
aṣṭāviṃśatināmāni madīyānīti yaḥ paṭhet। pratyūṣaṃ śraddhayā yukto mūko vācaspatirbhavet॥ 5॥
ਅਰਥ:(5) जो मनुष्य प्रातःकाल श्रद्धापूर्वक मेरे इन अट्ठाईस नामों का पाठ करता है, वह मूक होकर भी वाचस्पति (वाणी का स्वामी) हो जाता है;
ਮਹਾਮਨ੍ਤ੍ਰਮਯਾਨੀਤਿ ਮਮ ਨਾਮਾਨੁਕੀਰ੍ਤਨਮ੍। ਮਹਾਪ੍ਰਜ੍ਞਾਮਵਾਪ੍ਨੋਤਿ ਨਾਤ੍ਰ ਕਾਰ੍ਯਾ ਵਿਚਾਰਣਾ॥ ੬॥
mahāmantramayānīti mama nāmānukīrtanam। mahāprajñāmavāpnoti nātra kāryā vicāraṇā॥ 6॥
ਅਰਥ:(6) क्योंकि मेरे नामों का यह कीर्तन महामन्त्रमय है — वह महाप्रज्ञा को प्राप्त करता है; इसमें कोई विचार (सन्देह) नहीं करना चाहिए।
॥ ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਰੁਦ੍ਰਯਾਮਲੇ ਪ੍ਰਜ੍ਞਾਵਿਵਰ੍ਧਨਾਖ੍ਯਂ ਸ਼੍ਰੀਮਤ੍ਕਾਰ੍ਤਿਕੇਯਸ੍ਤੋਤ੍ਰਂ ਸਮ੍ਪੂਰ੍ਣਮ੍॥
॥ iti śrīrudrayāmale prajñāvivardhanākhyaṃ śrīmatkārtikeyastotraṃ sampūrṇam॥
ਅਰਥ:इस प्रकार श्रीरुद्रयामल में 'प्रज्ञाविवर्धन' नामक श्रीमत्कार्तिकेय स्तोत्र सम्पूर्ण हुआ।
ਸ਼ਬਦ-ਸ਼ਬਦ ਅਰਥ
ਉਚਾਰਨ ਸੁਣਨ ਲਈ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸ਼ਬਦ ਉੱਤੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ
प्रज्ञाविवर्धन कार्तिकेय स्तोत्रम् ਪਾਠ ਦੇ ਲਾਭ
Specifically a 'wisdom-increasing' (pragya-vivardhana) stotra — recited to gain intelligence, memory and eloquence
Its phala-shruti declares that even a mute who recites it with faith becomes a master of speech (muko vachaspatir bhavet)
Promises 'maha-prajna' (great wisdom) to the devotee — popular among students before study and exams
Lists 28 names of Lord Kartikeya, making it both a stotra and a namavali of meditation
Spoken by Skanda himself in the Rudrayamala — held to be especially potent (maha-mantra-maya)
Best recited at dawn (pratyusham) with faith; suited to daily practice on Tuesdays and Krittika days
प्रज्ञाविवर्धन कार्तिकेय स्तोत्रम् ਪਾਠ ਵਿਧੀ
Bathe and sit facing east before an image of Lord Kartikeya. Recite the stotra at dawn with faith (shraddha), dwelling on each of the twenty-eight names. Students often chant it before study or examinations, and many repeat the 28 names as a namavali. The stotra itself promises wisdom and eloquence to those who recite it regularly with devotion.
ਅਕਸਰ ਪੁੱਛੇ ਜਾਂਦੇ ਸਵਾਲ
ਇਹ ਵੀ ਪੜ੍ਹੋ
ॐ
ਪੂਰਾ प्रज्ञाविवर्धन कार्तिकेय स्तोत्रम् ਸ਼ਲੋਕ-ਦਰ-ਸ਼ਲੋਕ ਅਰਥ ਸਹਿਤ ਪੜ੍ਹੋ, ਜਾਂ ਹੋਰ ਪਵਿੱਤਰ ਪਾਠ ਵੇਖੋ