ਸੁਰਥਵੈਸ਼੍ਯਯੋਰ੍ਵਰਪ੍ਰਦਾਨ
Durga Saptashati Chapter 13 in Punjabi (Gurmukhi)
Suratha-Vaiśyayor Varapradāna · सुरथ व वैश्य को वरदान · 23 श्लोक
🌐 अपनी भाषा में पढ़ें
अध्याय सारांश
समापन अध्याय फ्रेम-कथा पर लौटता है और सप्तशती को ठीक सात सौ श्लोकों पर पूर्ण करता है। सम्पूर्ण देवी माहात्म्य कह चुकने पर मेधा मुनि राजा सुरथ को परम देवी की शरण लेने को कहते हैं, जिनकी माया से समस्त प्राणी मोहित होते हैं और जो पूजित होने पर भोग, स्वर्ग और मोक्ष देती हैं। राजा और वैश्य समाधि नदी-तट पर जाकर देवी की मिट्टी की मूर्ति बनाते हैं, और तीन वर्ष तक पुष्प, अग्नि व संयम से उनकी आराधना करते हैं, यहाँ तक कि अपने शरीर के रक्त से सिंचित बलि भी अर्पित करते हैं। प्रसन्न होकर चण्डिका प्रत्यक्ष प्रकट होती हैं और दोनों को वर देती हैं: संसार से बँधे सुरथ अपने राज्य की वापसी माँगते हैं, जो अगले जन्म में अविनाशी होगा, और उन्हें वचन मिलता है कि वे सूर्य से जन्म लेकर सावर्णि मनु होंगे; आसक्ति-रहित वैश्य वह ज्ञान माँगता है जो 'मैं' और 'मेरा' को मिटा दे। दोनों को वर देकर देवी अन्तर्धान हो जाती हैं — और इस प्रकार देवी माहात्म्य समाप्त होता है।
ध्यान
ੴ ਬਾਲਾਰ੍ਕਮਣ੍ਡਲਾਭਾਸਾਂ ਚਤੁਰ੍ਬਾਹੁਂ ਤ੍ਰਿਲੋਚਨਾਮ੍ । ਪਾਸ਼ਾਙ੍ਕੁਸ਼ਵਰਾਭੀਤਿਰ੍ਧਾਰਯਨ੍ਤੀਂ ਸ਼ਿਵਾਂ ਭਜੇ ॥
🔊 किसी भी श्लोक को सुनने के लिए ▶ दबाएँ
ੴ ऋषਿਰੁਵਾਚ ਏਤਤ੍ਤੇ ਕਥਿਤਂ ਭੂਪ ਦੇਵੀਮਾਹਾਤ੍ਮ੍ਯਮੁਤ੍ਤਮਮ੍ । ਏਵਂ ਪ੍ਰਭਾਵਾ ਸਾ ਦੇਵੀ ਯਯੇਦਂ ਧਾਰ੍ਯਤੇ ਜਗਤ੍ ॥
oṃ ṛṣiruvāca etatte kathitaṃ bhūpa devīmāhātmyamuttamam evaṃ prabhāvā sā devī yayedaṃ dhāryate jagat
अर्थ(ॐ। ऋषि बोले —) 'हे राजन्! देवी का यह उत्तम माहात्म्य आपको कह सुनाया। ऐसे प्रभाव वाली हैं वे देवी, जिनसे यह जगत् धारण किया जाता है।
ਵਿਦ੍ਯਾ ਤਥੈਵ ਕ੍ਰਿਯਤੇ ਭਗਵਦ੍ਵਿष੍ਣੁਮਾਯਯਾ । ਤਯਾ ਤ੍ਵਮੇष ਵੈਸ਼੍ਯਸ਼੍ਚ ਤਥੈਵਾਨ੍ਯੇ ਵਿਵੇਕਿਨਃ ॥
vidyā tathaiva kriyate bhagavadviṣṇumāyayā tayā tvameṣa vaiśyaśca tathaivānye vivekinaḥ
अर्थऔर ज्ञान (विद्या) भी वैसे ही भगवान् विष्णु की माया से उत्पन्न होता है। उन्हीं के द्वारा आप, यह वैश्य, और वैसे ही अन्य विवेकी जन —
ਮੋਹ੍ਯਨ੍ਤੇ ਮੋਹਿਤਾਸ਼੍ਚੈਵ ਮੋਹਮੇष੍ਯਨ੍ਤਿ ਚਾਪਰੇ । ਤਾਮੁਪੈਹਿ ਮਹਾਰਾਜ ਸ਼ਰਣਂ ਪਰਮੇਸ਼੍ਵਰੀਮ੍ ॥
mohyante mohitāścaiva mohameṣyanti cāpare tāmupaihi mahārāja śaraṇaṃ parameśvarīm
अर्थमोहित किए जाते हैं; (कुछ) मोहित हुए हैं, और कुछ अन्य मोह को प्राप्त होंगे। हे महाराज! उन परमेश्वरी की शरण में जाइए।
ਆਰਾਧਿਤਾ ਸੈਵ ਨृਣਾਂ ਭੋਗਸ੍ਵਰ੍ਗਾਪਵਰ੍ਗਦਾ ॥
ārādhitā saiva nṛṇāṃ bhogasvargāpavargadā
अर्थवही आराधना किए जाने पर मनुष्यों को भोग, स्वर्ग और मोक्ष देने वाली होती हैं।'
ਮਾਰ੍ਕਣ੍ਡੇਯ ਉਵਾਚ ਇਤਿ ਤਸ੍ਯ ਵਚਃ ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਸੁਰਥਃ ਸ ਨਰਾਧਿਪਃ ॥
mārkaṇḍeya uvāca iti tasya vacaḥ śrutvā surathaḥ sa narādhipaḥ
अर्थ(मार्कण्डेय बोले —) मुनि के ये वचन सुनकर वह नरेश सुरथ,
ਪ੍ਰਣਿਪਤ੍ਯ ਮਹਾਭਾਗਂ ਤਮृषਿਂ ਸਂਸ਼ਿਤਵ੍ਰਤਮ੍ । ਨਿਰ੍ਵਿਣ੍ਣੋऽਤਿਮਮਤ੍ਵੇਨ ਰਾਜ੍ਯਾਪਹਰਣੇਨ ਚ ॥
praṇipatya mahābhāgaṃ tamṛṣiṃ saṃśitavratam nirviṇṇo'timamatvena rājyāpaharaṇena ca
अर्थदृढ़व्रती उन महाभाग ऋषि को प्रणाम करके — अत्यधिक ममता और राज्य के अपहरण से विरक्त होकर —
ਜਗਾਮ ਸਦ੍ਯਸ੍ਤਪਸੇ ਸ ਚ ਵੈਸ਼੍ਯੋ ਮਹਾਮੁਨੇ । ਸਨ੍ਦਰ੍ਸ਼ਨਾਰ੍ਥਮਮ੍ਬਾਯਾ ਨਦੀਪੁਲਿਨਮਾਸ੍ਥਿਤਃ ॥
jagāma sadyastapase sa ca vaiśyo mahāmune sandarśanārthamambāyā nadīpulinamāsthitaḥ
अर्थतुरन्त तपस्या के लिए चल पड़े; और हे महामुने! वह वैश्य भी अम्बा के दर्शन के लिए नदी के तट पर जा बैठा।
ਸ ਚ ਵੈਸ਼੍ਯਸ੍ਤਪਸ੍ਤੇਪੇ ਦੇਵੀਸੂਕ੍ਤਂ ਪਰਂ ਜਪਨ੍ । ਤੌ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਪੁਲਿਨੇ ਦੇਵ੍ਯਾਃ ਕृਤ੍ਵਾ ਮੂਰ੍ਤਿਂ ਮਹੀਮਯੀਮ੍ ॥
sa ca vaiśyastapastepe devīsūktaṃ paraṃ japan tau tasmin puline devyāḥ kṛtvā mūrtiṃ mahīmayīm
अर्थऔर वह वैश्य परम देवी-सूक्त का जप करते हुए तपस्या करने लगा। उन दोनों ने उस तट पर देवी की मिट्टी की मूर्ति बनाकर,
ਅਰ੍ਹਣਾਂ ਚਕ੍ਰਤੁਸ੍ਤਸ੍ਯਾਃ ਪੁष੍ਪਧੂਪਾਗ੍ਨਿਤਰ੍ਪਣੈਃ । ਨਿਰਾਹਾਰੌ ਯਤਾਤ੍ਮਾਨੌ ਤਨ੍ਮਨਸ੍ਕੌ ਸਮਾਹਿਤੌ ॥
arhaṇāṃ cakratustasyāḥ puṣpadhūpāgnitarpaṇaiḥ nirāhārau yatātmānau tanmanaskau samāhitau
अर्थपुष्प, धूप, अग्नि (हवन) और तर्पण से उनकी पूजा की; निराहार रहकर, संयमी होकर, उन्हीं में मन लगाए, एकाग्रचित्त होकर,
ਦਦਤੁਸ੍ਤੌ ਬਲਿਂ ਚੈਵ ਨਿਜਗਾਤ੍ਰਾਸृਗੁਕ੍षਿਤਮ੍ । ਏਵਂ ਸਮਾਰਾਧਯਤੋਸ੍ਤ੍ਰਿਭਿਰ੍ਵਰ੍षੈਰ੍ਯਤਾਤ੍ਮਨੋਃ ॥
dadatustau baliṃ caiva nijagātrāsṛgukṣitam evaṃ samārādhayatostribhirvarṣairyatātmanoḥ
अर्थउन दोनों ने अपने ही शरीर के रक्त से सिंचित बलि भी अर्पित की। इस प्रकार तीन वर्षों तक आराधना करते उन संयमी जनों पर,
ਪਰਿਤੁष੍ਟਾ ਜਗਦ੍ਧਾਤ੍ਰੀ ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍षਂ ਪ੍ਰਾਹ ਚਣ੍ਡਿਕਾ ॥
parituṣṭā jagaddhātrī pratyakṣaṃ prāha caṇḍikā
अर्थजगद्धात्री चण्डिका परम प्रसन्न होकर प्रत्यक्ष प्रकट होकर उनसे बोलीं:
ਦੇਵ੍ਯੁਵਾਚ ਯਤ੍ਪ੍ਰਾਰ੍ਥ੍ਯਤੇ ਤ੍ਵਯਾ ਭੂਪ ਤ੍ਵਯਾ ਚ ਕੁਲਨਨ੍ਦਨ । ਮਤ੍ਤਸ੍ਤਤ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਯਤਾਂ ਸਰ੍ਵਂ ਪਰਿਤੁष੍ਟਾ ਦਦਾਮਿਤੇ ॥
devyuvāca yatprārthyate tvayā bhūpa tvayā ca kulanandana mattastatprāpyatāṃ sarvaṃ parituṣṭā dadāmite
अर्थ(देवी बोलीं —) 'हे राजन्! और हे कुलनन्दन! तुम दोनों जो माँगते हो, वह सब मुझसे प्राप्त करो; प्रसन्न होकर मैं तुम्हें वह देती हूँ।'
ਮਾਰ੍ਕਣ੍ਡੇਯ ਉਵਾਚ ਤਤੋ ਵਵ੍ਰੇ ਨृਪੋ ਰਾਜ੍ਯਮਵਿਭ੍ਰਂਸ਼੍ਯਨ੍ਯਜਨ੍ਮਨਿ । ਅਤ੍ਰੈਵ ਚ ਨਿਜਂ ਰਾਜ੍ਯਂ ਹਤਸ਼ਤ੍ਰੁਬਲਂ ਬਲਾਤ੍ ॥
mārkaṇḍeya uvāca tato vavre nṛpo rājyamavibhraṃśyanyajanmani atraiva ca nijaṃ rājyaṃ hataśatrubalaṃ balāt
अर्थ(मार्कण्डेय बोले —) तब राजा ने दूसरे जन्म में अविनाशी राज्य, और इसी जन्म में बलपूर्वक शत्रुओं का बल नष्ट कर अपना राज्य माँगा।
ਸੋऽਪਿ ਵੈਸ਼੍ਯਸ੍ਤਤੋ ਜ੍ਞਾਨਂ ਵਵ੍ਰੇ ਨਿਰ੍ਵਿਣ੍ਣਮਾਨਸਃ । ਮਮੇਤ੍ਯਹਮਿਤਿ ਪ੍ਰਾਜ੍ਞਃ ਸਙ੍ਗਵਿਚ੍ਯੁਤਿਕਾਰਕਮ੍ ॥
so'pi vaiśyastato jñānaṃ vavre nirviṇṇamānasaḥ mametyahamiti prājñaḥ saṅgavicyutikārakam
अर्थऔर उस वैश्य ने भी विरक्त मन वाले उस प्राज्ञ ने 'मेरा' और 'मैं' की आसक्ति को दूर करने वाला ज्ञान माँगा।
ਦੇਵ੍ਯੁਵਾਚ ਸ੍ਵਲ੍ਪੈਰਹੋਭਿਰ੍ਨृਪਤੇ ਸ੍ਵਂ ਰਾਜ੍ਯਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਸ੍ਯਤੇ ਭਵਾਨ੍ ॥
devyuvāca svalpairahobhirnṛpate svaṃ rājyaṃ prāpsyate bhavān
अर्थ(देवी बोलीं —) 'हे नृपते! थोड़े ही दिनों में आप अपना राज्य प्राप्त कर लेंगे।
ਹਤ੍ਵਾ ਰਿਪੂਨਸ੍ਖਲਿਤਂ ਤਵ ਤਤ੍ਰ ਭਵਿष੍ਯਤਿ ॥
hatvā ripūnaskhalitaṃ tava tatra bhaviṣyati
अर्थशत्रुओं का वध करके वह राज्य वहाँ आपको अविचल रूप से प्राप्त होगा।
ਮृਤਸ਼੍ਚ ਭੂਯਃ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਜਨ੍ਮ ਦੇਵਾਦ੍ਵਿਵਸ੍ਵਤਃ ॥
mṛtaśca bhūyaḥ samprāpya janma devādvivasvataḥ
अर्थऔर मृत्यु के पश्चात् पुनः सूर्य (विवस्वान्) देव से जन्म पाकर,
ਸਾਵਰ੍ਣਿਕੋ ਮਨੁਰ੍ਨਾਮ ਭਵਾਨ੍ਭੁਵਿ ਭਵਿष੍ਯਤਿ ॥
sāvarṇiko manurnāma bhavānbhuvi bhaviṣyati
अर्थआप पृथ्वी पर सावर्णि नामक मनु होंगे।
ਵੈਸ਼੍ਯਵਰ੍ਯ ਤ੍ਵਯਾ ਯਸ਼੍ਚ ਵਰੋऽਸ੍ਮਤ੍ਤੋऽਭਿਵਾਞ੍ਛਿਤਃ ॥
vaiśyavarya tvayā yaśca varo'smatto'bhivāñchitaḥ
अर्थऔर हे वैश्यश्रेष्ठ! तुमने मुझसे जो वर चाहा है —
ਤਂ ਪ੍ਰਯਚ੍ਛਾਮਿ ਸਂਸਿਦ੍ਧ੍ਯੈ ਤਵ ਜ੍ਞਾਨਂ ਭਵਿष੍ਯਤਿ ॥
taṃ prayacchāmi saṃsiddhyai tava jñānaṃ bhaviṣyati
अर्थवह मैं तुम्हारी सिद्धि के लिए प्रदान करती हूँ: तुम्हें ज्ञान प्राप्त होगा।'
ਮਾਰ੍ਕਣ੍ਡੇਯ ਉਵਾਚ ਇਤਿ ਦਤ੍ਤ੍ਵਾ ਤਯੋਰ੍ਦੇਵੀ ਯਥਾਭਿਲषਿਤਂ ਵਰਮ੍ ॥
mārkaṇḍeya uvāca iti dattvā tayordevī yathābhilaṣitaṃ varam
अर्थ(मार्कण्डेय बोले —) इस प्रकार उन दोनों को यथेच्छ वर देकर देवी,
ਬਭੂਵਾਨ੍ਤਰ੍ਹਿਤਾ ਸਦ੍ਯੋ ਭਕ੍ਤ੍ਯਾ ਤਾਭ੍ਯਾਮਭਿष੍ਟੁਤਾ । ਏਵਂ ਦੇਵ੍ਯਾ ਵਰਂ ਲਬ੍ਧ੍ਵਾ ਸੁਰਥਃ ਕ੍षਤ੍ਰਿਯਰ੍षਭਃ ॥
babhūvāntarhitā sadyo bhaktyā tābhyāmabhiṣṭutā evaṃ devyā varaṃ labdhvā surathaḥ kṣatriyarṣabhaḥ
अर्थउन दोनों द्वारा भक्तिपूर्वक स्तुति की जाकर तत्काल अन्तर्धान हो गईं। इस प्रकार देवी से वर पाकर क्षत्रियश्रेष्ठ सुरथ,
ਸੂਰ੍ਯਾਜ੍ਜਨ੍ਮ ਸਮਾਸਾਦ੍ਯ ਸਾਵਰ੍ਣਿਰ੍ਭਵਿਤਾ ਮਨੁਃ ॥
sūryājjanma samāsādya sāvarṇirbhavitā manuḥ
अर्थसूर्य से जन्म पाकर सावर्णि (आठवें) मनु होंगे।